1941 — 1945

Этот раздел книги «Память. Осиповичский район»  посвящен событиям и людям Великой Отечественной войны 1941 — 1945 гг. По объему он самый большой —  370 из 719 страниц. Больше всего вопросов и предложений поступало, поступает и будет поступать по этому периоду истории родного края…

Раздел «1941 — 1945» печатной книги «Память. Осиповичский район» включает следующие главы:

  • В первые дни — стр. 191
  • Трагедия в лесу Липники — стр. 193
  • Оккупационный режим — стр. 195
  • Осиповичское гетто — стр. 200
  • Расстрел в Лапичском лесу — стр. 201
  • Охота на людей (д. Дараганово) — стр. 201
  • Трагедия деревни Брицаловичи — стр.205
  • Трагедия деревни Лочин — стр. 205
  • Сожжение деревни Бозок — стр. 207
  • Огненная память, огненные сны…(воспоминания очевидцев) — стр.209
  • Им тут не быть — стр. 213
  • Документы свидетельствуют — стр. 215
  • Осиповичский край сражается — стр. 220
  • Сражались в тылу врага — стр. 225
  • Документы свидетельствуют — стр. 226
  • Подполье действует — стр. 236
  • Ясень борется — стр. 248
  • Участник бельгийского сопротивления — стр. 252
  • Разведчица Аня — стр. 253
  • Партизанский фронт — стр. 254
  • Партизанские формирования, которые действовали на территории Осиповичского района — стр. 260
  • Бесстрашные подрывники — стр. 276
  • Один из первых (Сумченко С.С.) — стр. 277
  • Федор Крылович — супердиверсант — стр. 280
  • Документы свидетельствуют — стр. 282
  • Освобождение — стр. 296
  • Герои — освободители — стр. 307
  • Документы свидетельствуют — стр. 309
  • По военным дорогам — стр. 321
  • Бои за Осиповичи — стр. 322
  • Земляки-герои — стр. 324
  • Он жил на переднем крае — стр. 325
  • Несколько биографий из тысячи — стр.325
  • Они вернулись победителями — стр. 327
  • Жертвы войны — погибшие партизаны, подпольщики, люди, которые содействовали партизанскому и антифашистскому подполью,члены их семей и мирные жители — жертвы фашистского террора (списки по населенным пунктам) — стр. 368
  •  Воины Красной армии, которые погибли при обороне и освобождении района и похоронены на его территории — стр. 458
  • Воины-земляки, которые погибли или пропали без вести на фронтах Великой Отечественной войны в 1941-1945 гг. (списки по населенным пунктам) — стр. 481

Выделенные главы будут на отдельных страницах электронной книги. Содержание остальных смотрите ниже:

СТРАНИЦА 191
1941
1945
ІШЛА В АЙНА НАРОДНАЯ У першыя дні
Вайна, якую вераломна пачала 22 чэрвеня 1941 г. фашысцкая Германія супраць Савецкага Саюза, стала суровым выпрабаваннем для нашага народа, у тым ліку і для жыхароў Асіповіцкага раёна.
Жыхары раёна даведаліся пра пачатак вайны ў 12 гадзін з выступления па радыё намесніка старшыні СНК СССР, наркома замежных спраў В.М.Молатава.
Жыццё горада і раёна рэзка змянілася. На прадпрыемствах і ва ўсіх сельсаветах былі праведзены мітынгі і сходы, на якіх працоўныя выказвалі гнеў і абурэнне фашысцкімі захопнікамі, упэўненасць у хуткім разгроме агрэсараў на іх жа тэрыторыі.
Тады, у першыя дні вайны, ніхто яшчэ не ведаў, нават не мог і прадбачыць, якія цяжкія пакуты, выпрабаванні, ахвяры чакаюць наперадзе.
У Асіповічах і раёне былі зроблены тэрміновыя захады па пераводзе ўсяго жыцця на ваенны лад, і перш за ўсё чыгуначнага вузла, па аказанні ўсебаковай дапамогі Чырвонай арміі. 23 25 чэрвеня райваенкамат арганізавана правёў мабілізацыю ваеннаабавязаных. Але завяршыць мерапрыемствы па пераводзе ўсяго жыцця на ваенны лад зза хуткага прасоўвання варожых войскаў не ўдалося.
Першыя ўдары па Асіповіцкім чыгуначным вузле і ваенным гарадку нямецкая авіяцыя нанесла ў ноч з 22 на 23 чэрвеня.
На тэрыторыі Беларусі, галоўным напрамку ўдару фашысцкіх войскаў, наступала буйнейшая нямецкая група армій «Цэнтр» у складзе 4й і 9й палявых армій, 2й і 3й танкавых груп, усяго 50 дывізій, у тым ліку 15 танкавых і матарызаваных, і двух матарызаваных брыгад. Яе падтрымліваў 2і паветраны флот звыш 1700 баявых самалётаў. Групе армій «Цэнтр» было перададзена болын за трэць усіх інжынерных і дарожнабудаўнічых войскаў і каля паловы асобных артылерыйскіх, зенітных і процітанкавых дывізіёнаў і батарэй рэзерву сухапутных сіл Германн.
Пачатак ваенных дзеянняў на тэрыторыі Беларусі для войскаў Заходняй Асобай ваеннай акругі (з 22 чэрвеня 1941 г. Заходняга фронту) быў трагічны. За першы дзень баёў нямецкія перадавыя часці прасунуліся па беларускай тэрыторыі на 35, а месцамі да 50 кіламетраў, адкрыўшы прастор для вядзення баявых дзеянняў асноўным сілам групы армій «Цэнтр».
У прыгранічных баях войскі 3, 4 і 10й армій Заходняга фронту панеслі
191
1941 — 1945
вялікія страты ў жывой сіле і тэхніцы і пад націскам значна болыпых сіл праціўніка (на асноўных напрамках гітлераўцы стварылі трайную, а ў некаторых месцах пяцікратную перавагу) вымушаны былі адыходзіць на ўсход. Абарона насіла ачаговы характар. Часці прыкрыцця ўступалі ў бой разрознена і неарганізавана. Паблізу накірункаў галоўных удараў ворага не было моцных рэзерваў. Адсутнасць суцэльнага фронту давала магчымасць танкавым і матарызаваным злучэнням гітлераўцаў, пры поўным панаванні ў паветры, абыходзіць вузлы супраціўлення нашых войскаў і наносіць ім удары ў флангі і з тылу. У выніку гэтага часці і злучэнні Чыр
вонай арміі ў шэрагу выпадкаў вымушаны былі змагацца ў акружэнні ці адыходзіць на ўсход, несучы вялікія страты ў жывой сіле і тэхніцы.
За Асіповічы вялікіх баёў не было, таму што злучэнні 2й танкавай трупы Гудэрыяна абышлі горад і раён з поўдня і поўначы і імкліва рушылі на/ Бабруйск і Магілёў. Раніцай 28 чэрвеня яны ўвайшлі ў Бабруйск, а ў Асіпбвічах яшчэ працягвала існаваць савецкая ўлада. Горад гітлераўцы занялі 30 чэрвеня, а да 2 ліпеня быў акупіраваны ўвесь раён.
Але яшчэ ў ліпені і нават у жніўні на тэрыторыі раёна вяліся баявыя дзеянні ў тыле варожых войскаў. Гэта змагаліся байцы 214й паветранадэсантнай брыгады. Яны рабілі засады на дарогах, падрывалі масты, аўтамашыны, а ў пачатку ліпеня нанеслі артылерыйскі ўдар па размяшчэнні ворага ў ваенным гарадку ў Асіповічах. На знішчэнне дэсантнікаў немцы кінулі некалькі палкоў. 14 ліпеня ў раёне рабочага пасёлка Татарка пасля цяжкага бою брыгада, панёсшы страты, прарвалася на поўдзень і працягвала свой ге
Байцы 214й паветранадэсантнай брыгады, якая прымала ўдзел у баях на тэрыторыі Асіповіцкага раёна ў чэрвені 1941 г.: камандзір брыгады А.Ф.Левашоў (уверсе злева), М.І.Сівец (уверсе справа) і група парашутыстаўдэсантнікаў 2га ўзвода 1й роты (камандзір старшы лейтэнант Р.Якаўлеў).
192
Трагедыя ў лесе Ліпнікі
раічны рэйд да злучэння з часцямі Чырвонай арміі на Украіне. Болын трагічна склаўся лёс кавалерыйскай групы, якая прайшлася рэйдам па
Трагедыя ў лесе Ліпнікі
Горад Асіповічы легам 1941 г. аказаўся крыху ў баку ад напрамку галоўнага ўдару нямецкіх войскаў. Немцы занялі Асіповічы толькі 30 чэрвеня (тады як Бабруйск — 28 чэрвеня) і паставілі тут гарнізон ужо пасля таго, як горад апынуўся ў глыбокім тыле, а ў лясах навокал горада пачалі сканцэнтроўвацца савецкія часці як адышоўшыя з захаду, так і выйшаўшыя для дзеянняў па фашысцкіх тылах з поўдня.
На чыгуначным участку Гомель —Калінкавічы выгрузіліся тры кавалерыйскія дывізіі, якія прыбылі ў Беларусь з паўднёвых раёнаў краіны. Адна з іх (32я) — з Крыма — была кадравай, дзве іншыя (43я і 47я) былі толькі што сфарміраваны ў скарочаных штатах на Паўночным Каўказе. Усе тры дывізіі звялі ў конную трупу, на чале якой быў пастаўлены палкоўнік
А.І.Бацкалевіч (родам зпад Баранавіч), начальнікам штаба стаў бабруйчанін палкоўнік М.І.Глінскі.
Дывізіі коннай трупы атрымалі задачу дзейнічаць у тыле нямецкай групы армій «Цэнтр» у агульным напрамку на Глуск, Асіповічы, Оршу — парушаць камунікацыі і граміць фашысцкія тылы, чым ускладніць наступление ворага на смаленскім напрамку.
Выйшаўшы без асаблівых ускладненняў у рэйд, 32я кавалерыйская дывізія авалодала Глускам і неўзабаве перарэзала шашу Бабруйск —Слуцк, па якой немцы ўзмоцнена перакідвалі рэзервы. У архіўных апісаннях тых падзей, зробленых у дывізіі цераз тры гады, прыведзены гераічныя подзвігі часцей, падраздзяленняў і асобных воінаў. I, здаецца, нішто не азмрочвала дзеянняў коннікаў, хіба што недахоп боепрыпасаў да канца рэйду. Мяне ж насцярожыў адзін малапрыкметны факт: у аператыўных зводках кавалерыйскай групы пасля рэйду ўпаміналася толькі пра два палкі, а да рэйду іх было ў дывізіі чатыры. Куды ж дзеліся яшчэ два? На гэтае пытанне не
тылах ворага (гл. артыкул «Трагедыя ў лесе Ліпнікі»).
У. I. Лемяшонак.
маглі адказаць нямногія, што засталіся жывымі, воіны дывізіі — відавочцы тых далёкіх падзей.
У 1989 г. мне пашанцавала сустрэцца з былым начальнікам штаба коннай групы генераллейтэнантам у адстаўцы М.І.Глінскім. Вось што ён расказаў:
«Пасля моцнага бою за шашу Бабруйск — Слуцк тры палкі дывізіі ад Сіманавіч цераз Радуцічы пайшлі ў лясы пад Асіповічы. Яны атрымалі задачу перарэзаць чыгуначную магістраль Мінск Бабруйск. 153і кавалерыйскі полк, якім камандаваў П.В.Кузьмін, павінен быў атакаваць станцыю Татарка, а 65ы пад камандаваннем маёра А.В.Казарэза — насту паць на станцыю Ясень. 86ы кавалерыйскі полк палкоўніка Н.Д.Шаўчэнкі быў у рэзерве.
Штаб дывізіі з 121м кавалерыйскім палком застаўся ля шашы Слуцк — Бабруйск, бо іншыя дывізіі спазняліся, уцягнуўшыся ў бой з насядаючым з захаду праціўнікам. Хутка немцы падцягнулі рэзервы і перакрылі ўсе шляхі, якія вялі цераз Бабруйск — Слуцк на поўнач. Сувязь з пайшоўшымі наперад палкамі спынілася. Маламагутныя радыёстанцыі не маглі яе забяспечыць. Камандзіры сувязі, якія высылался, перахопліваліся немцамі. Абстаноўка на поўдзень ад Асіповіч працягвала заставацца незразумелай. Па кароткіх даных было вядома, што нашы палкі выканалі задачу — рух паяздоў на чыгунцы Асіповічы — Бабруйск перарваўся».
3 ваеннага дзённіка Ф.Гальдэра — размова з фельдмаршалам фон Бокам
28.6.1941 г.:
«Руская кавалерыя (якая дзейнічала ў тыле групы армій «Цэнтр». —М.Д.) відавочна нават вывела са строю чыгунку, якая ідзе на Бабруйск…»
«Выкананне заданы (па ліквідацыі рускіх. — М.Д.) ускладзена на войскі апе
193
1941 — 1945
ратыўнага тылу… Прыцягнуты часці тылавых дывізій. Яны будуць спрабаваць акружыць праціўніка. Выкарыстоўваецца авіяцыя…»
3 уснамінаў удзельніка баёў 32й кавалерыйскай дывізіі Е.Г.Марткоўскага (г. Бабруйск):
«Пры выхадзе ў рэйд нам далі па дзве банкі тушонкі, крыху махоркі і хлеба. Гэтага, канечне, не хапіла на ўвесь рэйд. Таму камандзіры атрымалі грошы, каб купляць прадукты ў насельніцтва. Але ніхто з жыхароў грошай не браў, яны кармілі нас бясплатна, выносілі нам усё, што ў іх было. У цяжкае становішча мы траплялі толькі тады, калі працяглы час знаходзіліся ў лясах, не маючы сувязі з насельніцтвам».
3 успамінаў Ю.Ф.Бабіны (г. Асіповічы):
«Да 3 жніўня многа кавалерыстаў сканцэнтравалася ў лесе Ліпнікі на паўднёвы ўсход ад Асіповіч. Часткова яны былі таксама ў лесе Вялікі Бор. Месцы гэтыя мелі многа балоцістых участкаў і вельмі мала дарог. Тут кавалерысты аказаліся ў пастцы. У гэты дзень немцы акружылі іх у трохвугольніку Асіповічы Карытнае — Татарка. На дарозе з Асіповіч на Карытнае на ўсіх перакрыжаваннях выставілі пасты з кулямётамі, а ў Каранах паставілі на прамую наводку нават артылерыю. На высотцы Магілёўскага парка ў Асіповічах разгарнулі артылерыю і падцягнулі бронецягнік, другі бронецягнік паставілі ў Татарцы. Уся чыгунка на гэтым участку аказалася пад абстрэлам.
У 14 гадзін, падняўшы ў паветра карэкціровачную авіяцыю, немцы пачалі абстрэл лесу Ліпнікі з бронецягнікоў і гармат. Агонь вёўся прыцэльна, па самых шчыльных скапленнях савецкіх казакоў. Ад разрываў снарадаў шарахаліся з конавязей коні, запрэжаныя ў кулямётныя тачанкі і гарматныя перадкі, ламаліся дрэвы, ірвалася збруя. Калечыліся коні. Гінулі людзі.
Коннікі спрабавалі прабіцца на ўсход да чыгункі цераз тарфянікі. Многія з іх гінулі ў залітых вадой старых ямах торфараспрацовак. Тыя, хто дабраўся да чыгункі, гінулі ад агню бронецягнікоў».
3 успамінаў былога жыхара в. Караны В.Пацкевіча (г. Асіповічы):
«3 наступлением цемры нашы байцы пачалі моцную атаку на Караны і далей на Максімаўку, каб прарвацца да рэчкі Пціч. Трасы куль веерамі разляталіся ў начным небе над вёскай. Хутка загарэліся вясковыя хаты. Немцы амаль бесперапынна вялі агонь з кулямётаў і гармат. Раптам нашы коннікі з лесу пайшлі ў атаку. Немцы давялі свой агонь да максімуму. Сотні коннікаў атакавалі вёску. Многія з іх загінулі пад згубным фашысцкім агнём. Толькі нямногім удалося прарвацца, але наперадзе былі новыя засады.
У гэтую ж ноч другая група рабіла прарыў у напрамку Ставішча, Зашыбіна. I там засталося мноства трупаў».
3 успамінаў Е.Г.Марткоўскага:
«Хацелася б сказаць пра байцоў дывізіі. Я доўга яшчэ ваяваў у іншых часцях, магу параўнаць. Маральны дух і патрыятызм у тых кадравых кавалерыстаў быў вельмі высокі. Я больш не сустракаў такіх герояў».
3 успамінаў А.С.Санковіча (г. Асіновічы):
«Раніцой 4 жніўня коннікі зрабілі, напэўна, апошнюю спробу вырвацца з акружэння. Яны павялі атаку цераз вёску Прудок і мост на рэчцы на паўднёвую ўскраіну горада. Па дарозе неслася каля сотні коннікаў. Ля першых дамоў горада камандзір чамусьці спыніўся. Магчыма, яму трэба было зарыентавацца. У гэты час з аднаго дома выскачылі немцы і адкрылі агонь. Камандзір упаў на зямлю. Коннікі памчаліся ўздоўж гарадка ў бок Осава. Камандзіра ж (гэта быў старшы лейтэнант) немцы доўга не дазвалялі пахаваць. Конь не адыходзіў ад свайго гаспадара…»
3 успамінаў Ю.Ф.Бабіны:
«Больш спроб прарыву кавалерыстаў з лесу не было. Безгаспадарныя коні пасвіліся на палянах ля дарогі. Немцы яшчэ некалькі дзён не здымалі засаду. У Асіповічах ля бамбасховішчаў і ваенкамата ў дашчатай павеці арганізавалі лагер ваеннапалонных. Але палонных кавалерыстаў там аказалася мала — усяго каля сотні. У адносінах да іх фашысты асабліва лютавалі.
194
Акупацыйны рэжым
Казакі яшчэ доўга хаваліся ў лесе. Галодныя, заросшыя і абарваныя, яны выпаўзалі з канапель да крайніх хат Асіповіч і прасілі есці».
3 успамінаў Е.Ф.Жоўнер
(г. Асіповічы) і Г.К.Жука (загінуў
у партызанскім атрадзе № 221):
«Для пахавання казакоў у лесе Ліпнікі немцы сабралі многа жыхароў з горада і пяці бліжэйшых вёсак. Хавалі іх каля тыдня. Адзінай брацкай магілы не рабілі. Хавал! па аднаму ці групамі там, дзе былі забіты. Побач закопвалі коней. На магілах воінаў ляжалі каскі — па колькасці загінуўшых. Асабліва многа было пахавана нашых воінаў у лесе ля дарогі Прудок — Караны, а таксама ў глыбіні лесу, дзе вёўся абстрэл. Ля Прудка ў лесе пахавалі палкоўніка, пры ім былі шашка, палявая сумка і наган».
3 гутаркі з Ю.Ф.Бабінам:
«Я быў неўзабаве на месцы гэтага пабоішча. Страшны малюнак уяўляў лес: сотні свежых магіл, разбітыя брычкі, ваенная тэхніка, безгаспадарныя коні, зламаныя і паваленыя дрэвы. У лесе валялася больш дзесятка скаверканых гармат, многа кулямётаў, вінтовак».
3 пісьма Марозава (даследчыка з Краснадарскага краю) ад 13.10.1988 г.:
«65ы і 153і кавалерыйскія палкі панеслі небывалый страты, калі не лічыць эскадрон Д.М.Дарафеева, якому ўдалося вырвацца цераз Бярэзіну на ўсход».
3 гутаркі з М.І.Глінскім:
«Так, сапраўды два палкі 32й кавалерыйскай дывізіі з рэйду не выйшлі. А трэці быў значна абяскроўлены і практычна не
Акупацыйны рэжым
Акупацыйны рэжым, што быў устаноўлены гітлераўцамі на часова захопленай імі тэрыторыі нашай Радзімы, распрацоўваўся загадзя, яшчэ да нападу на Савецкі Саюз. Галоўныя яго накірункі былі выкладзены Гімлерам у сакрэтным мемарандуме «Некаторыя думкі пра абыходжанне з насельніцтвам на Усходзе» ад 25 мая
баяздольны. Палкоўнік Н.Д.Шаўчэнка і маёр А.В.Казарэз, напэўна, загінулі».
Па некаторых, пакуль неправераных, даных маёр А.В.Казарэз быў цяжка паранены і пакінуты аднапалчанамі на лячэнне ў Старадарожскім раёне. Нямногім удалося вырвацца з лесу Ліпнікі. Акрамя эскадрона Дарафеева, некалькі груп прарвалася на захад да рэчкі Пціч і на поўдзень да Глушы. Некаторыя кавалерысты, згубіўшы таварышаў, да халадоў хаваліся ў лясах. Жыхар в. Карытнае Сугака раска заў, што восенню многа казакоў жыло ў вёсках у прымах. Затым немцы іх пачалі выклікаць у Асіповічы, быццам для пастаноўкі на ўлік. Першыя, хто з’явіліся на ўлік, аказаліся ў лагеры ваеннапалонных. Тады ўсе астатнія пайшлі ў лес партызанамі.
Лес Ліпнікі быў не адзіным месцам у раёне, дзе адбылася масавая гібель кавалерыстаў. Былы жыхар в. Радуцічы Мікалай Мірончык расказаў, што ў балоце ў раёне вёсак Радуцічы, Слопішча, Лука ў пачатку жніўня 1941 г. завязла кавалерыя. Там было многа ваеннага інвентару, зброі, загінуўшых коней. Жыхары выцягнулі з балота да 200 жывых коней. У лесе тады хавалася многа чырвонаармейцаўконнікаў. Фашысты вы лавілі іх, многіх расстралялі ў в. Радуцічы. Гэта былі воіны 32й кавалерыйскай дывізіі.
Калі ў кожным кавалерыйскім палку было каля тысячы шабляў, то са сказанага раней можна зрабіць вывад, што голькі ў лесе Ліпнікі 3 — 4 жніўня 1941 г. фашысты акружылі і знішчылі да двух палкоў, г. зн. каля паўтары тысячы воінаў.
На жаль, ніякага помніка каля лесу Ліпнікі і ў самім лесе няма. А памяць людская нявечная, і сёння мала хто ведае пра тую трагедыю.
Падрыхтаваў М.Данілаў.
1940 г. У ім указвалася, што захопленыя ўсходнія тэрыторыі належыць разглядаць як аб’ект каланізацыі і германізацыі. Акупацыйная палітыка, гаварылася ў гэтым мемарандуме, павінна быць накіравана на тое, каб ператварыць актыўную масу «іншароднага насельніцтва» ў напаўпісьменных рабоў.
195
1941 — 1945
3 мясцовым насельніцтвам увогуле ніякіх праблем нацысты не прадбачылі: бязлітаснае насілле зробіць яго паслухмяным і згаворлівым.
Тэрор на акупіраванай тэрыторыі СССР, у тым ліку і Беларусі, планаваўся загадзя. Так, у «Кіруючых указаниях аб паводзінах войскаў у Расіі», распрацаваных штабам вярхоўнага галоўнакаманда вання ўзброеных сіл Германіі ў якасці дадатку да асобага распараджэння № 1 ад 19 мая 1941 г. па рэалізацыі дырэктывы Гітлера № 21, прама ўказвалася на неабходнасць бязлітасных і рашучых дзеянняў супраць «балыпавіцкіх падбухторшчыкаў, партызан, сабатажнікаў, яўрэяў і поўнага падаўлення любой спробы актыўнага або пасіўнага супраціўлення»1. 13 мая 1941 г. начальнік штаба В.Кейтэль падпісаў «Распараджэнне Гітлера аб ваеннай падсуднасці ў раёне «Барбароса» і асобных паўнамоцтвах войскаў». Гэта распараджэнне з’явілася тым самым афіцыйным дакументам, які здымаў з салдат і афіцэраў вермахта юрыдычную і маральную адказнасць за забойствы грамадзянскага насельніцтва на тэрыторыі нашай краіны2.
У адпаведнасці з гэтым і іншымі распараджэннямі і загадамі любы чыноўнік акупацыйнага апарата, паліцэйскі, афіцэр і салдат вермахта мог па асабістым бачанні распараджацца жыццём савецкіх грамадзян, не кажучы ўжо аб іх маёмасці.
Акупацыйная палітыка фашысцкай Германн на нашай зямлі ўяўляла сабой адзіны комплекс ваенных, палітычных, эканамічных і ідэалагічных мерапрыемстваў, а па сваіх мэтах і сутнасці насіла адкрыта варварскі, рабаўнічы характар. Планы па яе ажыццяўленні распрацоўваліся ў ведамстве Г.Гімлера, які ўзначальваў СС. 3 красавіка 1941 г. такім планаваннем занялося «бюро па цэнтралізаваным рашэнні праблем усходнееўрапейскай прасторы» на чале з Розенбергам, да яго падключыліся і розныя аддзелы штаба вярхоўнага галоўнакамандавання ўзброеных сіл Германіі. У эсэсаўскіх установах рыхтаваліся праекты планаў каланізацыі ўсходніх зямель. У далейшым абагульненыя праекты і прапановы атрымалі назву «Генеральны план
«Ост», прычым ён пастаянна дапаўняўся і ўдакладняўся. Хоць канчатковага варыянта плана гісторыкам знайсці не ўдалося, але тое, што захавалася, дае магчымасць скласці даволі поўнае ўяўленне аб ім.
План «Ост» — асноўны, але і не адзіны, дакумент, які раскрываў сапраўдныя мэты гітлераўцаў. Менавіта ў ім ярчэй за ўсё ўвасобіліся ідэі генацыду, каланізацыі захопленых тэрыторый, германізацыі: высялення і знішчэння народаў Усходняй Еўропы, у тым ліку і Беларусі.
Ажыццяўленне каланіяльных планаў акупанты пачалі з першых дзён уварвання перакройкай граніц рэспублік Савецкага Саюза і стварэннем адміністрацыйнага кіравання.
Адміністрацыйнапалітычнае ўладкаванне акупіраваных тэрыторый вырашалася ў адпаведнасці з поглядамі Гітлера, якія абгрунтоўваліся яго перакананнем у спецыфічна яўрэйскай прыродзе балынавізму і яго глыбокай нянавісцю да ўсіх славянскіх нацый. Спрадвечны, на думку фюрэра, канфлікт са славянскім мірам рабіў Расію, незалежна ад яе палітычнага строю, пастаяннай крыніцай пагрозы для немцаў. Урэшце, яго перакананасць у непаўнацэннасці славянскай расы служыла яшчэ адным доказам, каб беззваротна знішчыць у Расіі любыя формы палітычнай арганізацыі, таму што рабам дзяржава не патрэбна.
Зацверджанае летам 1941 г. упраўленне акупіраваных тэрыторый з’явілася адлюстраваннем таго, што Гітлер не ўспрымаў ніякіх іншых рашэнняў, акрамя «поўнай каланізацыі» захопленых тэрыторый СССР.
У адпаведнасці з гэтым на практыцы пачалі рэалізоўвацца тры формы адміністрацыйнай арганізацыі. Першая — гэта далучэнне захопленых рэгіёнаў да іншых дзяржаў; другая ўключала раён ваенных дзеянняў — прастору ад лініі фронту да тылавых граніц груп армій. Уся ўлада тут была сканцэнтравана ў руках ваенных інстанцый. Ім падпарадкоўваліся начальнікі тылавых раёнаў з палявымі і гарнізоннымі (мясцовымі) камендатурамі, ахоўныя дывізіі і іншыя войскі спецыяльнага прызначэння. У гэтай вялізнай пры
1 Преступные цели гитлеровской Германии в войне против Советского Союза: Документы и материалы. М., 1987. С. 70.
2 Тамсама. С. 67 — 70.
196
Акупацыйны рэжым
франтавой зоне да кіравання ў нязначнай ступені прыцягваліся мясцовыя органы ўлады, але толькі ў населеных пунктах. I трэцяя форма — тэрыторыі, якія знаходзіліся за межамі тэатра ваенных дзеянняу. Яны былі аддадзены нямецкай грамадзянскай адміністрацыі і падпарадкоўваліся «ўсходняму міністэрству», якое з 17 ліпеня 1941 г. узначальваў тэарэтык «усходняй палітыкі» Розенберг.
План расчлянення СССР прадугледжваў стварэнне на яго акупіраваных тэрыторыях чатырох рэйхскамісарыятаў: «Остланд», «Украіна», «Каўказ», «Расія« (ці «Масковія»).
У адпаведнасці з гэтым планам быў здзейснены і падзел Беларусі, які ў асноўным быў завершаны восенню 1941 г. Яе тэрыторыю захопнікі гвалтоўна парэзалі на часткі, груба парушыўшы пры гэтым гістарычна склаўшуюся супольнасць тэрыторыі, мовы, культуры беларускага народа. Тэрыторыю рэспублікі па лініі Полацк — Барысаў на ўсходзе, Старыя Дарогі — возера Чырвонае на поўдні, па р. Зальвянка і ўсходняй ускраіне Белавежскай пушчы на захадзе вылучылі ў генеральную акругу, якая атрымала назву «Беларутэнія». Плошча акругі склала толькі чвэрць тэрыторыі Беларусі з насельніцтвам 3 138 256 чалавек (па стане на 4 снежня 1941 г.). Паўднёвыя раёны Гомельскай, Палескай і Пінскай абласцей, частка Брэсцкай вобласці былі ўключаны ў рэйхска місарыят «Украіна». Беласгоцкая вобласць, паўночныя раёны Брэсцкай і част ка Баранавіцкай абласцей адышлі да акругі «Беласток», якая далучалася да У с ходняй Прусіі. Частку Ашмянскага, Свірскага, Відзаўскага, Астравецкага, Смаргонскага і Пастаўскага раёнаў далучылі да генеральнай акругі «Літва». Віцебскую і Магілёўскую вобласці, усходнія ра ёны Мінскай, у т.л. і Асіповіцкі раён, а таксама большую частку Гомельскай абласцей аднеслі ў зону армейскага тылу гру пы армій «Цэнтр».
Для ажыццяўлення сваёй злачыннай палітыкі ў раён прыбылі айнзатцкаманды, зондэркаманды, тайная палявая паліцыя (ГФП), паліцыя бяспекі і СД, фельдкамендатуры, ортскамендатуры, жандармерыя і іншыя карныя органы. Усе яны дзейнічалі самастойна, альбо разам з часцямі вермахта. Уся неабмежаваная ўлада належала
нямецкім ваенным палявым і мясцовым камендантам.
Для больш эфектыўнага правядзення сваёй злачыннай палітыкі акупанты жадалі заручыцца падтрымкай мясцовага насельніцтва. Для надання бачнасці мясцовага самакіравання яны стварылі марыянетачную так званую мясцовую ўладу — раённую ўправу на чале з бургамістрам, на тэрыторыях былых сельсаветаў былі створаны валасныя ўправы, якія ўзначальвалі бургамістры, у кожную вёску прызначылі стараст. Самастойнасці, вядома, гэтая «мясцо вая ўлада» не мела. Яна выконвала ўказанні нямецкага каменданта, сутнасць якіх высмоктваць матэрыяльныя і людскія рэсурсы раёна.
Для падтрымання свайго «парадку» і барацьбы супраць партызан і падполыпчыкаў гітлераўцы стварылі з мясцовых жыхароў, якія перайшлі да іх на службу, так званую дапаможную паліцыю парадку. Гарнізоны з такой паліцыі былі ўстаноў лены амаль ва ўсіх буйных вёсках раёна. Разам і пад кіраўніцтвам акупацыйных
шшш иIеі ВріііаІнНп
ММІшілітййа йві йаііііікйтшІВвгі І0г йаі ОШапЙ ■<(і< Іск Л\ш ІсегпіН іік бяпіміьііігк вІіігйІПіяІ«л Іп йм 5І8вІія айі ОІаІЯІІ кптПилав!аспііі Ыі айт ЙіІімгіОад ІаіІ. ІІяІІряпапм. 41« шЯМгепО йсі
&ВСП1Р1 пПпе ІШІГВВГЙІ бЮпОс
ші 0«г 5іга0« ВаігоІІап ««іііеп. «спііп іоіогі НапйдііІіМІІсП ««•
ісмонеп Па йіё ВеітГіяг *пп ТМмІмп йпй апдІІдепМаІІіііаІІеп Уаіааііаіійпоапегдемаіаа 8впйтеда1ипд.
ш«?в Дппгйпипд ІПП ап 1. Мо
«шЬ«г ««1 Іп КгаЛ
• кнн « цм
РІСПШДНШШ іР ігрпшзші ііаншш шиэрнян парвй
(а ігодяД Діяджа Внеси найісаря 9ноаняга лйшар» лаііа^Ііій агдінічыці. час іалйіньма 9 гідадяі
йнддгі Ееладуг ад с.цянноньня да дапідйеньня
Дсойы цывіяыяыя, «яія 9 агра «Іаамыя яасе Явэ уяамліяві пры чмны Суддць сплтнаныя йа яцаі
вы, Пудуць іадяэжа ма нмііы расстреляны.
Для адведіаючыі імід I Імшыя мультудаыя {сіамоіы пыйдэе ггойыдс вгспгсідміньне Гата даіпааалмньне Ііпо дзіць у сілд яд 1 яісталадл 1941 с
П н 2 Р ОН 2і) 0 21НI і в адгзлісіавій щеки суиНлгдс йі Еіааіа ой (іісіяікй аміаігсіш Йо
ТаЙ2СПІ4 ра ппаііасіі Оскгііісда Икщи ВійіГіні ай ітІіпсЬй Яп
Іжіійіі.
ййЬу су
іІгі, ЫАп • іЯіпііііі■ глікі ! ; гітінн Ь«і ра««Ді а« ніісу, Ь<і1| аяіусквнш Йогііву* тчйів тхмпсііпс.
Оіі пйакдыдасусі іеаіг I ілсе
ІійІІйіаІаа ІарМІу «уйасг юіііаі* аогуЬвг йггдыіпйавіі.
НлідаггрЙіяяІс іаСІіаЙЙ « 1у«1« ж Дяісв I Нпоршіі 1941 і.
■ йніім
РАСПОРЯЖЕНИЕ
аб йграннчвйнвм аомдвнмн вечерней порой С <«глжа«і г«<улір еівплі« Нлаяі
сара Іапочаоі Ісдраіараа ікіішлн Оірнінн аргаі ювіеава а >«ро№ Іеасраікіага Оіруіа Валйлегка от нчрш суасдаі 19 ракмп.
Зчл гдіал^ік, іоіарыт ■ аірі ■ кчнім ірпі бсі татлііі тра •ааы |ц)і «рті ч раааа, 1№т іНія «I Вмаіыа С)іяя ряпршщ ЯіС гагівалійаі театр я жруг ^ П»,1Мй’ /’РПКИП «4*1« ЖОЛі.І
9« ркнріа»! аігіін а «я
I
Распараджэнне акупацыйных улад.
197
1941 — 1945
улад яны пачалі наводзіць «новы парадак». У раёне пачаліся масавыя вобыскі, арышты, расстрэлы.
Каб надаць найбольш арганізаваны характер катаванням і знішчэнню савецкіх людзей, на тэрыторыі Беларусі была створана сістэма канцлагераў. Дзесяткі тысяч мірных грамадзян адпраўляліся ў гэтыя лагеры разам са сваімі сем’ямі без суда і ўсялякага вызначэння тэрмінаў зняволення. Умовы зняволення ў лагерах былі свядома разлічаны на тое, каб давесці вязняў да пакутнай смерці.
Нябачаныя зверствы і гвалт над мірным насельніцтвам Беларусі гітлераўцы здзяйснялі ў час правядзення карных экспедыцый. Пад выглядам барацьбы з партызанамі карнікі ператваралі ў зоны пустэчы цэлыя раёны. Тысячы вёсак змягаліся з твару зямлі, жыхары іх знішчаліся, вывозіліся ў канцлагеры ці ў фашысцкае рабства ў Германію.
Карныя экспедыцыі ажыццяўляліся войскамі вермахта, атрадамі паліцыі бяспекі і СД, паліцэйскімі, жавдарскімі падраздзяленнямі. У Асіповіцкім раёне фашыстамі было расстраляна, павешана, закатавана 3829 мірных жыхароў, спалена 50 вёсак, у тым ліку 12 цалкам разам з усімі жыхарамі (Бозак, Вялікая Гарожа, Бортнае, Брыцалавічы, Весялова, Лочын, Май, Макаўе, Палядкі, Ражышча, Рэпішча, Старонка).
Гітлераўскія верхаводы яшчэ задоўга да нападу на нашу краіну падрыхтавалі праграму рабавання і раскрадання багаццяў нашага народа, якая складала неразрыўную частку агульнага плана агрэсіі супраць Савецкага Саюза.
У гэтай праграме захопнікі вельмі актыўна ўлічвалі матэрыяльныя рэсурсы і людскія рэзервы Беларусі, імкнучыся паставіць іх на службу сваёй агрэсіўнай вайне. «Мы прыбылі ў краіну, — заявіў гітлераўскі намеснік у Беларусі гаўляйтэр
В.Кубэ, — з агульнай дырэктывай кіраваць гэтай краінай і паставіць эканоміку гэтай краіны на службу вайне, якую Германія вядзе на Усходзе, атрымаць з краіны ўсё, што толькі можна здабыць з яе эканамічнай магутнасці».
Метад адкрытага бязлітаснага рабавання і раскрадання народнага набытку ў за
хопленых раёнах Беларусі, як і ў іншых раёнах былога Савецкага Саюза, з’яўляўся адным з галоўных у фашысцкім арсенале сродкаў, з дапамогай якіх акупанты «атрымлівалі» багацці Беларусі і «ставілі» яе эканоміку на службу агрэсіі.
За два дні да нападу на Савецкі Саюз Розенберг звярнуўся з прамовай да нацысцкіх дзеячаў, якім належала ажыццяўляць кіраўніцтва эканамічным рабаваннем нашай краіны. «У пераліку задач Германіі на Усходзе, — сказаў ён, — першае месца займае пытанне забеспячэння харчаваннем нямецкага народа… Мы не бачым ніякіх асноў для абавязацельстваў з нашага боку карміць таксама рускі народ прадуктамі гэтай празмернай тэрыторыі. Мы ведаем, што гэта суровая неабходнасць, пазбаўленая якіхнебудзь пачуццяў»1.
Планы нацысцкага кіраўніцтва ў адносінах да савецкай прамысловасці былі выкладзены ў «Дырэктывах па кіраўніцтве эканомікай у новых захопленых усходніх раёнах». Збрашураваныя ў кнігу з зялёным пераплётам, яны так і сталі называния — «Зялёная папка». У адпаведнасці з гэтымі планамі на акупіраванай тэрыторыі нашай краіны прадугледжвалася арганізаваць здабычу і вываз у Германію тых відаў сыравіны, якія мелі жыццёва важнае значэнне для далейшых дзеянняў вермахта і функцыянавання нямецкай ваеннай эканомікі. Захаванне, аднаўленне ці арганізацыя якойнебудзь прамысловай вытворчасці дапускалася толькі ў выпадку, калі таго патрабавала германская ваенная прамысловасць.
У аграрнай палітыцы гітлераўцы кіраваліся непрыкрытым рабаваннем сялян. Яны былі пазбаўлены права на зямлю. На базе калгасаў ствараліся абшчынныя гаспадаркі, дзе панавалі парадкі часоў прыгону. Падаткі, паборы, прымусовыя пастаўкі ляжалі на сялянах непасільным цяжарам.
У доўгім спісе злачынстваў нямецкафашысцкіх захопнікаў на беларускай зямлі, у тым ліку і на Асіповіччыне, асаблівае месца займае прымусовы вываз мірных жыхароў на фашысцкую катаргу ў Германію. Для правядзення ў жыццё злачыннай рабаўладальніцкай праграмы быў створаны вялікі спецыяльны апарат на чале з
1 От «Барбароссы» до «Терминала»: Взгляд с запада. М., 1988. С. 377.
198
Акупацыйны рэжым
прызначаным Гітлерам «галоўным упаўнаважаным па выкарыстанні рабочай сілы»
Заўкелем1. Агенты Заўкеля, шастаючы па гарадах і вёснах Беларусі, стваралі «вярбовачныя» пункты, бралі на ўлік працаздольных людзей і прапаноўвалі ім «добраахвотна» паехаць на працу ў Германію. Але добраахвотнікаў амаль не аказвалася. Тады нямецкія ўлады пачалі рабіць развёрстку па гарадах і сельскіх раёнах, рассылаць загады аб абавязковай адпраўцы рабочай сілы ў Германію.
Каб ажыццявіць злачынныя планы масавага вывазу савецкіх людзей на катаржныя работы ў Германію, нямецкія захопнікі станавіліся на шлях падману, пагроз, правакацый, праводзілі паліцэйскія аблавы і карныя аперацыі. Гаспадарчай інспекцыі групы армій «Цэнтр» і генеральнай акрузе Беларусі прадпісвалася кожны дзень па
3 АДМІНІСТРАЦЫЙНАГА РАСПАРАДЖЭННЯ № 1 К АМАН ДУЮ ЧАГА ТЫЛАМ ГРУПЫ АРМІЙ «ЦЭНТР» ГЕНЕРАЛА ПЯХОТЫ ФОН ШЭНКЕНДОРФА
7.7.1941 г.
I. О НАЗНАЧЕНИИ БУРГОМИСТРОВ В ВОЛОСТЯХ
1. На должности бургомистров в первую очередь должны быть назначены политически надежные и квалифицированные лица по возможности из числа белорусов.
2. Бургомистр является представителем волости.
3. Он является служебным начальником над всеми лицами, работающими в волости. Он принимает их и увольняет с работы.
4. Бургомистр несет ответственность за финансовые дела волости.
5. Все жители, проживающие в волости по состоянию на 21.6.1941 г., должны быть заново учтены и переписаны бургомистром.
6. Бургомистры немедленно должны позаботиться о том, чтобы все жители были обеспечены соответствующими документами, удостоверяющими их личность: фамилия и имя, время и место рождения, местожительство, состав семьи, профессия, пребывание и род занятий, социальное происхождение, вероисповедание, национальность, подданство.
7. Бургомистры привлекаются к ответственности за совершенные акты саботажа в вверенной им волости. Он должен всеми средствами предотвращать акты саботажа. В его обязанность входит охрана предприятий, расположенных на территории волости, особенно жизненно важных.
8. Бургомистров и их заместителей в населенных пунктах, насчитывающих до 20 ООО жителей, назначает комендант полевой комендатуры.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4683. Воп. 3. Спр. 952. Л. I.
И. О ЗАПРЕЩЕНИИ ОСТАВЛЕНИЯ КВАРТИР В НОЧНОЕ ВРЕМЯ
1. В период с 2100 до 500 утра населению запрещается покидать квартиры.
2. Исключения допускаются по письменному разрешению местного коменданта для лиц, работающих в ночное время на жизненно важных предприятиях, врачами, акушерками, на машинах скорой помощи.
сылаць у рэйх 500 1000 рабочых. Пачалося ў літаральным сэнсе паляванне на людзей. У гарадах людзей хапалі на вуліцах, базарах і ў іншых грамадскіх месцах.
На асобным уліку ў фашысцкіх захопнікаў былі жыхары, якія жылі ў парты занскіх зонах. Яны аб’яўляліся «бандытамі» ці «саўдзельнікамі бандытаў», ставіліся «паза законам» і падлягалі знішчэнню ці пагалоўнаму вывазу ў рабства.
Гітлераўцам удалося захапіць і вывезці ў Германію з акупіраваных раёнаў Беларусі звыш 380 тыс. грамадзян, у тым ліку з г. Асіповічы і раёна 3884 чалавекі. Але ніякі тэрор, ніякія рэпрэсіі не прымусілі жыхароў Асіповіцкага раёна пакарыцца ворагу, стаць на калені. Яны змагаліся.
У. I. Лемяшонак.
На Нюрнбергскім працэсе над галоўнымі нямецкімі ваетшымі злачынцамі Заўкель быў асуджаны да пакарання смерцю і павешаны.
199
1941 — 1945
3. Нарушители будут строжайшим образом наказываться местными комендантами. Как вспомогательными мерами наказания могут быть временный арест с ограниченным питанием, насильственное задержание и привлечение к работам.
III. ОТЛИЧИТЕЛЬНЫЕ ЗНАКИ ДЛЯ ЕВРЕЕВ И ЕВРЕЕК
1. Все евреи и еврейки, находящиеся на занятой русской территории и достигшие 10летнего возраста, немедленно обязаны носить на правом рукаве верхней одежды и платья белую полосу шириной в 10 см с нарисованной на ней сионистской звездой или же желтую повязку шириной в 10 см.
2. Такими повязками обеспечивают себя сами евреи и еврейки.
3. Евреям категорически запрещается здороваться. Нарушители будут строжайше наказываться местным комендантом по месту жительства.
VIII. СОЗДАНИЕ ВСПОМОГАТЕЛЬНОЙ ПОЛИЦИИ
1. Для проведения полицейских мер безопасности бургомистрам поручается привлечь во вспомогательную полицию надежных «фольксдойче», белорусов, а если таковых не имеется, то поляков, и использовать эту полицию по согласованию с начальниками команд полиции безопасности.
2. Служащие вспомогательной полиции, которые работают в тесном контакте с местными айнзатцкомандами полиции безопасности и СД, могут поддерживать связь только с местными начальниками полиции безопасности и СД или назначенными ими органами.
3. Служащие вспомогательной полиции носят белую нарукавную повязку с надписью «Вспомогательная полиция».
4. Местные комендатуры до 20го числа каждого месяца, а впервые к 20.7.1941 года, сообщают о численности и вооружении вспомогательной полиции.
Командующий тылом группы армий «Центр» фон Шенкендорф, генерал пехоты Пераклад з нямецкай мовы.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4683. Воп. 3. Спр. 932. Л. 1 — 3.
Падрыхтаваў У.1 .Лемяшонак.
Асіповіцкае гета
3 успамінаў Аляксандры (Сары) Рыгораўны Уцеўскай, былога вязня гета
Яўрэйскае гета ў Асіповічах было ство Гараніна, які да вайны працаваў тэхнікам
рана акупантамі ў пачатку ліпеня 1941 г. будаўніком Упраўлення ваеннабудаўні
Для гэтага быў адведзены раён у паўднё чых работ № 76 у г. Асіповічы. У чым зак
вай частцы горада — ад вуліцы Р.Люксем лючалася работа «юдэнрата», я не ведала,
бург да вуліцы В.Харужай. Жыхары яў але помню, што яго члены па заданні ня
рэйскай нацыянальнасці, якія жылі ў паў мецкага начальніка гета праводзілі рэгіст
ночнай частцы і іншых месцах горада, былі рацыю яўрэяў.
пераселены ў тэты раён на вуліцы Акцябр Начальнікам паліцыі быў Французен
скую і Прамысловую (цяпер Голанта). У ка, які да вайны працаваў начальнікам паш
дамах на гэтых вуліцах былі пабудаваны партнага стала ў райаддзеле міліцыі.
двух’ярусныя нары, на якіх у вялікай цяс У раён гета ўваходзілі вуліцы Каму
ноце спалі людзі. ністычная, Чумакова, Акцябрская, Горка
У акупіраваным горадзе жыхароў яў га, Рабочасялянская, Сядых (былая Па
рэйскай нацыянальнасці заставалася прык лявая), Калініна і Сярова ад вуліцы
ладна чалавек 430 —450. Пры гета быў ар Р.Люксембург да вуліцы В.Харужай і
ганізаваны «юдэнрат» (яўрэйскі савет). поўнасцю вуліцы К.Лібкнехта, Абросіма
Гэты савет складаўся з трох чалавек. Ад ва (былая Чырвонаармейская), Сацыялі
ным з іх быў Афроім Хаўкін, які да вайны стычная, Рэвалюцыйная, К. Маркса, Голан
працаваў галоўным бухгалтарам ваенган та, Касмічная.
длю, а потым райзага, астатніх не помню. Жыхары іншых нацыянальнасцей з гэ
Яны былі прызначаны нямецкай каменда тага раёна не былі пераселены. Гэта дапа
турай па рэкамендацыі бургамістра горада магала яўрэям не памерці з голаду, таму
200
Паляванне на людзей
што яны мелі магчымасць выменьваць рэчы на харчаванне. У горадзе была ўведзена картачная сістэма, па картках выдавал! на дзень па 100 г хлеба.
Яўрэі абавязаны былі насіць на левым баку грудзей і спіны жоўтыя латы круглай формы дыяметрам 8 — 10 см, ім было забаронена наведваць грамадскія месцы: базары, кіно, навучаць дзяцей у школе і г.д. Забаронена было вітацца і весці размовы з беларускім насельніцтвам, хадзіць па тратуарах, выходзіць за межы граніц гета, на вуліцах збірацца болын чым па тры чалавек!. За невыкананне ўсіх гэтых і іншых забарон пакаранне было адно — расстрэл.
Кожную раніцу працаздольнае насельніцтва з гета накіроўвалі на цяжкую
Расстрэл у Лапіцкім лесе 3 успамінаў Івана Пятровіча Сугакі,
Было гэта ў ліпені сорак першага года. Перад вайной я ў членах сельсавета дзевяць гадоў хадзіў. Дык у Лапічах 225 яўрэйскіх дамоў стаяла. Гандлёвыя лаўкі ўсюды. У Мінску таго не купіш, што тут. Дык вось сабралі немцы ў той дзень маладых мужыкоў і рослых хлопцаў — хто для іх, мабыць, асаблівую небяспеку ўяўляў. Чалавек 20 — 30 бежанцаў сюды трапіла. А ўсяго 75 чалавек. У тым ліку дзве жанчыны — адна яўрэйка і руская. Кашыцкая. Яе муж дырэктарам школы быў. Сагналі на вуглу, дзе цяпер магазін. Білі бярозавымі палкамі. I пагналі далей. У лесе дарожка была на пры
фізічную працу па разборцы разбураных казарм, дамоў, на чыгуначную станцыю і іншыя аб’екты.
11 кастрычніка 1941 г. пад выглядам адпраўкі на работы ўсё дарослае працаздольнае насельніцтва гета было загнана ў паўднёвы ваенны гарадок і там расстраляна. Ямы былі выкапаны загадзя. На пакуты, голад і холад былі астаўлены старыя і жанчыны з малымі дзецьмі, якія былі расстраляны 5 лютага 1942 г., усяго прыкладна 420 — 440 чалавек. Такім чынам, пасля 5 лютага 1942 г. яўрэйскае гета было ліквідавана і «яўрэйскае пытанне» ў Асіповічах было вырашана канчаткова.
жыхара в. Лапічы
©
Л
стань. Там яма глыбокая — пясок на дарогу бралі. Там і расстралялі. А ўсё кругом немцамі ачэплена было.
У вогуле, яўрэяў забівалі, нягледзячы ні на ўзрост, ні на пол. Многія з іх у праваслаў’е перахрысціліся, іконы на дамах павесілі, але і гэта не ратавала.
Забівалі. Цераз зіму, вясной, усіх павезлі ў гарадок, расстралялі. У кожную хату заходзілі. Адагне вось так вуха, паглядзіць, не ведаю што там убачыць, і крычыць: «Юдэ!».
Запаветы Леніна. 1992. 11 ліст.
Паляванне на людзей
3 успамінаў былога жыхара в. Дараганава У.Кісялёва
Без асаблівых прыгод увайшлі дараганаўцы ў вайну. Зацішша працягвалася каля паўтара месяца. У гэты час былі перацягнуты рэйкі чыгункі на нямецкую вузкую каляіну, пачаўся чыгуначны рух.
У пачатку жніўня 1941 года мы прачнуліся, разбуджаныя кулямётнай чаргой пад нашымі вокнамі. Маці першая выглянула ў вакно і з жахам прашаптала: «Немца забілі!» Па вуліцы хадзілі ўзброеныя нямецкія салдаты. Калі мы лепш агледзеліся, то аказалася, што на вуліцы насупраць сушылкі ляжаў чалавек у чырвонаармейскім адзенні.
Пазней даведаліся, што нямецкія жандары са Старых Дарог разам з паліцэйскімі робяць аблаву на жыхароў Дараганава. У першую чаргу яны акружылі і праверылі дзіцячы дом. Там, на іх думку, прадаўжала заставацца прасавецкае асяроддзе.
I сапраўды, да дзетдомаўцаў прыбіўся пры адступленні нейкі баец Чырвонай арміі. Ён выбег у час трывогі з дзіцячага дома і падаўся ў бок мястэчка. Казалі, што прабягаючы ля сажалкі, ён выкінуў у яе наган. Аднак ля вышкі ўжо залёг нямецкі кулямётчык, які і забіў гэтага чырвонаар
201
1941 — 1945
мейца. Ля дзетдома немцы злавілі мясцо вага хлопца, які спрабаваў схавацца на лузе разам з вінтоўкай. Арыштавалі яшчэ ар мянінавыхавацеля, як нетутэйшага, ды яшчэ некага. Калі групу вялі ля нас у школу, то гэты армянін усё даказваў, што ён не яўрэй. У хуткім часе загрукалі і ў нашы дзверы. Немец з паліцэйскім забралі бацьку і маці. Такім чынам было сагнана ў школу ўсё дарослае насельніцтва. Маці даволі хутка вярнулася. Значна пазней прыклыпаў дамоў бацька. Яго, стрыжанага, памылкова залічылі ў камуністы. Аднак хутка выпусцілі.
У той дзень былі затрыманы ўсе яўрэімужчыны, арыштаваныя ў дзіцячым доме, і, верагодна, яшчэ нехта. Праз кароткі час непадалёк раздалася доўгая кулямётная чарга. Гэга былі пастраляны ўсе затрыманыя. Яма ля гасблока сухотнага санаторыя была запоўнена забітымі даверху. Паліцэйскія засыпалі забітых. Колькі іх было тады, сказаць не магу. Ведаю, што многа — чалавек дваццаць трыццаць, а можа і болей.
Здзейсніўшы сваю чорную справу, атрад ад’ехаў у Старыя Дарогі. У канцы дня быў пахаваны і невядомы баец ля дарогі на пераезд з правага боку. Яго ціха, з горкім спачуваннем аб салдацкай долі пакрылі ў магіле без труны простай беларускай по сцілкай…
Неўзабаве адбыўся яшчэ адзін старадарожскі наезд, дату яго засведчыць не бя руся. Немцы і паліцэйскія размясціліся на гэты раз у дзіцячым доме. Ішло фарміраванне мясцовай улады, органаў мясцовага «самакіравання». Быў назначаны з мясцовых бургамістр (прозвішча яго не ведаю), скамплектаваны з завярбованых паліцэйскі атрад. У той час паліцэйскім не выдавалі яшчэ зброі і формы. Яны вылучаліся толькі нарукаўнай павязкай. Іх функцыі на першым часе не выходзілі за межы самааховы.
Па заканчэнні справы нямецкі афіцэр паслаў аднаго са сваіх салдат на веласіпедзе, а з ім і бургамістра, на першае «задание»: сабраць для прыбыўшых штонебудзь перакусіць. Калі яны знаходзіліся ў пошуках яек за сельсаветам ля могілак, з кустоў раздаўся стрэл, і нямецкі салдат быў забіты. У роспачы, дрыжачы як асінавы ліст, наваяўлены бургамістр дабег да афіцэра і далажыў яму пра бяду.
Неадкладна было адабрана дзесяць маладых здаровых хлопцаў з цэнтральнай часткі мястэчка, якіх зараз жа расстралялі.
Вось такім чынам усталёўваўся ў тым далёкім 1941м у Дараганаве «Ыейе Огсіпйпя».
Тое, што ўсе загубленыя ад пачатку акупацыі былі зусім невінаватыя, усяліла ў адных местачкоўцаў пачуццё бязвыхаднасці, удругіх — асэнсаванне неабходнасці прымаць адпаведныя дзеянні ў адказ. Адбылася нейкая дыферэнцыяцыя сярод людзей. Усе адчулі ворага і вызначыліся ў адносінах да яго.
Недзе з восені, калі пачала працаваць чыгунка, у будынку новай школы быў размешчаны нямецкі гарнізон на правах камендатуры. Школа была ўмацавана, абнесена брустверам да ўзроўню першага паверха. Гэта былі два рады жэрдак і аполкаў, састаўленых вертыкальна ў два рады з прамежкам недзе каля аднаго метра, у якім быў засыпаны пясок. Па вуглах былі абсталяваны кулямётныя гнёзды. Пазней навокал быў спілены лес. Прастора пачала праглядвацца і прастрэльвацца.
Ля чыгуначнага моста, э боку лесу, быў узведзены бліндаж з кулямётнай кропкай. Пазней падыходы да яго былі замініраваны.
Змяніліся і функцыі паліцыі ў бок пашырэння іх статуса. Паліцэйскія атрымлівалі зброю і абмундзіраванне, якое было паку ль самае рознакалібернае: хадзілі і ў зялёным нямецкім, і ў чорным паліцэйскім, і проста ў цывільным. Іх паступова пераводзілі на казарменнае становішча. Начальнікам паліцыі стаў Казак.
Хоць і фармальна, але пачалі праводзіць нейкую дзейнасць і мясцовыя органы ўлады, у тым ліку і лясніцтва. Яго новыя штаты складалі 12 чалавек — запоўнены былі напалову. Лясніцтва функцыянавала з лістапада 1941 г. па ліпень 1944 г.
У сакавіку 1944 г. дзейнічалі наступныя валасныя ўстановы і падраздзяленні: млын (загадчык Багдановіч С.А.), ветэрынарны пункт (загадчык Авілаў П.), малаказавод (загадчыца жонка Авілава), школа (дырэктар Ліннік А.), валасное праўленне (сакратар Ус I.), аграном воласці Мялешка, ссыпны пункт (загадчык Клыга I.) і інш. Бургамістрам у гэты час быў Новік Іван.
202
Паляванне на людзей
3 боку нямецкіх улад працягвалася палітыка жорсткіх рэпрэсій. Аднойчы, можа, у другой палове 1943 г., нямецкія жандары ці войскі СС перастралялі свае дараганаўскае начальства. У прыватнасці, быў расстраляны першы бургамістр Андрыянаў, дырэктар малаказавода Герліванаў і іншыя. Іх забілі без усякіх тлумачэнняў на ўскраіне мястэчка выстралам у патыліцу.
Аднойчы ў час нейкай карнай экспедыцыі ў другой палове 1943 г. партызаны разграмілі паліцэйскі атрад і забілі пры гэтым брата начальніка паліцыі. У адказ паліцэйскія пазбіралі з суседніх вёсак усіх старых (маладыя ды здаровыя былі ці ў паліцыі — у меншай колькасці, — ці ў партызанах), прывезлі ў Дараганава і пасля здзекаў прывялі пад леснічоўку да ляснога пітомніка і загадалі капаць сабе магілу. Калі адзін з іх адказаўся падчыніцца, то паліцэйскі выцяў яго рыдлёўкай па галаве і той ляжаў да пачатку, экзекуцыі. Потым усё ішло па выверанай завядзёнцы. Узмах хустачкай нямецкага афіцэра — і ашалелая пальба з аўтаматаў…
Існаваў тады такі «парадак»: забітых і пахаваных нельга было забіраць з могілак самым блізкім без адпаведнага на тое дазволу расстрэлынчыкаў. Каб «задобрыць» іх і атрымаць такі дазвол, сваякі неслі «гасцінцы» і «выкупы». На такіх умовах забрал! і блізкія сваіх сялян і павезлі іх на драбінах у тых ірваных кажушках на сялянскія родавыя могілкі.
Адзін з прыдуркаватых паліцэйскіх хадзіў у поўнай нямецкай амуніцыі з нямецкай вінтоўкай і лічыўся першакласным служакам і трапным стралком. Аднойчы да яго з вёскі завітала яго дваюрадная сястра. На вуліцы яны за нешта паспрачаліся. Яна ў гарачцы развярнулася і пайшла. На вокрыкі «Стой! Страляць буду!» не адазвалася, не спынілася… і паліцэйскі забіў яе выстралам у галаву.
Нямецкія ўлады «пакаралі» яго: адправілі ў складзе фарміруемай «беларускай арміі» на фронт. Аднак не прайшло і двух месяцаў, як забойца зноў свабодна разгульваў па мястэчку.
Перыядычна паліцэйскія адыходзілі на «аперацыі» ў вёскі. Адтуль у якасці трафеяў цягнулі за плячыма клункі з нарабаваным сялянскім скарбам.
Паліцэйскія ўсё болей пачыналі ўцягвацца ў ваенныя дзеянні, у карныя справы. Адпаведна яны ўсё болын дэградзіравалі. Хоць перспектывы для іх не было, начальнік паліцыі ўсё болын далдоніў пра нейкае чакаючае балынавікоў «возмездие».
У прыватнасці, яны прыцягваліся для ранішняй праверкі чыгуначных пуцей (чыгунка ўначы не дзейнічала). Партызаны іх папярэджвалі надпісамі крэйдай на рэйках: «Паліцэйскіябобікі, рыхтуйце сабе гробікі!». А затым няўхільна выконвалі сваю пагрозу. Ляснік Кавалеўскі перайшоў адным з першых на службу ў паліцыю і быў забіты ў час чарговага абходу чыгункі.
Ён аднойчы дапытваўся ў майго бацькі, кім мог быць забіты нямецкім афіцэрам нейкі лысы партызан пры падыходзе яго да лодкі на рацэ Пціч. Бацька ўсё аднекваўся, але гіа ўсіх прыкметах здагадваўся аб загінуўшым. Калі паліцэйскі выйшаў, ён з горыччу пра сябе вымавіў: «Цыганка, сволачы, забілі!» (Цыганок быў лесніком перад вайной).
Партызаны забілі і старэйшага брата Кавалеўскага, таксама паліцая. Той ехаў аднойчы п’яны з Асіповіч праз лес на кані. Увесь час крычаў і страляў. Вось гаспадары лесу і вырашылі праверыць, хто ўчыняе такі гам і шум…
На пераломе вайны не згубіўшыя гонару паліцэйскія сталі ўсё часцей падавацца ў партызаны. Гэта рабіць было даволі небяспечна. Рэпрэсіі абрушваліся на блізкіх. Практыкаваліся па гэтай прычыне нават «прафілактычныя» расстрэлы паліцэйскіх.
Ці не апошняй «баявой» заслугай паліцэйскіх было выяўленне ў адной настаўніцы двух хлапчукоўблізнят ад бацькіяўрэя. Яны іх адшукалі, адабралі ў маці і забілі. Тая ад гэтага кранулася розумам.
Жыццё ў гады акупацыі нічога не каштавала. Пачуўшы недзе стрэл, звычайна гаварылі: «Яшчэ адной душы няма!».
У вогуле ўсе мы тады хадзілі па лязе. Як ацалелі — аднаму Богу вядома.
Тое ж датычыла і жывёл. Асабліва старанна і заўзята знішчалі буслоў. К завяршэнню вайны яны амаль што вывеліся. Такі ж лёс спасціг каршуноў, сабак і нават курэй.
Увесь час акупацыі ішло паляванне на людзей. Асабліва яно абвастрылася ў
203
1941 — 1945
1943—1944 гг. Так, у гэты час забралі на работы ў Германію майстра леспрамгаса Івана Міхадзюка. Наколькі мне вядома, з чужыншчыны ён так і не вярнуўся.
У студзені паліцэйскія разам з жандарамі арыштавалі ў канторы лясніцтва і на ўчастку аб’ездчыка А.С.Паланейчыка, лесніка А.У.Лубу, загадчыка смалакурнага завода Ф. Альфяровіча. Усе, за выключэннем А.У .Лубы, лёс якога мне невядомы, вярнуліся.
Немцы спрабавалі праз сваіх паслугачоў абалваніць, прыцягнуць на свой бок вясковую і местачковую моладзь, каб вывезці яе потым у Германію на работы. У прыватнасці, праз Саюз беларускай моладзі вясной 1944 г. вялася актыўная прапагандысцкая работа з мэтай прыцягнуць юнакоў да вучобы ваеннымі авіятарамі. Яна нават мела нейкі заклік у юнацкім асяроддзі. Але дзе падзяваліся тыя даверлівыя дараганаўскія хлапчукі, што далі згоду ехаць у «Вялікую Германію»? Яны бясследна зніклі альбо ў жарале вайны, альбо ў нямецкіх каменяломнях.
Падрыхтаваў В.У.Хурсік.
3 успамінаў Марыі Міхайлаўны Дрозд, жыхаркі вёскі Каўгары Асіповіцкага раёна
У 1941 г., калі немцы так раптоўна аказаліся на нашай тэрыторыі, у лесе арганізаваўся партызанскі атрад 161й брыгады імя Р.І.Катоўскага. Туды пайшоў і дырэктар мясцовага спіртзавода Зеньчык Клім Пятровіч, а Мурга Пётр Барысавіч аказваў дапамогу партызанам прадуктамі. Пётр Барысавіч працаваў на прадпрыемстве механікам.
За сувязь з партызанамі фашысты арыпггавалі гэтага чалавека. Яго пыталі, білі, а потым сагналі ўсіх жыхароў вёскі Каўгары ў кучу, далі ў рукі Пятру Барысавічу кувалду і загадалі разбіць помнік У.І.Леніну, які стаяў у двары спіртзавода. Мурга адмовіўся зрабіць гэта. Тады немцы прыўзнялі яго штыкамі і, падштурхоўваючы, пагналі да помніка. Толькі ён усё вытрымаў, нічога не сказаў карнікам. Побліз якраз ехала фурманка, дык акупанты спынілі яе, знялі з каня лейцы, зрабілі з іх пятлю і пачалі прыладжваць лейцы да дуба, рыхтаваць шыбеніцу. Толькі пятля аказалася болынай. I тады Пётр Барысавіч
сам, уласнымі рукамі выправіў яе памер, пасля чаго фашыст выбіў скрыню зпад ног гэтага чалавека: лейцы былі доўгімі, так што ногі павешанага дасгавалі да травы…
Жыхарам Каўгароў здымаць труп нябожчыка забаранялі цэлы тыдзень і прыгразілі, што так будзе з кожным, хто асмеліцца дапамагаць партызанам.
На другі дзень забралі жонку Пятра Барысавіча — Сцепаніду Іванаўну і сына Жэню, які тады якраз скончыў 10 класаў, а таксама Кантаровіча Сямёна Якаўлевіча. Вялі іх за пераезд па вуліцы, і Жэня, развітваючыся з дзяўчатамі і хлопцамі, сказаў: «Сябры, прабачце мяне, калі каго пакрыўдзіў, болын я да вас не вярнуся». Ён ведаў, куды іх вядуць…
Напачатку іх усіх прымусілі рыць сабе магілу, потым паставілі маці і сына і прашылі іх чаргой з аўтамата. Жэню куля трапіла ў нагу. Ён паваліўся побач з маці і сцішыўся. Потым паставілі Сямёна Якаўлевіча Кантаровіча. Ён быў сутулаватым. Калі гіаваліўся, то кашуля надулася ветрам. Немцы адышлі, паглядзелі, а сарочка трапечацца і бачна аголеная спіна. Акупанты вярнуліся і яшчэ раз прастрачылі з аўтаматаў. Адышлі, зноў 1м падалося, што ён жывы, і ў трэці раз стрэлілі ва ўпор. I гэтай трэцяй аўтаматнай чаргой забілі Жэню: ён прыўзняўся і ўпаў. Усё гэта бачыў жыхар вёскі Халькі Бельчын, якога немцы схапілі на дарозе і прымусілі засыпаць яму.
Тры дні вісеў Пётр Барысавіч. Жанчыны пайшлі па хатах, збіралі яйкі. Занеслі іх каменданту з просьбай пахаваць чалавека. Усе тры дні не адыходзіў ад гаспадара яго сабака. Збегае да хаты, пасядзіць на ганку — няма нікога. Пабяжыць да дуба, цягне за штаны гаспадара, кліча яго дамоў…
Пятра Барысавіча пахавалі з жонкай і сынам у в. Халькі, на могілках. А на тым месцы, дзе забілі Сцепаніду Іванаўну, Жэню, Кантаровіча, людзі пасадзілі ружу, якая і цвіце кожны год, нагадваючы аб жахах вайны.
Расказвае аб гэтым Марыя Міхайлаўна, а ў самой поўныя вочы слёз: цяжка даюцца такія ўспаміны…
Двух дочак Мургі — Ніну і Тамару — немцы адправілі ў Германію, у рабства. Вярнуліся дамоў яны ў 1945 г.
Запісаў П.С.Качановіч.
204
Трагедыя вёскі Лочын
Трагедыя вёскі Брыцалавічы
Веска Брыцалавічы размяшчаецца сярод лясоў за 20 кіламетраў на паўднёвы захад ад Асіповіч. У гады нямецкафашысцкай акупацыі яе жыхары аказвалі ўсебаковую падтрымку партызанам.
Партызанскі атрад № 211 імя К.К.Ракасоўскага пад камандаваннем жыхара гэтай вёскі Р.Н.Баразны размяшчаўся ў сумежных з вёскай лясах і ў сваім складзе меў многіх з яе жыхароў.
Гітлераўцы вырашылі разграміць атрад і знішчыць в. Брыцалавічы як яго апорны пункт. За некалькі дзён да прыходу карнікаў у вёсцы быў размеінчаны невялікі гарнізон акупантаў. Каб усыпіць пільнасць жыхароў, нямецкія прапагандысты вялі гутаркі з імі, пераконвалі адмовіцца ад падтрымкі партызан, а апошніх заклікалі скласці зброю і пераходзіць на бок нямецкіх улад, абяцаўшы ўсім работу і мірнае жыццё.
Трагедыя вёскі Лочын 3 успамінаў ураджэнца вёскі Юрыя
Я памятую Лочын як вялікае паселішча. У ім дзве вуліцы: адна доўгая, з добрымі дамамі, другая карацейшая, ішла да яе ад дарогі пад прамым вуглом. Дамы на ёй стаял! не горшыя, новенькія, пабудаваныя для жыхароў былых хутароў. Была і трэцяя вуліца. Яе звалі «плянтоўка», яна знаходзілася асобна ад першых дзвюх і прытыкалася да так званага «двара» — былой панскай сядзібы. На «двары» ў доўгім каменным доме, празваным «панскім» (пазней я даведаўся, што гэта было сапраўды так), размяшчалася сярэдняя школа, у якой я да вайны паспеў скончыць адзін клас. Побач са школай размяшчаўся стары парк з ліпавымі алеямі і знаходзіўся калгасны двор з кароўнікамі, кузняй, клецямі і высокай сіласнай вежай. Непадалёк, на вуглу калгаснага саду, высіўся велічны мураваны будынак касцёла. Ён быў пераабсталяваны пад клуб, і мы, малыя, з задавальненнем глядзелі ў ім кінафільмы. Вакол вёскі (а размешчана яна ў лесе) дзецям таксама было прывольна. Тут удосталь расло ягад: журавін, чарніц, маліны, парэчак. Летам і па восені разам з дарослымі любілі мы збіраць грыбы. Аднаго нашы бацькі баяліся — каб не хадзілі на возера. Было яно
(й _ .
Але ў студзені 1943 да занесенай снегаЧ*** скі «епрвщиетна падышоў вялікі атрад эсэсаўцаў і паліцаяў. Яны сабралі мужчын, сем’і партызан і расстралялі іх у адным з хлявоў. На другі дзень карнікі здзейснілі няўдалы налёт на партызанскі атрад, пасля вярнуліся ў вёску і працягвалі свае злачынныя дзеянні. Усіх жыхароў, уключаючы старых і дзяцей, яны сагналі ў адзін хлеў і падпалілі яго. Усяго было расстраляна і спалена жывымі 667 чалавек. Карнікі забралі ўсю жывёлу, а саму вёску спалілі поўнасцю. Толькі адзінкам удалося выратавацца ад пакутнай смерці.
У пасляваенны час Брыцалавічы аднавіліся. Яе жыхары свята захоўваюць памяць аб сваіх загінуўшых аднавяскоўцах.
Канстанцінавіча’ТСедзіча
побач за хмызняком і было каварным не толькі зза вады, а і зза тарфяністых берагоў і дна (супрацьлеглы ад вёскі яго бераг на доўгія кіламетры пераходзіў у багністае балота).
Але бяда прыйшла не з боку возера, а з чорнай талеркі рэпрадуктара, адкуль 22 чэрвеня 1941 г. упершыню для нас прагучала слова «вайна». Праўда, вайна гэта была дзесьці там, далёка, на захадзе, і нам здавалася, што да нас яна ніколі не дойдзе і прывычны ход нашага дзіцячага жыцця не будзе парушаны. Але ўсё адбылося так, як ніхто і меркаваць не мог.
Добра памятаю сонечны ліпеньскі дзень, калі я ўпершыню ўбачыў акупантаў. Невялікае нямецкае танкавае падраздзяленне завярнула ў вёску і прынесла прадчуванне немінучай бяды. Яна не прымусіла сябе чакаць. Вясковая жанчына кінулася з вёскі бегчы ў лес і была забіта аўтаматнай чаргой. Гэта была першая ахвяра вайны, якую я бачыў на свае вочы.
Немцы пабылі ў вёсцы нядоўга, гартзона не пакінулі, і пазней я бачыў фашыстаў толькі ў час налётаў і блакад.
Ужо ў сярэдзіне жніўня 1941 г. у ваколіцах Лочына з’явіліся першыя партыза
205
1941 — 1945
ны. У вёску раз за разам наведваліся то «каралёўцы», то «ціхаміраўцы», то байцы з атрада Лівенцава. Паколькі паліцаяў у вёсцы не было, партызаны трымаліся даволі ўпэўнена, і гэта неўзабаве стала нейкім чынам вядома фашыстам.
7 студзеня 1942 г. навечна засталося ў маёй памяці як «крывавая каляда». Ранг цай гэтага дня на ўсходнюю ўскраіну вёскі (новы пасёлак і двор) наляцелі карнікі. Яны ішлі па вуліцах, урываліся ў дамы і забівалі ўсіх жыхароў запар. Потым паехалі ў вёску за возерам — Весялова, дзе таксама ўчынілі крывавую расправу. Вяр таючыся праз Лочын, яны падпалілі дамы, у якіх перад тым стралялі людзей. Наша вуліца тады чамусьці ўцалела.
Шукаючы паратунку, вясной 1942 г. наша сям’я, як і некаторыя іншыя з Лочына, пасялілася ў зямлянцы на балотным востраве Грудок у лясным масіве паміж Лочынам і вёскай Снусцік. Нам, малым, у лагеры падабалася. Тут усё было, бадай, як дома: пасвіліся каровы, кудахталі куры, але лепш за ўсё было ў зямлянках, дзе былі сапраўдныя печкі, на якіх выпякаўся смачны хлеб і нават булачкі.
Лясное жыццё працягвалася да восені 1942 г., паку ль на нашу лясную схову не напалі фашысты. Дзякуючы дазорам, што ахоўвалі лагер на ўскрайку лесу, яго жыхарам удалося ўцячы, але карнікі спалілі лясное жытло датла. Доўга холадам у лесе заставадца было небяспечна, і жанчыны з дзецьмі вярнуліся ва ўцалелыя хаты ў Лочыне, а мужчыны працягвалі жыць у шалашах.
Чарговы налёт на вёску адбыўся вясной 43га. Памятаю, ужо пачаў раставаць снег. Ранкам маці разбудзіла нас: «Немцы стра ляюць! Бяжым у лес!» Але зрабіць гэта было ўжо немагчыма. Вёска была акружана, па ёй вёўся шчыльны агонь не толькі з ручной зброі, а і з мінамётаў. Магчыма, нехта давёў немцам аб тым, што ў вёсцы знаход зяцца партызаны.
На гэты раз жыхароў сагналі ў канец вёскі і пастроілі ў шарэнгу. Афіцэр з чорнай павязкай на воку ішоў уздоўж яе і пальцам выклікаў наперад то адну, то другую жанчыну. Адабраную групу, у якой апынулася і мая маці, пастроілі ў калону па двое і пад аховай пагналі ў вёску Снусцік, дзе быў нямецкі гарнізон (болей мы маці не бачылі). Пасля таго, як мы
асірацелі, бацька зноў забраў нас у лясны лагер. Ён знаходзіўся ля балотнага канала, што зваўся Стрэлкай.
Дзень 7 мая 1944 г. выдаўся сонечным, цёплым. Лясны лагер жыў сваім жыццём. Нішто не прадказвала бяды. Раптам на ўскрайку лесу пачулася страляніна: немцы! Дарослыя разгубіліся і ўсхваляваліся, пачалася мітусня, усе кінуліся ў бок, адваротны стрэлам. Я з малодшым брацікам таксама пабег. Сэрца разрывалася ад страху. Мы беглі ў бок Выжараў (так называецца унікальнае ўрочышча, дзе пасярод балотнай расліннасці размешчаны вялікія азярыны вады). Аўтаматныя чэргі раздавался ўсё бліжэй і бліжэй. Рызыкуючы патануць у багне, мы кінуліся ў глыб урочышча, выбіліся з сіл, апусціліся па горла ў ваду і прытаіліся за лазовым кустом. Скрозь дрэвы было бачна, што немцы ідуць у наш бок. Адзін з іх у гумавых ботах ужо дайшоў да першай азярыны і раптам праваліўся ў яе. Другі падаў яму руку і выцягнуў на сушу. Відаць, перспектыва загінуць у багне не вельмі радавала карнікаў. Яны рушылі ў абход Выжараў і гэта нас выратавала. Як толькі стрэлы пачалі аддаляцца, мы прыйшлі да высновы, што ланцуг накіраваўся ў бок вёскі.
Холад прымусіў нас вылезці з вады. Зуб на зуб не пападаў. Адзенне было вільготным, цяжкім. Вырашылі ісці ў бок шалашоў на Стрэлку. Па дарозе сустрэлі старога па прозвішчы Вярхавень. Ён схаваўся ў балотны мох і дзякуючы гэтаму ўцалеў. Стары параіў нам адціснуць вопратку, што мы і зрабілі. Мо ад гэтага, а мо ад шпаркай хады нам пацяплела. Неўзабаве мы апынуліся ля шалашоў, дзе ўжо былі і дарослыя мужчыны. 3 боку вёскі чуліся стрэлы. Мяне падсадзілі на высокую хвою, каб я залез на вершаліну і паглядзеў, што там робіцца. Усё, што бачыў, я перадаваў уніз.
Да вёскі было кіламетры паўтарадва. Праз галінкі я бачыў, як ля аднаго з дамоў сабраўся вялікі натоўп людзей. Неўзабаве ён раздзяліўся на дзве часткі. Адна з іх рушыла па дарозе на вёску Пагарэлае, а другая засталася ля дома. Людзі, што застал іся ў вёсцы, пачалі знікаць з вуліцы. Пачуліся стрэлы, і вёска пачала гарэць. Паступова чорныя фігуры і машыны карнікаў пачалі адход у бок Пагарэлага і чыгуначнай станцыі Уборак. Усё адбылося настолькі хутка, што ніхто з нас у лесе не
206
Спаленне Бозака
мог уразумець, што ж адбылося на самай справе.
Прайшло дзветры гадзіны ў меркаваннях і цяжкіх прадчуваннях. Дарослыя вырашылі асцярожна прабрацца ў вёску. Надвячоркам яны вярнуліся і расказалі, што ў вёсцы не засталося ні жытла, ні жыхароў. У двух дамах, якія да таго часу згарэлі, былі знойдзены чалавечыя астанкі.
Крыху пазней ад людзей, якім удалося збегчы з калоны, што гналі ў Пагарэлае, стала вядома наступнае. Блакіраваўшы вёску, карнікі сагналі ўсіх жыхароў у цэнтр і прапанавалі старым і дзецям адысці ў бок, маўляў, для таго, каб адвезці іх у гарнізон на машынах. Астатнім было прапанавана ісці пешшу. Як толькі тэта калона рушыла ў бок Пагарэлага, старым і дзецям было загадана зайсці ў дамы. Першыя ішлі дабравольна, астатніх заганялі. Потым зачынілі дзверы і падпалілі. Дзядулі і бабулі гарэлі разам з любімымі ўнукамі…
Калона дарослых гэтага не бачыла. У гэты час яна адышла ад вёскі мо з паўкі
Спаленне Бозака
Да вайны вёска Бозак мела 120 двароў. Стаіць яна амаль у самЬім лесе, далёка ад навакольных вёсак. Прыгожа тут у летку. Луг квяцістай стужкай акаймляе агароды калгаснікаў, нешта ціхенька шэпча каля лесу рэчка…
У 1930 годзе аб’ядналіся бозкаўцы ў калгас і назвалі яго імем легендарнага камандзіра Першай Коннай — Сямёна Міхайлавіча Будзённага. Хутка справы калгаснага калектыву пайшлі на лад. Разам сеялі, разам збіралі хлеб. Калі здаралася бяда — нядоўга выправіць яе грамадой. Кожны год вынікі калектыўнай працы гаварылі аб адзіна верным шляху, які выбрал! сяляне. Кожны дбаў аб павелічэнні калгасных прыбыткаў, разам з тым рос і дабрабыт саміх людзей.
Толькі аднойчы жахнула маланкай чутка—вайна. Не маглі адразу паверыць. Але ўжо бамбілі Мінск, Асіповічы. 26 чэрвеня нямецкі дэсант высадзіўся ў мястэчку Ялізава. Толькі паспелі правесці жанчыны ў Чырвоную армію сваіх мужоў, нявесты — сваіх каханых, як фашысты з’явіліся ў вёсцы. Пацягнуліся страшэнныя дні акупацыі. Разам з паліцаямі гітлераўцы часта наляталі крумкачамі на вёску, каб нараба
ламетра. У лесе, ля могілак, яе супынілі і развярнулі ў шарэнгу насупраць кулямётаў. Відаць, немцы чакалі, пакуль вернецца частка карнікаў, што паліла Лочын, вяскоўцы ж вырашылі, што надышла апошняя хвіліна, нервовае напружанне дасягнула вышэйшай кропкі. Тым часам усе маўчалі і толькі нямецкі афіцэр з галінкай у руцэ прагульваўся ўздоўж строю. Раптам адбылося тое, што ніхто не чакаў. Як толькі афіцэр параўняўся з вяскоўцам Барышавым, апошні схапіў з зямлі камень і з размаху стукнуў карніка па галаве. Барышава тут жа застрэлілі, а афіцэра падхапілі пад рукі, і калона рушыла далей. Праз пару дзён вяскоўцы вырашылі пахаваць героя, аднак камень з яго рукі дастаць не ўдалося. Так і пахавалі з камнем У руцэ…
Успамін аб тым трагічным дні пастаянна ідзе са мною па жыцці. Дзіцячая памяць назаўсёды захавала пах едкага дыму папялішчаў, дзе загінулі ні ў чым не вінаватыя мае аднавяскоўцы.
ваць паболей дабра, паздзекавацца з яе жыхароў. Аднак вяскоўцы верылі ў хуткае вызваленне, з надзеяй прыслухоўваліся да вестак аб Чырвонай арміі.
Хутка ўсё больш і болын сталі падаваць свой го лас партызаны. Пачалася народная вайна. Хто мог насіць зброю — сталі ўдзельнікамі партызанскага руху і бозкаўцы. Гэта былі Раман Фёдаравіч Рудзько, Іван Цярэнцьевіч Кажанец, многія другія былі сувязнымі партызанскіх атрадаў. Вёска жыла і змагалася. Жыхары хавалі хлеб, жывёлу ад гітлераўскіх захопнікаў, а потым перадавалі народным мсціўцам. Усе чакалі дня вызвалення…
Май 1944 года. Пад магутнымі ўдарамі Чырвонай арміі, несучы вялікія страты, коціцца вораг з беларускай зямлі. Восьвось зацягнецца пятля на яго шыі. Але фашысцкія каты яшчэ наводзяць жах на людзей сваімі расправамі і здзекамі, робяць аблавы, лясныя блакіроўкі. Вось і гэта, апошняя…
Расцягнуўшыся ланцугом ад Ліпеня да Градзянкі, карнікі прачэсваюць лес, спадзеючыся напасці на след партызан. Але ўсё дарэмна. Атрады брыгады Мікалая Піліпавіча Каралёва даўно ўжо пакінулі яго.
207
1941 — 1945
Толькі адзін узвод партызан з атрада Рыгора Нікіфаравіча Баразны даў бой фашыстам недалёка ад вёскі і, прарваўшы акружэнне, знік у невядомым напрамку. Тады гітлераўскія звяры вырашылі адпомсціць мірным жыхарам. Усіх, каго затрымлівалі ў лесе, каты зганялі ў адзін натоўп і гналі перад сабой да вёскі. Некаторыя бозкаўцы хаваліся ў лесе. Сярод аднавяскоўцаў быў і Ціт Пракопавіч Гоцін са сваёй жонкай і траімі дзецьмі. Восем чалавек сядзелі пад вываратнем вялізнага паваленага дрэва. Час ад часу Ціт Пракопавіч узлазіў на вялікую хвою, што стаяла побач, і назіраў за вёскай. Там было ўсё спакойна. Хтосьці з жанчын падаў голас: «Казалі, што ў вёсцы чапаць не будуць, можа пойдзем туды? Тут зловяць, адразу расстраляюць».
Стаяла маўклівая цішыня. Толькі дрэвы, не ведаючы людскога жаху, ва ўвесь голас гаманілі аб чымсьці паміж сабой. Ды яшчэ кукавала зязюля, некаму мерна адлічваючы гады доўгага жыцця.
Думалі, разважалі людзі. Тут застацца — амаль верная смерць, а ў вёсцы жанчын, дзяцей няўжо крануць? I цяпер, расказва ючы аб тым часе, Ціт Пракопавіч перапыняецца, не можа гаварыць. Блішчаць слёзы на вачах, штосьці сціскае горла:
— Усё ж адправіў жонку з дзецьмі ў вёску. Думаў, калі згіну, дык адзін. А выйшла вось зусім наадварот.
Махнатыя лапы яліны надзейна схавалі яго ад фашыстаў, калі тыя праходзілі лан. Як зграя галодных ваўкоў, накінуліся гітлераўскія звяры на вёску. Акружылі. Сталі выганяць з хат старых, жанчын, дзяцей. 3 лесу карнікі выводзілі ўсё новыя і новыя групы людзей. Тут былі не толькі бозкаўцы, а таксама і жыхары з навакольных вёсак Лазовага, Палядак, Лапіч, Вязычына. Хутка вялізны хлеў на ўскрайку лесу, дзе раней быў загон для калгасных авечак, каты запоўнілі людзьмі. Праз некаторы час галаварэзы ў чорнай форме са свастыкай на рукавах вывелі адтуль некалькіх хлапчукоў, пасадзілі іх на коней і загадалі весці разам з паліцаямі нарабаваных коней у I Лапічы.
^Былі сярод тых хлапчукоў сын Ціта Пракопавіча Гоціна Дзмітрый і яго таварыш Сцяпан Чыпілёйчык. Так цудам яны засталіся жыць.
Астатнім сказалі, што пасадзяць на машыны і адправяць у Асіповічы. Але вылюдкам веры ўжо не было. Адчуўшы нядобрае, загаласілі жанчыны. Наступіла жудасная ноч. П’яныя карнікі гарланілі песні.
Яшчэ адзін чалавек стаў сведкам страшэннай трагедыі, якая разыгралася ў вёсцы. Гэта Мікалай Захаравіч Купрэйчык партызанскі сувязны. Рана, на досвітку, калі яшчэ вёска спала, заехаў да бацькі — Захара Фёдаравіча. Мусіць, старэчае сэрца чула бяду ў той час, таму адразу праводзіў сына з сяла. А калі ўжо вярнуўся Мікалай Захаравіч… *
Назаўтра пачаўся дзень расправы. Немы крык стаяў над сялом. У адзін бок адводзілі старых, у другі — жанчын і дзяцей. Недалёка ад дарогі стаяла будоўля Сяргея Іванавіча Кажанца. Па 12 — 18 чалавек заводзілі ў дом і загадвалі класціся на падлогу, затым стралялі з аўтаматаў. 578 чалавек было. Трэба, каб усім было месца… Каты кідалі паверх забітых і раненых пралёты плоту, дошкі і зноў і зноў заганялі людзей… —
Захар Фёдаравіч паспеў крыкнуць:
— Звяры! Не было вас на нашай зямлі і не будзе ніколі!
Аўтаматная чарга абарвала яго. Побач у хлеў завялі жанчын з дзецьмі. Забілі дзверы, будынак аблілі бензінам, будоўля ўспыхнула, як сушняк у гарачае лета… Ад’язджаючы, запалілі крайнія хаты…
Дзесьці побач кукавала зязюля. Яе кукаванне было зусім непадобнае да таго, што прарочыла гады даўгалецця. Яна, здавалася, плакала. I гэты жалобны плач звонкім рэхам разносіўся па лесе, расказваючы ўсім аб страшэнным злачынстве фашысцкіх вырадкаў.
Ад чорнага дыму скручваліся маладыя клейкія лісточкі бярозы, толькі пачынаўшай сваё жыццё.
Як толькі апошнія карнікі выехалі за сяло, Мікалай Захаравіч прыбег да месца трагедыі. Наўкол маўклівая цішыня… Толькі агонь, патрэскваючы, у дзікай плясцы скакаў па сценах будоўляў. Выламаў дзверы… Там абгарэлыя людзі… Зайшлося сэрца. Абхапіў рукамі галаву, дзіка закрычаў:
— Хто жывы? Адгукніся!
Ні стогна ў адказ. Пазнаў сына, бацьку…
208
Вогненная памяць, вогненныя сны..
Раптам пачулася страляніна. То вярталіся паліцаі. Схамянуўшыся, Купрэйчык пакрочыў па завулку ў лес.
Крыху пазней прыйшоў сюды Ціт Пракопавіч Гоцін з таварышамі Логвінам Лог
вінавічам Кажанцом і Піліпам Фёдаравічам Кажанцом, пахавалі ахвяр у брацкай магіле.
С.Багдановіч. Запаветы Леніна. 1980. 3 ліп.
Вогненная памяць, вогненныя сны…
Пра сны свае, ваенныя, пасляваенныя расказваюць многія жыхары. Бо ў іх, снах тых —працяг іхніх пакут. Зноў і зноў, як самую рэальнасць, перажываюць людзі. Усё гэта — разам з загінуўшымі і як бы за іх ужо. Нават «калектыўныя» бывалі сны ў людзей — пасля таго агульнага жаху. I такія, што людзі ў лесе пагаварыўшы, перагаварыўшыся раніцай, раптам беглі на свае папялішчы — настолькі рэальным загадам былі для іх начныя, у сне, уяўленні пра паку ты родных і блізкіх…
3 успамінаў жыхаркі вёскі Лазовае Грышановіч Вольгі Рыгораўны
«…Мы былі ў лесе, — гаворыць Вольта Рыгораўна Грышановіч, — ну і прыйшлі з лесу, калі нашых спалілі. Паглядзелі, сабрал! попел: дзеці ляжаць, здаецца, жывое. Возьмеш папялок, рассыпаецца. У адной хаце мы сабралі ўсіх. Дзевяць цаброў адны беленькія костачкі. А ў другой — там ужо была гара. I кроў відна была, іх, мусіць, білі. Таму што яны ў кучы, і кроў была. Па куточках былі, пад печам. Цераз год адзін дзед… яму прыснілася жонка: «Чаму ты мяне не пахаваеш? — кажа яна ў сне. Я ж пад печам, у мухаморы».
Ну ён нікому не сказаў, дождж ідзе, ён ціхонька гэту печ раскідае. Прыходзім, кажам:
— Дзядуля, што ты робіш?
— А мне, кажа, Алеся прыснілася: «Што ты мяне не пахаваеш, я ўжо цэлы год ляжу пад гэтым печам, а ты мяне не пахаваеш».
Праўда, ён раскідаў гэту печ, а там костачкі, галёнкі, толькі костачкі асталіся. Гэтага дзеда прозвішча Пракаповіч Віктар, а яго жонку звалі Алесяй.
Ну, мы пазбіралі гэтыя костачкі і зноў закапалі… А так, як гэтых хавалі, прыйдзем у лес, нагалосімся ў лесе, зноў на папялішча прыбяжым — прыснілася нам: «Што вы нас не пахавалі?» Станем гэтую цэглу разломваць… Колькі раз прыбягалі. Раскапаем, нойдзем, апяць гэту магілку прыкопва
ем. Зноў пойдзем у лес, ляжам: які там сон!
Але зноў сняцца: «Вы нас…» Што ўсіх не пахавалі. Зноў прыйдзем і станем гэтую цэглу разломваць, шукаць… Ну, так і асталіся, а як палілі — ніхто не знае. Ні адной душы ў нас не ўцякло. Вот ужо ў суседняй дзярэўне, у Лазку, там у Германію адбіралі. А ў нас такія былі жанчыны маладыя — ні адной душы не пакінулі. Там, дык з дзецьмі каторыя, тых палілі, а маладых — у Германію.
Калі палілі, мы хаваліся ў балоце. Трое сутак сядзелі. Узлезлі на сасну, глядзімў ( ■ ніхто ні печы не паліць, ні вады не цяг</ V / юць. Ну, мы рашылі, што забралі, можа ’ і с’у
пагналі ў гарнізон. Тады сонейка заходзк /
ла — мы гаворым:
Давай пабяжым, паглядзім, што робіцца… Які быў жах, калі пабачылі.
— Сто пяцьдзесят чалавек нашых толькі загінула, а тут, кажуць, прыгналі з! Лочына трыццаць чалавек. I тых, што ў лесе лавілі, тожа ў агонь кідалі.
Ну, што ж, асталося на сягонняшні дзень.
3 усёй вёскі засталося: вот нас трох, яна са \ сваімі дзецьмі і яшчэ адна жанчына з I дзецьмі асталася — тры сядзі сям’і…»
Успаміны жыхаркі вёскі Вялікая Гарожа Патапейка Марыі Змітраўны
«.. .Раненька я ў печы палю, бліны пяку, ну, а хлапчук быў у нас, сын, дык ён пабег на вуліцу — ужо гуляці к суседзям. Ужо бег ён туды, ой — нешта на вуліцы страляюць, пулі свішчуць!…
Ну дык мы закрычалі на яго:
— Вот табе нада бегчы, сядзі ціхенька!
Ну, ідуць па сяле, ідуць немцы, бачым,
што немцы!.. Тут калодзеж быў, яны паставілі кулямёт. I каровы з таго канца гоняць, гоняць, гоняць.
Мой на мяне:
— Падаі.
Трэба б ісці пацвіркаць, дык баюся.
Ён:
— А чаго баяцца! Ідзі, бо во забяруць карову.
8. Зак. 3129.
209
1941 — 1945
Ну, я пайшла, даю. Страляюць. Страляюць па дварах, страляюць. К суседу вот сюды падышлі ўжо, страляюць. Я кінула даіць і іду, вот тут стрэлася — бягуць! На двор бягуць, бягуць немцы. I пытаюцца, каровы ці е, гусі і коні, авечкі, усё. Ну, больш нічога ў нас не было, толькі карова яшчэ была, куры яшчэ былі… Конь быў, дык мы схавалі, схованы быў у лесе.
Ну я кажу:
Карова е, куры е, больш нічога.
Вярнулі мяне, каб я карову выгнала. Я выгнала ім карову. Тады іду, а яны бягуць за мной у хату, бягуць. Ну, убеглі і нас на двор гоняць, ага, да каменданта. Ну, а мы дзяцей ужо кінулі, кажам:
— Дзеткі, пабудзьце ў хаце, а мы, можа, адны сходзім.
Ну, мы пайшлі, а немцы пабеглі і павыганялі дзяцей з хаты, і яны зноў к нам прыйшлі. Мы ідзём па вуліцы, і ідзе немец. Адзін, ды два яшчэ… Ідуць, халаты ў крыві — і… Стрэлі нас, пытаюцца:
— Партызаны ці былі?
Ну, мы кажам:
Былі. Што ж, былі.
Колькі?
— Чатыры было падводы.
— А што бралі?
— Усё бралі, што ім нада. I хлеб, і картошку, і мяса.
Тады камендант адсюль, з естага канца падышоў і на яго: «Гергергер». I сказаў каровы ўжо гнаць, ужо каровы ў Асіповічы гнаць.
Пайшоў мужык мой. I дачка. Але яна бачыць, што я не іду, дык і яна вярнулася.
Кажу:
Чаму ты вярнулася, чаму не бегла з бацькам? Ён там недзе схаваецца, і ты б схавалася. А пойдзем туды, дык там папаляць, паб’юць нас.
Яны і праўда пастроілі дзяўчат і нас асобна. Дзяўчат каровы гнаць. I спрашваюць:
Партызаны былі?
Першага спрасілі, ён кажа:
Не, не было, не бачыў.
Як ён не бачыў, дык немец яго за карак. Ён дзіцятка на руках трымаў. За карак і — пад хлеў, у снег, у туру, і забіў.
— Ну і дзіця там з ім забіў. Потым жонка з дзіцяткам болыным за ручку І: «Эээ!..» загаласіла, загаласіла. Ён і яе туды і забіў. А хлопчык ля мяне стаяў
такі вось хлопчык… Ён тожа рваўся бегчы к ім. А я за яго і кажу:
— Не бяжы, стой, стой!
Ён, праўда, стаў, стаіць. I цяпер жыве недзе ў горадзе, Бог яго знае. Патапейка яго фамілія. А зваць як — забыла…»
Успаміны жыхара вёскі Вялікая Гарожа Патапейкі Кастуся Карпавіча
«… Гэта Новы год быў, калі па старому стылю, у сорак трэцім годзе. Раненька пры ехалі якіята і цягнуць кулямёт — вот тут калодзеж быў — усе ў белых халатах.
Мы сядзім у хаце. Печка жалезная, жасцяначка. Чацвёра дзяцей у мяне, малых — самая большая дзяўчынка хадзіла ў шосты к лас. А то ўсе малыя былі. Ага. I чуем, страляюць з таго канца. Каровы бегаюць па вуліцы… Ага, а потым вось тут на вугле мой дзядзька жыў родны, бацькаў брат. I вось гэты дзядзька выгнаў карову сюды на вуліцу. Ён раз, застрэліў!
Ну, у акно мы бачым. Ага… жонка дзядзькава гвалту нарабіла, і жонку застрэліў тут. Потым дзве дзеўкі. I дзевак абедзвюх застрэліў. Тут жа ў варотах. Я іду . гавару, што гэта людзей б’юць. Ага. А потым яны ў другую хату. Толькі зайшлі, у хаце страляюць. Ну, а мы сядзім так. Потым і ў трэцюю зайшлі, тожа страляюць… Ну, усё! А потым — раз — прыехала легкавая машына. Вылазіць адзін, ужо без халата. Ну, афіцэр, камендант яны назьталі яго. Ну, тут яны ўсе прыбеглі ўжо, сабраліся, дык ён ім скамандаваў, каб не біць ужо, значыць, астатніх людзей. А сагнаць з месца. Яны прыбеглі да мяне і гавораць:
— Ідзеце да каменданта.
— А што — з дзецьмі, браць мне дзяцей?
Дык ён махнуў рукой: як хочаш, хочаш
— бяры, хочаш — не. Яны знаюць, што ўсё раўно гэта… Ну, мы сабраліся з бабай:
— Вы, дзепсі, сядзіце, грэйцеся ля печкі, мы прыдом, тады забяром вас…
— Дык немец мне, — расказвае дзед, — загадаў гнаць каровы ў той канец вёскі.
— А там, — кажа немец, — мы яшчэ людзей набяром і пагонім усе каровы ў Асіповічы, таму што тут партызанскі лагер, вы снабжаеце партызан. А дзярэўню мы вашу ўнічтожым.
Так вот сказаў і пагнаў гэтыя каровы. А там мая сястра жыла — забег у хату да сястры. Забег: пабітыя ўсе датла!.. Свякру
210
Вогненная памяць, вогненныя сны..
ха, яна, мужык і дзіцёнак — чалавекі чатьфы душы. Яны прыходзяць, гады, і камандуюць: «Лажыся!» I тады вось так у галаву кожнаму страляюць, вот паб’юць, паб’юць, усё…
А хто дык і асталіся. Вот у Невяровіча напроціў — хлопец быў на пячы, пасцілкай накрыўся, убілі сястру, убілі матку і бацьку, а ён застаўся і цяпер жывы. Ён у Бабруйску работае. Таксама ў тым канцы гэта было…»
Успаміны жыхаркі вёскі Вялікая Гарожа Марыі Міхайлік
«…Было цёмна. Яны акружылі сяло і давай страляць. Мама кажа:
— Дачушка, страляюць, уставай!
Я кажу:
— А што, партызаны?
Яна адказвае:
— Партызаны.
Пазіраем мы ў акно. Ідуць у белых халатах. Маці кажа:
— Пагубляліся, а цяпер страляюць.
Бо ноччу ж яны былі ў нас, партызаны.
Думаем, што шукаюць адзін аднаго. Мама кажа:
— Схадзі вады.
Я іду вады ў калодзеж, а яны вярнуліся назад:
— Ком дахаты!
Я вярнулася.
— Мама, яны не пусцілі вады. Ідзіце вы. Маму таксама вярнулі. А пачалі яны
біць з естага во канца.
Я кажу:
— Мама, дык там жа нешта гарыць ужо.
— Ну што ж, — кажа яна — гарыць. Ідзі карову падой, бо каровы бяруць, курэй б’юць.
Ну, я пайшла, падаіла карову. Тады мама кажа:
— Курэй б’юць. Памані ў хату куры. Ну, і сядзім у хаце. Прыйшоў пляменнік
мой. Пытаецца:
— Былі ў вас партызаны?
Мама кажа:
— Былі, дала ім павячэраць, хлеба, малака дала, і пайшлі.
Расказваем. А тады яна кажа:
— Дзеткі мае, глядзіце, Прахора ж у нас б’юць!..
Гэта пасуседску, праз акно мама пазірае. Яшчэ сястра мая з дачкою была ў нас.
Мама гаворыць:
— Глядзіце!..
А там тры выстралы, і дзяўчаткі на стопку палезлі.
Ну, і тут жа к нам прыйшлі. Мы стаім усе каля печкі. Вось так — ручачкі пасціскалі, а печачка гарыць. Ну, прыйшлі… Высоківысокі прыйшоў, у акулярах. Вось, кажацца, я і цяпер яго бачу, пазнала б. Як прыйшоў, так хату і часціняе. За мяне:
— Ідзі карову выпушчаці!
А брата — на вуліцу.
Пайшла я карову выпушчаць. А яна ж не ідзе. Так сама баіцца, карова, аж на сцену лезе. Я на двор з хлява выйшла, а ён мяне як варсане, дык я і паляцела. Ручкаю з аўтамата варсануў. Два разы. Першы раз я не паляцела, дык ён другі раз.
Мама з хаты выйшла. Мама як выйшла, маму ён і шахнуў — усё во тут шыю прадзіравіў, і ўсё во гэта адвалілася. I маці мая тут жа і лягла.
Ён і пайшоў. Яшчэ мне во так нагою даў, і нас на вуліцу — карову гнаць. Я гэту карову на вуліцу выперла. А там стары адзін — ён памёр ужо — стаяў… Карова стаяла, а ён так во карову абняў… А яго так білі, так білі!..
А я на свайго брата:
— Мой братка, — кажу, — мой братка, усе паскрывіліся, а мы, кажу, вот і пападомся…
А тут каровы ідуць, коні ржуць — сумна, страшна было… Кажу:
— Не схаваемся, і ўсё наша і прапала, браточка. Пагібнем мы.
Ну, і стаім, куды ж ісці, стаім сярод вуліцы. Няма нідзе нікога — ну ні душы! Усіх ужо выбілі.
Падходзім во тут, пад край, на краю стаім. А тут немцы ляжаць з гэтымі кулямётамі. Нам няма куды. I ідуць яны к нам.
— Ну, кажу, братка, пагібнем мы. Давай уцякаць, каб уцякаючы нас, чым так…
Яны прыйшлі і гавораць:
— Не ўцякайце, а то паб’ем. Пагоніце каровы і паедзеце ў Германію.
I другі падышоў, таксама панашаму разгаварваў:
— Колькі вам лет?
Я кажу, што васемнаццаць, а брату — чатырнаццаць…
А я выйшла, праўду вам сказаць, толькі галошы на мне былі, так во на босую нагу, і так во голая. Нічога на мне не было.
211
1941 — 1945
Я кажу на свайго брата:
— Ну, давай убягаць, Іван!..
А ў хаце, што насупраць, у іх там дзетак было, як сем ці восмера. Дык там крыку! Так крычаць, так крычаць — слышна!..
Ну, усё, бяжыма! Ну, і пабеглі ў лес цераз шашу, па балоце. А снег во так, да пояса. У балота ўлезла, ужо на нагах у мяне нічога нет. А яны па нас так даюць, так даюць, вы паверыце… Але пуля ў нас ні разачку не папала!
Мы ляглі ў гэты снег, паляжалі, потым усталі і сядзелі ў лесе да вечара, пакуль не прымеркла.
Нашлі месца партызанскае, там яны, мабыць, начавалі, бо жарочак быў, яшчэ віселі вяровачкі. Ён тыя вяровачкі ўзяў, што партызаны пакінулі, а ў яго лапці былі і анучы, дык ён і мае абкруціў ногі. А за ноч у мяне ногі во такія былі, абмарозілася. Вось паглядзіце — і сёння пальцаў няма… Мы так пабылі, пераначавалі.
Я ўжо ісці не магу… Брат мне дзве палкі выламаў…»
А ў вёсцы гэтай забілі ў той снежны дзень 297 чалавек.
Успаміны партызана Паўловіча Антона з былой вёскі Макаўе
«…Гэта ў самыя маразы было, у сорак трэцім годзе, — расказвае ён, — раніцай ацапілі вёску. Я з лесу бег дадому. Тут па мне страляюць, а я кінуўся ў снег, удраў. Я хацеў сям’ю забраць у лес. У мяне двое дзетак было. Ну, па мне сталі страляць, і я ў лесе і круціўся, значыць, па лесе… Стаял! яны тры дні. Тут нельга было ніяк ткнуцца, гіаткнуўся — ракетай засвяцілі, пачалі страляць па мне.
Нас ужо некалькі чалавек сабралася было.
Прыйшлі — усё тут пагарана… Мы на трэці дзень падбіралі іх, харанілі… Да вайны тут сорак чатыры двары было.
Цяпер вялікая паляна, якая была калісьці вёскаю. 3 такой простай, дамавітай назвай Макаўе. Ляжаць чатыры валуны, на якіх колісь стаяў на гэтым фундаменце зруб, якому выпала стаць брацкай дамавінай для макаўян. На просценькім абеліску, аброслым кустамі бэзу, напісана, што вёску Макаўе фашысты спалілі 8 студзеня 1943 года, забілі больш за 270 яе жыхароў, а таксама людзей з іншых вёсак».
Успаміны жыхаркі вёскі Брыцалавічы Ганны Патапейка
«…Я толькі як увайшла ў гэты сарай, немцы крыкнулі:
— Кіндэр брасай!
I тыя дзеці ішлі, пабраўшыся за плацце. I чужыя, і мае. Чацвёра не маіх, а тое несла на руках. Як увайшла, так яны і застрачылі…
Стралялі, стралялі… Пастралялі, а тады ўжо рагочуць:
— Рус свіння капут!
I яшчэ пастраляюць, нагамі варсаюць. Ну, я і ляжу так. Як паляцела, так во і ляжу. А кроў жа: паразрывала ж усё…
Потым пайшлі яны ў другі сарай, рагочуць, страляюць, усе там, гергечуць. Ідуць сюды! Што тут рабіць? Падымуся!.. Як падымуся, дык кроў цюрыць адусюль… Ну, і зноў лягу туды. Ляжу. Ну, яны так прыйшлі, яшчэ хто стогне — павялі вочарадзь цераз нас і пайшлі. Хляпхляп — вароты пазачынялі і пайшлі ў школу…
А пачалося гэта з таго, што фашысты пайшлі лавіць партызан. Зайшлі ў зямлянку — іх узарвала. Чалавек мо дзесяць… Ну, як узарвала іх на тых мінах, дык яны вярнуліся ды акружылі наша сяло… Ужо не глядзелі ні дзяцей, ні старых, — усіх, усіх сагналі нас. Вот сюды, дзе гэты памятнік, у сарай нас сагналі. Калгасны быў сарай, вялікі… Загналі нас, а мароз быў і снег быў бальшы. Уцякаць — дык вельмі ж трудна ўцячы. Прама снег такі, як увойдзеш, дык ног не зменіш.
Сядзім, сядзім, назаўтраўжо. Віднее…
— Ну, што, — гавораць, — ну, што будзе?
Нешта ж не пушчаюць нас. Ну, — гавораць, — гэта будуць выганяць кароў ды ўсё сабе забіраць: куры, каровы, а тых ужо будуць гнаць, маладзёж, дык нас не выпуш чаюць, што б не плакалі маткі, ды ўсе там.
Гэта мы так рашаем.
Ну і сядзім, пазіраем у вокны… Ну, так часоў у два ідуць, ідуць, ну слава Богу, будуць нас выпушчаць! Ідуць, іх многа ідзе, і начальства ўжо, бачым, ідзе. Ну, пушчаць будуць. Эээ, як толькі адчынілі сарай — «Ідом, ідом на вуліцу!..» Выйшлі на вуліцу. Яны нас завярнулі туды на шлях. Ну. як завярнулі на шлях, ужо мы панялі: штота ўжо зробяць нешта. Ужо сталі бабы плакаць, крычаць ужо…
212
Ім тут не быць
Загналі туды, дык ужо бачылі: і шапці ляжаць і сумкі тыя — нашых мужчын… Тады ўжо мы панялі, што будуць і нас… Штота зробяць: запаляць ці расстраляюць. Ужо ў вокны паўстаўлялі кулямёты, у кожнае акно.
…Сталі яны ў акно стукацца:
— Дайце нам чалавека.
Яны ўжо так парасстралялі, што хазяйка была, варыла ім есці, дык і тую. I немашака каму варыць ім есці. Жанчына там з намі была, панямецку гаварыла. Выйшла з дзіцём, дык яны за рабёнка — выкінулі, а яе павялі.
I тады сталі вадзіць. Чалавек па дваццаць — страляць…»
Успаміны былой жыхаркі вёскі Брыцалавічы Уліты Кандратаўны Альховік
«…Во тут куча людзей ляжала… Во — поўны двор жа ш, уся ш дзярэўня ляжала. I на цварэ, і ў сараі. I апусціўся вот еты месяц — нізенька, нізенька. I стаіць на месяцы чалавек. У халаце белым… Не то што нехта мне так казаў — я сама з сарая відзела гэта. Праз шчэлку. I рамянём падпаразаны, шапка зімовая і ў ботах. На етым месяцы стаіць. Над бітымі…
Я тады вельмі расцерана была. Не ведала, дзе мне дзецца. Дзве дачкі расстралялі, а .гва хлопчыкі — не ведаю, дзе яны…
На месячыку стаяў… На самым месячыку. А нізенька вельмі круг апусціўся…
А ён на месяцы стаіць!.. Вот проста так, абыкнавенны чалавек, рамянём падпяразаны, белы халат на ём і штанэ чорныя, у ботах і шапка зімовая…
Я трое сутак сядзела ў сараі з бітымі. Ну, усё роўна што бітых людзей сцерагла. На кожным вугле страж стаяў. Абойдзе во так кругом сарая і во так вуха прыкладае ды гэта слухае, ці дышуць людзі… А там мо хто і жывы быў, дык ужо дайшоў. Я каб яшчэ адны суткі пасядзела, дык ад воздуху зайшлася б. Ужо так асмягла, піць трое сутак не піўшы…
А яны з дзярэўні ўсё вьшозілі на машынах. Я праз шчэлку ўсё бачыла. I бруднае бяллё, і чысгае, дзе што асгавалася ў хатах… Ну, а тады ўжо яны, бачу я, збіраюцца ехаць — ужо аблеялі сарай бензінам, запалілі. I тады неяк прачыніліся вароты… Дык я думаю: «Як ужо мне кіпець у гэтым агні, дык я выйду на двор, няхай у плечы страляюць». Яны тудысюды па дварэ, а я так во — цераз агарод, і пайшла! Я тады ўздумала, што кажуць: «Калі цябе спасцігне такое няшчасце — ідзі і не аглядвайся!.. » Дык… я во так, спіной да іх, так во, у лес дайшла, не аглядвалася. А яны на дварэ яшчэ сюдытуды бегаюць.
Ну, там ужо прыйшла я ў лес. Рука паранена, дык скамячыла палец гэты, пацягну — не адрываецца… А там партызаны ўжо. Доктар зрабіла мне перавязку…».
Друкуецца паводле кн.: Адамовіч А., Брыль Я.,
Калеснік У. Я з вогненнай вёскі… Мн., 1983■
С. 371, 374375.
1м тут не быць
Я видел, как одна женщина плакала на пепелище своей хаты. От всей деревни тут и там остались лишь груды обгорелого Iкирпича и несколько уцелевших заборов. Полгода назад здесь была большая деревья Маковье. Большую часть населения немщы сожгли в сарае, облив бензином, а остальные разбрелись по соседним деревням. Женщина перестала рыдать, не замечая, что і.тан из ее валенок попал в первую весенвою лужу, хотя слезы не прекращали каться по ее рано состарившимся щекам. На нй немой вопрос она обернулась ко мне в безутешная в своем горе сказала:
Всех… всех убили, сыночек… Как же жить дальше? Неужели все так и сой
Не помню, что я ответил этой сгорбленной страданиями белорусской женщине, но почемуто вспомнилась своя мать, и стало обидно и грустно.
Он ответит, враг, за твои страдания. Враг понесет кару за пролитые слезы. Этой карой будет его гибель!
Никогда не забыть мне труп мужчины лет 56 из деревни Брицаловичи, на который мы наткнулись весною. Кругом зеленела трава, а он лежал на земле в валенках и зимней шапкеушанке с темными пятнами на лице и почерневшим носом. Скрюченные пальцы рук, поднятых над головой, тоже черные от начавшегося разложения и неестественно вздувшиеся, еще сжимали пучок табаку. Его застрелили немцы, бро
1941 — 1945
сив труп. Прошло много месяцев, но его было некому похоронить. Когдато зимой и летом хорошо наезженная дорога стала совсем пустынной, поросла первой молодой травой. Немцы сожгли деревню и уничтожили около 400 человек жителей. Теперь по ней некому ездить.
Солнце закроет черная хмарь, и пойдет дождь, если перечислить все варварства немецких иродов. Но кровь не стынет в жилах от творимых врагом ужасов. Она пульсирует с удвоенной энергией. Мускулы сжимаются, кулаки становятся твердыми, как камень. Сердце порождает гнев, а не ужас перед немецкими злодеяниями, гнев призывает к мщению.
В деревне Ляды Червеньского района Минской области немцы схватили 95летнего старика и, жестоко избивая, потащили его к колодцу, в котором уже лежало много трупов расстрелянных и замученных
Брашура У.Кулікова «Им здесь не быть», выдадзеная партызанамі.
жителей. Дряхлый старик не мог сопротивляться здоровенным фрицам. Когда он увидел, что ведут к месту казни, по его щекам потекли слезы. Старческая рука размазала их по лицу, и неожиданно дед запел слова песни о Родине, которая этому старому человеку делала возможность счастливо пожить:
Молодым везде у нас дорога, Старикам везде у нас почет…
Палачи настолько были изумлены, что даже остановились, а он продолжал петь. Только новый град побоев заглушил песню и заставил старика замолчать.
Немец — это твоя смерть! Фашист твой враг, и если ты будешь воевать плохо и не убьешь немца — сам станешь его жертвой. Убей врага, чтобы спасти свою жизнь! Горе тому малодушному русскому, сердце которого не кипит гневом, видя злодеяния фашиста. Он сам копает себе могилу, не подозревая этого.
Сила мести и гнева русского народа к врагам всегда побеждала. В решающей битве за счастливую будущность победа будет за нами. Огонь будущей победы горит впереди путеводной звездой. Яркая, рубиновая, никогда немеркнущая пятиконечная звезда. Кто ласкает в сердце ее лучи, его дорога всегда будет правильной. У всех людей, идущих под этой звездой, один путь — путь мщения!
Тебя Родина назвала мстителем, и ты должен отомстить за страдания своего народа! Иначе быть не может. Гнев призывает к мщению!
Май 1943 г.
ОТОМСТИ!
Мсти за муки и за стоны,
Что фашист принес,
С рельс спуская эшелоны Вражьи под откос.
Мсти за спаленные хаты Городов и сел,
Пусть немецкие солдаты Мин взрывают тол.
Мсти за вытоптанные нивы,
Разоренный край,
Чтоб считал фашист паршивый Ал небес за рай.
Мсти за смерть любимых братьев,
За погибших кровь.
Ты огонь своих проклятий Немцу приготовь!
214
Дакументы сведчаць
Юный мститель, за страданья Только крепко мсти,
Чтоб в последний час квитанья Враг не мог уйти.
Будь в священной мести грозен И жесток в бою,
Отомсти в стократной дозе Скорбь души твою.
За поруганную землю,
Родины простор,
Голос мести я подъемлю —
Гнева приговор.
Враг ответ за наши слезы Должен понести!
За погибших вдоль Березы —
Немцу отомсти!
Июнь 1943 г.
Друкуецца паводле брашуры: Кулікоў У.
Им здесь не быть. 1943.
Дакументы сведчаць
3 ДАКЛАДНОЙ ЗАПІСКІ КАМАНДЗІРА ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА № 210 М.П.КАРАЛЁВА Ў ЦК КП(б)Б
Не пазней ліпеня 1942 г. (установлена па тэксце дакумента)
На территории Осиповичского рна в центре рна имеется райуправа, горуправа, полицейское управление 37 чел., гестапо 10 чел., полевая жандармерия 40 чел., военная комендатура 30 чел., самооборона из числа военнопленных и добровольцев 70 чел., в Северном городке имеется один батальон немцев, в Южном городке обучаются 300 чел. немцев молодежи. Ожидается прибытие 15 тыс. украинцев по обеспечению уборки урожая. Завезено 2 эшелона комбайнов. Складов вооружения, боеприпасов, вещевых и продовольственных в Осиповичах нет. На нефтебазе имеется большое количество горючего (бензина), который завозился эшелонами.
На территории рна сельуправление в Свислочском с/с, там же имеется полиция 52 чел. и немцы 40 чел., Елизовский пос. совет — сельуправа, полиции 34 чел., немцев, охраняющих мост через реку Березину, 70 чел. В Касьянском с/с — сельуправление и полиции 25 чел., Ясеньский с/с — сельуправление и полиции 12 чел., немцев 25 чел. Липеньский с/с — сельуправление, полиции… 4 чел. (дакумент пашкоджаны і першая цыфра невядома), немецкая комендатура 15 чел. и полевая комендатура. Верейцовский с/с — сельуправление и полицейское управ. 12 чел. Лапичский с/с — сельуправление, полиция 17 чел., немепкая комендатура 15_чел. и нолевая коМЕндатура/Д/ревцойскии с/с~^~сёльуправление, полицейское управление 18 чел! б остальных с/советах полицейские управления разбиты, сельуправления Замошское и Карытнянское находятся в г.Осиповичи.
В связи с уборкой урожая немецкие местные и военные организации бешено готовятся к уборке урожая. Гестапо посылает агентуру из числа военнопленных и местных жителей по выявлению партизан, изучают настроения и намерения жителей, их отношение к уборке зерновых и заготовке с хозпродуктов. Готовятся провести уборку и обмолотить комбайнами и вывозить хлеб на склады автомашинами в сопровождении карателей. Большое количество населения стало недовольно наделенной им землей, жалеют разрушенный гитлеровцами колхозный строй…
Для лучшего укрепления нашего партизанского отряда и проведения политмассовой и агитационной работы среди населения прошу установить воздушную связь, посадочную площадку мы подготовим и обеспечим ее безопасность… Также прошу выслать для нашего отряда рацию с радистом, а если можно и приемник и питание для радиоприемника. Для проведения политмассовой работы просьба выслать литературу, листовки, текст договора, заключенного с Великобританией, утвержденного сессией Верховного Совета СССР 18 июня, все приказы, которые печатались брошюрами для общего пользования, Наркома обороны тов. Сталина, постановления ЦК ВКП(б) и КП(б)Б о задачах партизанских отрядов и о постановке партийной, комсомольской работы в партизанских отрядах, газеты «Советская Белоруссия», центральные «Правда», «Известия» и журналы, спутник партизана и др.
Основной целью и задачей в своей работе партизанский отряд ставит проведение диверсионной работы по взрыву эшелонов, идущих на фронт и с фронта. В связи с тем, что гитлеровцы установили сплошную охрану жел. дор. полотна (через каждые 25 — 30 метров стоит охранник), производить диверсии путем развинчивания ж.д. ключом и лапой очень трудно, а поэтому прошу выслать толу, капсюлейдетонаторов, бикфордов шнур, жел. дор.
215
1941 — 1945
конфеты, машинки ПМ № 2 и др. взрыввещества, противотанковых гранат и если можно противотанковое ружье. Если есть возможность, прошу выслать автоматическое оружие ППШ, пулеметов Дегтярева и квадрантугломеров к ротным минометам, а также прошу выслать медикаменты и перевязочные материалы согласно указанному в приложении. Командиркомиссар партизанского отряда 210 Старший политрук Королев
V
СА ЗВЕСТАК КАМАНДЗІРА 210га ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА М.П.КАРАЛЁВА Ў БІІІПР
На территории Осиповичского района из предприятий действует один стеклозавод I «Октябрь» (старый), новый завод в феврале 1942 г. сожжен партизанами. Работающий стеклозавод вырабатывает стекла ламповые и оконное стекло.
Дубровский лесозавод, находящийся на Дуб. разъезде, вырабатывает из сырья крестьянколхозников гонт и доски.
Работает торфзавод «Татарка», торфзавод «Свобода» был разбит партизанами.
Работает смолокуренный завод в г. Осиповичи, мебельная артель «Свет» в Ясени, которая вырабатывает гонт; работают мельница и лесокомбинат в г.Осиповичи.
В г. Бобруйске работают лесокомбинат, гидролизный завод, конфетная фабрика, фанерный завод и др. предприятия.
Ст. Осиповичи действует полностью, за исключением одной ветки Осиповичи — Могилев, на ст. Осиповичи действует депо, вагоноремонтный пункт, водокачка, блокпост и другие сооружения. Действуют станции Пуховичи, Талька, Верейцы, Осиповичи, Татарка, Ясень. МираДитгогБобруйск и Березино. Ветки: Гридзянка и Зависин не действуют. |
Немецкая администраций^ ‘— ——
Начальник района некто Смольский Николай, присланный Кубе из гор. Минска. До него был Горянин, который до войны проживал в г. Осиповичи, работник техничкома строителей Нач. Райзо работает Миневич, бывший зоотехник, до него работал Курганов, бывш. ст. агроном РайЗо.
Начальником районной полиции работает Французенко — бывш. работник милиции: бургомистром города — бывший рабочий леспромхоза Липеньского участка (фамилию не помню), до него работал Язвинский, бывш. ст.агроном Липеньской МТС.
Бургомистрами сельхозуправлений работают:
1. Липеньского — Воробьев, сам из Западной Белоруссии; начальником полиции Лютер, бывший работник Дубровского лесозавода (немец).
2. Свислочского — Бондарь, житель м. Свислочь.
3. Ясеньского — Ершалинский, бывш. пред. Ясеньского с/с.
4. Карытнянское с/управление не работает.
5. Деревцовское — сведений не имеет.
6. Веребцовского — бургомистр Довгель, бывш. пред. Веребцовского с/совета (полиция разгромлена).
7. Лапичского — бургомистр Муроч, бывш. пред. Лапичского с/с, начальник полиции /Кунцевич, местный житель, бывший кулак.
8. Погорельское с/управление не работает, разгромлено.
9. Гродзянское с/управление не работает, разгромлено.
10. Яновское с/управление не работает, разгромлено.
11. Збарское с/управление не работает, разгромлено.
12. Касьяновское с/управление — бургомистр Суровец, местный.
13. Замошское с/управление — бургомистр бывш. пред. с/сов. Семашко, кандидат в члены ВЬЛКб). Полиция разгромлена.
Бывшие руководители района Горянин и Курганов посажены за связь с партизанами.
Из председателей с/советов, которые работают бургомистрами, связаны с партизанскими отрядами и работают на пользу партизан:
ГТТывш. пред. Лапичского с/с Мурач, член ВКП(б),
бЬівш.’пред»Ясеньского с/с Ермалицкий, член ВКП(б),
* Верейцовского с/с — Довгаль, б/п,
Замошского с/с — Семашко, канд. в члены ВКП(6).
Беседу проводил Сыромятников
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 3500. Воп. 4. Спр. 99. Л. 2, 46.
216
Дакументы сведчаць
3 ДАКЛАДНОЙ ЗАПІСКІ САКРАТАРА АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б Р.Х.ГОЛАНТА ЎПАЎНАВАЖАНАМУ ЦК КП(б)Б ПА МАГІЛЁЎСКАЙ ВОБЛАСЦІ І.М.КАРДОВІЧУ АБ РАЗМЯШЧЭННІ НЯМЕЦКІХ ГАРНІЗОНАЎ У РАЁНЕ
Осиповичский подпольный РК КП(6)Б сообщает, что на территории Осиповичского района расположено 8 немецких гарнизонов в следующих пунктах:
В городе Осиповичи имеется постоянный гарнизон в количестве 700 человек. Из них часть немцев, финнов и изменников, а также 100 человек карателей, именующих себя чернорубашечниками.
В местечке Лапичи (бывший военный городок) — 100 человек, именующихся … (штрафники).
В местечке Липень — 10 человек немцев и 30 человек полиции.
В местечке Свислочь — 12 человек немцев и 125 человек полиции.
В стеклозаводе «Октябрь» — 15 человек немцев, охрана жел. дор. моста по магистрали Осиповичи — Могилев через реку Березина.
Станция Татарка — 10 человек немцев, 40 человек полиции, охрана жел. дор. магистрали Осиповичи —Бобруйск.
Станция Ясень — 10 человек немцев, 50 человек полиции, а также охрана жел. дор. магистрали Осиповичи —Бобруйск.
Станция Верейцы — 15 человек немцев, 20 человек полиции, охрана жел. дор. магистрали Осиповичи —Минск. Кроме того, имеется на вышеуказанных станциях некоторое количество изменников, которые несут охрану железной дороги. Количество не установлено.
В городе Осиповичи, а также и в остальных гарнизонах имеются некоторые укрепления для защиты от нападения партизан.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(б)Б /Голант/
Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 156. Л. 9.
ЗАГАД ОРТСКАМЕНДАНТА г. АСІПОВІЧЫ ВАЛАСНЫМ СТАРШЫНАМ АБ ВЯРБОЎЦЫ ЖЫХАРОЎ ДЛЯ АДПРАЎКІ НА РАБОТЫ Ў ГЕРМАН НО
Согласно приказу Верховного командования гер бовке русских рабочих для отправки в Германию, в
старшины обязаны способствовать всеми силами ис: ж _
проведению всех связанных с ними мероприятий.
Вербовка проводится путем корпоративного трудового обязательства известного числа рабочих сил от каждой волости. Число рабочих мужского и женского пола, намеченных для отправки в Германию, сообщается районным начальникам согласно приложенному списку каждой волости в отдельности.
Волостным старшинам посылаются через районного начальника соответствующее число бланковых извещений о трудовом обязательстве для их заполнения в двух экземплярах, причем один экземпляр вручается завербованному лицу, а другой экземпляр возвращается в бюро труда.
Районные начальники и волостные старшины лично ответственны за правильное проведение вербовки, а главное, они ответственны за то, что записанные рабочие действительно трудоспособны и годны для отправки в Германию, они должны подбирать рабочих по следующим соображениям: завербовать можно только неквалифицированных рабочих мужского и женского пола, нельзя завербовать следующих лиц: специалистов по металлу — слесарей, механиков и т.д., квалифицированных железнодорожников мужского и женского пола, ближайших родственников, родителей и братьев русских добровольцев и полицейских, одиночных рабочих моложе 15 лет, лиц, имеющих на своем иждивении детей моложе 15 лет и больных и дряхлых родственников, которых нельзя передать в чужие руки, явно больных,
4 сакавіка 1943 г.
1 чэрвеня 1943 г.
Местная комендатура
г. Осиповичи
217
1941
1945
слабых и хилых, воздерживаться от вербовки лиц из семейств, из которых уже ктолибо работает в Германии, поскольку они не едут добровольно.
В первую очередь нужно завербовать холостых, начиная с 15летнего до 25летнего возраста. Во вторую очередь семейных без детей, завербовать можно в последнюю очередь и целыми семьями, если в семье нет детей моложе 10 лет и если все члены семьи здоровы.
Уезжающие в Германию должны взять с собой личные документы — паспорт, метрику и другие, как можно больше одежды, особенно зимней, и обувь.
Населению следует объяснить, что отправка рабочих в Германию является мероприятием чрезвычайно важным и необходимым для успешного окончания войны с большевизмом и что едущие в Германию будут работать и имеют возможность научиться в Германии ремеслу.
Посланный материал пропаганды следует развесить на видном месте. Еженедельная квота для волости Лапичи 4 мужчины и 8 женщин.
Местный комендант.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 156. Л. 29.
3 ПРАТАКОЛА № 32 ПАСЯДЖЭННЯ БЮРО АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б
31 кастрычніка 1943 г.
СЛУШАЛИ: /И
О проведении учета всех зверств немецкофашистских захватчиков в деревнях Осиповичского района (доклад т.Войтенков).
ПОСТАНОВИЛИ: Обязать командиров и комиссаров партизанских отрядов мобилизовать подготовленных товарищейпартизан для проведения учета всех зверств немецких палачей в Осиповичском районе, представив все данные в РК КП(6′,)Б к 15 ноября 1943 г.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(б)Б ——Воптенков
—^.. —’— »
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 151. Л. 12.
3 ПРАТАКОЛА № 33 ПАСЯДЖЭННЯ АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б
16 лістапада 1943 г.
СЛУШАЛИ: Об утверждении председателя суда 215го партизанского отряда (доклад т.Войтенков, присутств. тов.Татаркин).
ПОСТАНОВИЛИ: Утвердить председателем суда 215 партизанского отряда тов.Татаркина Николая Марковича, 1910 года рождения, русский, образование 7 классов, кандидат ВКП(б) с 1938 года.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(б)Б Войтенков
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 151. Л. 16.
3 ПАРТИЗАНСКИ АКТАЎ, ЯКІЯ БЫЛІ СКЛАДЗЕНЫ ІІРЫ РАССЛЕДАВАННІ ЗЛАЧЫНСТВАЎ НЯМЕЦКАФАШЫСЦКІХ ЗАХОПНІКАЎ У АСІПОВІЦКІМ РАЁШ
9 мая 1944 г.
Мы, нижеподписавшиеся, комиссар партизанского отряда им.Ленина Баранов Н.В., наI чальник особого отдела п/о им. Ленина Татаркин Н.М. и партизан Шишковец С. сего числа составили настоящий акт о произведенных зверствах фашистскими злодеями по д. Полядки Погорельского с/с Осиповичского рна.
9 мая с.г. предпринятая фашистами экспедиция по борьбе с партизанами превратилась в наглое уничтожение мирных граждан, грабеж и разорение. Находясь в д. Полядки фаши сты согнали находившихся там жителей в количестве 74 человек в два жилых дома. Продержав до позднего вечера, зажгли данные с людьми постройки и подвергли обстрел» пытавшихся вырваться из огня граждан. В результате было уничтожено 26 женщин и 48 детей. О чем и составили данный акт.
Комиссар отряда Баранов Нач. ОО Татаркин Партизан Шишковец
218
Дакументы сведчаць
Мы, нижеподписавшиеся, комиссар п/о им. Ленина Баранов Н.В., партизаны Шишковец С. и Стельмах М. сего числа составили настоящий акт о произведенных зверствах фашистскими злодеями по д. Погорелое Погорельского с/с Осиповичского рна.
9 мая с.г. предпринятая немцами экспедиция по борьбе с партизанами нагло уничтожила и угнала на каторгу в Германию мирных граждан. Убито по д. Погорелое 4 мужчин, угнано в неизвестном направлении 142 женщин и детей.
О чем и составили настоящий акт.
Комиссар п/о Ленино Баранов Партизаны Шишковец, Стельмах
Мы, нижеподписавшиеся, комиссар п/о им. Ленина Баранов Н.В., начальник штаба п/о им. Ленина Головченко М. и партизан Стельмах М. (из д. Лозовое) сего числа составили настоящий акт о произведенных зверствах фашистскими разбойниками по д. Лозовая Гродянского с/с Осиповичского рна.
9.У.44 г. фашистская экспедиция, предпринятая против партизан, находясь в д. Лозовая и отдельных гражданских лагерях этой же деревни, зверски уничтожила мирных ни в чем не повинных граждан. В результате зверств уничтожено и угнано: мужчин 9, женщин 17 и детей 14 чел.
Таким образом фашисты уничтожили 40 человек мирных жителей д. Лозовое. Остальная часть уцелевших от бандитского уничтожения скрывается в лесах.
О чем и составили настоящий акт.
Комиссар п/о им. Ленина Баранов
Нач. штаба Головченко
Партизан д.Лозовое из отряда им. Ленина Стельмах


13 мая 1944 г.
Мы, нижеподписавшиеся, политрук роты отряда им. Сталина Прошко Яким Андреевич, партизаны: Лещук Николай Петрович и Патуремский Федор Григорьевич. Жители дер. Лочин Погорельского с/с Осиповичского рна грне Мозалуский Виктор Алекс, и Берниковский Адам Антонович.
Составили настоящий акт о зверствах, учиненных 7 мая с.г. немецкофашистскими захватчиками в дер. Лочин:
7 мая 1944 г. немецкофашистские захватчики оцепили деревню, согнали всех жителей дер. в 4 дома и в бани, избивали их, а после чего забили наглухо окна и двери и зажгли дома с живыми жителями. Стон и крик был слышен за 5 км. Здесь погибло и варварски замучено 232 чел. в деревне. Из них стариков от 50 до 70 лет 31 человек. Детей от 1 до 6 лет 11 человек. Детей от 6 до 14 лет 32 человека. Так варварски замучил и сжег немецкий фашизм ни в чем не повинное мирное население дер. Лочин Погорельского с/с.
Все имущество и продовольствие населения фашисты увезли с собой. Всего в деревне сожжено 48 домов.
Для чего был и составлен настоящий акт. Акт подписали:
Политрук роты отряда им. тов. Сталина Партизаны:
Жители дер. Лочин
• * *
Мы, нижеподписавшиеся, политрук роты отряда имени тов. Сталина Трошко Яким Андреевич, партизаны: Лещук Николай Петрович и Патуремский Федор Григорьевич. Житель, оставшийся в дер. Викторово Погорельского с/с Осиповичского р/на грн Ласицки Анатолий Зенонов (ич).
Составили настоящий акт о зверствах, учиненных 5 мая с.г. немецкофашистскими зах ватчиками в дер. Викторово.
5 мая 1944 г. немецкофашистские захватчики оцепили деревню, согнали весь народ босый и голый в одно место, больных стариков и старух расстреляли на месте, а остальных трудоспособных угнали на каторгу в Германию, а детей и нетрудоспособных угнали в ла
1941 — 1945
геря смерти. Всего угнано и убито 98 человек. Со всей деревни осталось в живых всего лишь 2 человека. Всего в деревне сожжено 19 домов, т.е. деревня сожжена полностью вся.
Все имущество и продовольствие населения фашисты увезли с собой.
Для чего и был составлен настоящий акт.
Акт подписали:
Политрук роты отряда им.тов.Сталина (подпись)
Партизаны: (подписи)
Житель дер.Викторово (подпись)
Нацыяналъны архіў Рэспублгкі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 161. Л. 66 — 68.
Падрыхтаваў У.І.Лемяшонак.
Лсіповіччына змагаецца
У
N
І I
5/
га
(V
Вайна ўварвалася ў жыццё жыхароў Асіповіцкага раёна, як і ўсяго насельніцтва Беларусі, неймавернымі пакутамі, тысячам! загубленых чалавечых жыццяў, разбурэннямі, пажарамі. У ноч з 22 на 23 чэрвеня 1941 г. нямецкія самалёты бамбілі чыгуначны вузел Асіповічы і ваенны гарадок. Нямецкафашысцкія войскі хутка прасоўваліся на ўсход.
Для правядзення эвакуацыі і барацьбы з варожымі парашутыстамі ў Асіповічах быў створаны штаб абароны горада і раёна, які ўзначаліў старшыня райвыканкома М.П.Каралёў. Штаб ажыццяўляў эвакуацыю людзей, матэрыяльных каштоўнасцей, дакументаў. Райваенкамат праводзіў мабілізацыю ваеннаабавязаных. Аднак ажыццявіць усе мерапрыемствы па пераходзе ўсяго жыцця на ваенны лад і дапамозе Чырвонай арміі не ўдалося. Варожыя танкі абышлі Асіповічы і перарэзалі шлях на \ Магілёў і Бабруйск. Апошні эшалон пай\ шоў з Асіповіч на ўсход 25 чэрвеня. г 29 чэрвеня 1941 г. нямецкафашысцI кія войскі занялі г. Асіповічы, а да 2 ліпе1 ня ўвесь раён быў акупіраваны гітлераўі цамі.
У сувязі са склаўшыміся абставінамі было дамоўлена, што раённы актыў павінен быў сабрацца на зборны пункт у наваколлі в. Градзянка. 23 чэрвеня 1941 г. сакратары райкома Р.Х.Голант, А.В.Шыёнак і старшыня райвыканкома М.П.Каралёў выехалі на месца збору. Там было прынята рашэнне выйсці ў Клічаў, дзе дзейнічала яшчэ тэлефонная сувязь з Магілёвам, для ўстанаўлення сувязі з абкомам і ЦК КП(б)Б і атрымання ўказанняў для далейшых дзеянняў ва ўмовах акупацыі.
У Клічаўскім райвыканкоме адбылася тэлефонная размова з сакратаром абкома,
які перадаў указание ЦК КП(б)Б вярнуцца ў свой раён для арганізацыі і разгортвання там падпольнай работы і партызанскага руху.
У сваёй першай справаздачы М.П.Ка ралёў пісаў: «2 ліпеня 1941 г. у Клічаўскім раёне сустрэліся з групай работнікаў НКУС і работнікамі дзяржаўнай бяспекі якія былі пасланы ў Асіповіцкі раён для барацьбы з нямецкімі дэсантамі, а ў вып; ку заняцця немцамі раёна павінны был: застацца ў тыле ворага і праводзіць дь> версійную работу. Мы аб’ядналіся з імі ў адну групу, якая налічвала 9 чалавек — Р.Х.Голант, А.В.Шыёнак, М.П.Каралёў начальнік Асіповіцкага і Клічаўскага міжрайаддзела НКУС С.А.Мазур, старшьі оперупаўнаважаны таго ж аддзела І.І.Ле бедзеў, оперупаўнаважаны І.М.Барбакоў начальнік аддзела Баранавіцкага ўпраўлення НКДБ К.А.Рубінаў, начальнік Сло німскага гарадскога аддзела НКДБ
С.С.Сумчанка і начальнік таго ж аддзела І.М.Стэльмах.
3 ліпеня 1941 г. уся група накіравалася назад у Асіповіцкі раён. Прабіраючыся на працягу чатырох дзён па Асіповіцкім раёне да намечанага пункта дыслакацыі, група наладжвала адначасова сувязі з актыва) давала адчуць, што савецкая ўлада існуе, а яе прадстаўнікі засталіся ў раёне для кіраўніцтва барацьбой супраць нямецкафа шысцкіх захопнікаў. 9 ліпеня ўся група ў складзе 9 чалавек прыбыла на месца пастаяннай дыслакацыі ва ўрочышча Расоха. 3 гэтага часу Асіповіцкі падпольны райко> і КП(б)Б стаў баявым штабам па арганізацыі і кіраўніцтве падполлем і баявымі дзе яннямі партызан у раёне.
Пад кіраўніцтвам падпольнага райкома толькі за ліпень — верасень 1941 г. было
220
Асіповіччына змагаецца
створана ў раёне 6 дыверсійнаразведвальных труп. Апрача таго, у пачатку жніўня райком устанавіў сувязь з групай партызанчырвонаармейцаў у колькасці 15 чалавек, якія засталіся ў акружэнні, пад камандаваннем Дз.Б.Шрэйна, а ў пачатку верасня — з дэсантнай групай у колькасці 17 чалавек пад камандаваннем Пыжова, якая была перакінута ў тыл ворага камандаваннем Заходняга фронту.
Уся арганізацыйная і палітычная работа Асіповіцкага падпольнага райкома і яго групы ў першыя месяцы фашысцкай акупацыі раёна была накіравана галоўным чынам на стварэнне дыверсійнаразведвальных груп і партызанскіх рэзерваў, на збіранне ўзбраення і боепрыпасаў, на выкрыццё хлуслівай гітлераўскай прапаганды.
Асталяваўшыся ва ўрочышчы Расоха, гэта невялікая група патрыётаў пачала работу па ўцягванні ў барацьбу жыхароў раёна: у вёсках, пасёлках і горадзе Асіповічы падбіралі сувязных, устанаўлівалі явачныя кватэры, займаліся зборам боепрыпасаў і зброі, прыступілі да фарміравання партызанскага атрада.
Хутка група вырасла ў моцны партызанскі атрад, які спачатку дзейнічаў самастойна пад назвай атрад «Караля» (мянушка М.П.Каралёва). У ліпені 1942 г. ён быў уключаны ў склад Клічаўскага аператыўнага цэнтра як атрад № 210. 20 студзеня 1943 г. ён увайшоў галоўным атрадам у 1ю Асіповіцкую брыгаду, а ў ліпені 1943 г. — асобным атрадам у Асіповіцкую ваеннааператыўную групу. 30 мая 1944 г. 210му атраду прысвоена імя І.В.Сгаліна.
Створаныя дыверсійнаразведвальныя групы ўжо летам 1941 г. разгарнулі баявую дзейнасць. Так, 28 ліпеня партызанскія групы пад камандаваннем І.М.Стэльмаха і С.С.Сумчанкі ўварваліся на Градзянскую нафтабазу і знішчылі бакі з бензінам. 10 верасня сіламі дзвюх партызанскіх груп пад камандаваннем М.П.Каралёва і С.А.Мазура быў разгромлены градзянскі паліцэйскі ўчастак, забіта 8 паліцэйскіх разам з начальнікам гарнізона; пры гэтым партызаны захапілі ручны ку
лямёт, 8 вінтовак, 4 пісталеты і шмат боепрыпасаў. Узгодненымі дзеяннямі грох партызанскіх груп пад камандаваннем М.П.Каралёва ў ноч на 5 кастрычніка 1941 г. было замініравана палатно чыгункі каля станцыі Талька, у выніку чаго варожы эшалон паляцеў пад адхон, былі разбіты паравоз і 17 вагонаў. Адначасова з гэтым група С.С.Сумчанкі падарвала і запаліла мост цераз р. Свіслач каля Лапіцкага ваеннага гарадка, а група С. А.Мазура ўзарвала мост на гэтай жа рацэ каля
в. Арэшкавічы. У выніку гэтых баявых аперацый рух па чыгунцы і шашы Мінск —Бабруйск быў спынены на некалькі дзён.
Значную ролю ў арганізацыі і разгортванні партызанскага руху ў раёне ў 1941
г. адыгралі падпольныя патрыятычныя групы. Выконваючы ўказанні падпольнага райкома партыі, яны арганізоўвалі парты занскія рэзервы, праводзілі дыверсіі, дастаўлялі на партызанскія базы зброю, боепрыпасы і цёплае адзенне, вялі разведку ў гарнізонах ворага. Дыверсійная група рабочых дэпо станцыі Асіповічы за жнівень — лістапад 1941 г. вывела са строю 12 паравозаў. Калгаснік Валасевіч, член дыверсійнай групы пас. Воля, даставіў на партызанскую базу 6 вазоў патронаў, мін і іншых боепрыпасаў з Пагарэльскага раз’езда. У хляве ў Валасевіча быў устаноўлены радыёпрыёмнік, па якім ён прымаў перадачы з Масквы, запісваў паведамленні Саўінфармбюро і перадаваў іх для размнажэння ў падпольны райком КП(б)Б.
Кіраўніцтва партыйнай і палітычнай работай сярод партызан і мясцовых жыхароў ажыццяўляў, фактычна існаваўшы хоць і не ў поўным складзе, Асіповіцкі райком КП(б)Б. Ва ўсёй сваёй дзейнасці ён кіраваўся ўказаннямі і рашэннямі Бабруйскага падпольнага міжрайкома КП(б)Б, які быў створаны па рашэнні ЦК КП(б)Б у жніўні 1942 г. і ажыццяўляў кіраўніцтва падполлем і партызанскім рухам на тэрыторыі Бабруйскага, Асіповіцкага, Бярэзінскага, Клічаўскага і Кіраўскага раёнаў*. Сакратаром міжрайкома быў назначаны І.М.Кардовіч.
* Фактычна Бабруйскі міжрайком КП(б)Б да лістапада 1942 г. ажыццяўляў функцыі Магілёўскага падпольнага абкома партыі. 3 лістапада 1942 г. І.М.Кардовіч быў зацверджаны ўпаўнаважаным ЦК КП(6)Б па Магілёўскай вобласці і працягваў работу па арганізацыі падпольных партыйных органаў у межах усёй вобласці да стварэння 2 красавіка 1943 г. Магілёўскага падпольнага абкома КП(б)Б.
221
1941 — 1945
22 верасня 1942 г. рашэннем Бабруйскага падпольнага міжрайкома Асіповіцкі падпольны райком КП(б)Б быў папоўнены. У склад яго ўвайшлі М.П.Каралёў (сакратар), Р.Х.Голант, І.М.Стэльмах, М.Р.Гарэлік і П.В.Трацэўскі.
У кастрычніку 1942 г. у сувязі з тым, што М.П.Каралёў вылецеў на самалёце ў Маскву, Бабруйскі міжрайком сваім рашэннем ад 6 кастрычніка 1942 г. зацвердзіў сакратаром Асіповіцкага падпольнага райкома Р.Х.Голанта.
10 кастрычніка 1942 г. падпольны райком партыі зацвердзіў Асіповіцкі падпольны райком ЛКСМБ у складзе І.Б.Гнядзько (сакратар), В.А.Сёміна і Л.І.Ахпаша.
Да восені 1942 г. на тэрыторыі Асіповіцкага раёна дзейнічалі партызанскія атрады пад камандаваннем М.П.Каралёва і Р.Н.Баразны, а таксама некалькі невялікіх партызанскіх груп па 6—10 чалавек пад камандаваннем Казачэнкі, Шагойкі, Пачтарова, Патапава, М.В.Баранаваі інш. Зразумела, што гэтыя дробныя групы не маглі наносіць сур’ёзных удараў па ворагу. Акрамя таго, яны часта займаліся марадзёрствам і незаконнымі расстрэламі мірных жыхароў, што вызывала незадаволеннасць ў мясцовага насельніцтва.
Улічваючы ўсё гэта, падпольны райком КП(б)Б сваёй пастановай ад 13 кастрычніка 1942 г. абавязаў выконваючага абавязкі камандзіра атрада № 210 С.С.Сумчанку аб’яднаць усе існаваўшыя невялікія партызанскія групы ў атрад і накіраваць іх сілы на актыўную баявую дзейнасць супраць нямецкафашысцкіх захопнікаў.
Гэтыя захады падпольнага райкома КП(б)Б станоўча адбіліся на пашырэнні партызанскага руху ў раёне і наладжванні правільных адносін з мясцовымі жыхарамі.
Праводзячы вялікую работу па арганізацыі падполля на тэрыторыі раёна, падпольны райком КП(б)Б стварыў пярвічныя партыйныя і камсамольскія арганізацыі не толькі ў партызанскіх атрадах, але і ў населеных пунктах, у якіх размяшчаліся варожыя гарнізоны. У прыватнасці, сваім рашэннем ад 10 кастрычніка 1942 г. райком зацвердзіў падпольную арганізацыю на чыгуначным вузле станцыі Асіповічы,
сакратаром якой быў прызначаны Уладзімір Мікалаевіч Бандарэнка, да вайны працаваў намеснікам начальніка чыгуначнай станцыі Асіповічы, 6 ліпеня 1943 г. — падпольную арганізацыю ў г. Асіповічы, сакратаром якой стаў Фёдар Усцінавіч Верхаводка.
Гэтыя падпольныя арганізацыі правялі вялікую работу ў горадзе і асабліва на чыгуначнай станцыі Асіповічы. Яны не толькі займаліся дэзарганізацыяй работы чыгуначнага вузла, але і пытаннямі арганізацыі вываду савецкіх людзей з горада ў партызанскія атрады, распаўсюджваннем газет і лістовак сярод жыхароў горада, інфармавалі партызан аб выніках дыверсій, якія здзяйснялі народныя мсціўцы на чыгунцы і іншых аб’ектах ворага.
Дыверсійныя дзеянні асіповіцкіх падполынчыкаў пашыраліся, узрастала іх эфектыўнасць. Гэтаму ў значнай ступені садзейнічала выкарыстанне ў рабоце малагабарытных магнітных мін, вельмі зручных у прымяненні, якія партызаны атрымлівалі з савецкага тылу. Дзве такія міны атрымаў ад дыверсійнай групы партызанскага атрада «Храбрацы» сакратар Магілёўскага падпольнага абкома ЛКСМБ П.Ф.Валожын для перадачы іх падпольнай групе Фёдара Крыловіча, якая дзейнічала на чыгуначнай станцыі Асіповічы. Ф.А.Крыловічу ў ноч з 29 на 30 ліпеня 1943 г. удалося прымацаваць міны да цыстэрнаў эшалана з палівам, каля якога стаял! яшчэ тры воінскія эталоны. Каля 2 гадзін ночы 30 ліпеня міны ўзарваліся. Пажарам знішчаны эталон з палівам, 2 эталоны з боепрыпасамі, у т.л. з авіябомбамі, і адзін з тэхнікай, сярод якой былі бронемашыны і танкі «тыгр». Асіповіцкія падпольшчыкі правялі і шмат іншых дыверсій.
Акрамя Асіповіцкага гарадскога падполля падпольныя групы ўзнікалі і ў вёсках раёна. Ужо ў жніўні 1941 г. пачала дзейнічаць падпольная група ў в. Брыцалавічы. Яе арганізатарам і кіраўніком з’яўляўся Р.Н.Баразна, які да вайны працаваў у зямельным аддзеле Асіповіцкага райвыканкома. Пасля ён пайшоў у партызанскі атрад, групу ўзначаліў ляснік В.І.Сташэўскі. У яе ўваходзілі таксама І.І.Патапейка,
222
Лсіповіччына змагаецца
Ф.Ф.Патапейка, камсамолкі Зінаіда Сушко, Вольга Альховік, ваеннаслужачы А.І.Патапейка і інш.
У снежні 1941 г. падпольшчыкі трупы ўзарвалі 2 чыгуначныя масты каля паўстанка Вялікая Гарожа, спалілі 4 драўляныя масты на шашы Асіповічы — Бабруйск, у ноч на 10 мая 1942 г. знішчылі драўляны мост цераз р. Свіслач каля в. Вяззе. На базе групы Р.Н.Баразны ў студзені 1943 г. быў сфарміраваны партызанскі атрад № 211, якому ў сакавіку 1944 г. было прысвоена імя К.К.Ракасоўскага. Яго камандзірам стаў Р.Н.Баразна.
У в. Гарадзянка з канца 1941 г. па верасень 1943 г. актыўна дзейнічала падпольная трупа, якую ўзначальваў В.І.Іваноў. У трупу ўваходзіла 6 чалавек.
У в. Ліпень дзейнічала падпольная група ў складзе 5 чалавек. Яе ўзначальваў М.У.Кунько, пасля яго адыходу ў парты занскі атрад — М.П.Гоцін. Група дзейнічала са жніўня 1941 г. па ліпень 1943 г.
Восенню 1941 г. камсамолец Андрэй Барысік арганізаваў падпольную трупу ў
в. Зборск. У яе ўваходзілі студэнты Мінскага педтэхнікума Анатоль Бялько і Рагачоўскага педінстытута Іван Купрэеў. Падпольшчыкі вялі агітацыю сярод жыхароў, арганізоўвалі дыверсіі на шашэйных дарогах. Гітлераўцам удалося схапіць Івана Купрэева і Анатоля Бялько, паранены Андрэй Барысік змог уцячы. Арыштаваныя патрыёты пасля страшных катаванняў былі расстраляны ў красавіку 1942 г.
За сувязь з партызанамі і захоўванне палкавога сцяга на рынкавай плошчы Асіповіч была павешана падполыычыца Пелагея Тарасаўна Казлоўская.
Восенню1942 г. гітлераўцам удалося напасці на след створанай у Асіповічах камсамольскамаладзёжнай трупы, якую ўзначальвала Іларыя Радзівілава. У лістападзе 1942 г. І.Радзівілава, Зінаіда Астаповіч, Дзмітрый Кірпічэнка і Ніна Санковіч былі схоплены і расстраляны.
Калі пачалася вайна, Ніне Мяжэннай і Венеры Гурынай было ўсяго па 15 гадоў. Яны толькі што закончылі па 7 класаў Градзянскай сярэдняй школы. 3 першых дзён акупацыі гэтыя дзяўчынкішкольніцы сталі выконваць даручэнні партызан па
разведцы ў Мінску, Бабруйску, Чэрвені і Пухавічах. Восенню 1942 г. фашысты схапілі патрыётак. Аднак ні жахлівыя катаванні, ні каварныя хітрыкі ворага не прымусілі Ніну і Венеру выдаць сваіх таварышаў. Яны загінулі як героі. Іх імёны высечаны на мемарыяльнай пліце помніка ахвярам фашызму, які ўстаноўлены ў в. Цяплухі. [Літвін А. Акупацыя Беларусі (1941 —1944). Пытанні супраціву і калабарацыі. Мн., 2000. С. 91 —92.]
Нягледзячы на масавыя рэпрэсіі і жорсткія расправы, барацьба мужных патрыётаў не спынялася, яна мацнела і пашыралася. У горадзе і раёне актыўна змагаліся супраць акупантаў 13 падпольных груп, якія налічвалі звыш 100 чалавек.
Радзіма высока ацаніла самаадданую барацьбу асіповіцкіх падпольшчыкаў. Ф.А.Крыловіч быў удастоены ордэна Леніна, многія ўдзельнікі падполля ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі. Імёнамі падполынчыкаў Ф.А.Крыловіча, П.Т.Казлоўскай і Р.У.Кунько названы вуліцы ў Асіповічах. На будынку чыгуначнага вакзала ўстаноўлена мемарыяльная дошка, якая сведчыць аб тым, што ў горадзе пад час нямецкафашысцкай акупацыі дзейнічала партыйнакамсамольскае падполле.
Актыўным памочнікам падпольнага райкома партыі і партызан у барацьбе супраць нямецкафашысцкіх захопнікаў быў падпольны друк. 27 лістапада 1942 г. Асіповіцкі РК КП(б)Б вынес рашэнне аб выданні раённай падпольнай газеты «За Советскую Родину», рэдактарам якой прызначылі Паўла Васільевіча Трацэўскага. Аднак выпуск газеты пачаўся крыху пазней. Перашкодзіла гэтаму буйная карная аперацыя гітлераўцаў супраць партызан раёна, якая сарвала падрыхтоўчыя работы па арганізацыі падпольнай друкарні. Пастаянна газета стала выходзіць з лістапада 1943 г. Да гэтага былі выпушчаны 2 нумары газеты і некалькі лістовак, якія былі надрукаваны ў падпольнай друкарні Бабруйскага падпольнага райкома КП(б)Б.
Газеты і лістоўкі адыгралі значную ролю ў разгортванні партызанскага руху ў раёне, у наладжванні і ўмацаванні су вязей народных мсціўцаў з мясцовымі жыхарамі і пашырэнні баявой дзейнасці
223
1941 — 1945
партызанскіх атрадаў. Падпольны друк адыграў вялікую выхаваўчую ролю не толькі сярод партызан, але і мірных жыхароў раёна. Колькасць радоў партызан пастаянна расла, а іх удары мацнелі і станавіліся больш значнымі.
Да пачатку 1943 г. у асобных атрадах Асіповіцкага раёна існаваў няправільны, шкодны погляд на роль жанчын у партызанскім руху. Асобныя камандзіры і камісары атрадаў ухіляліся ад прыёму ў партызаны жанчын, а тых, хто быў прыняты, выкарыстоўвалі на гаспадарчых работах, не прыцягвалі іх да актыўнай узброенай барацьбы з фашыстамі. Акрамя таго, сярод асобных партызан, у тым ліку і камандзіраў, меліся выпадкі амаральных паводзін.
Абмеркаваўшы гэта пытанне, Асіповіцкі падпольны райком КП(б)Б 9 лютага 1943
г. вынес пастанову, у якой рэзка асуджаліся такія погляды на ролю жанчын у партызанскім руху. Райком абавязаў камандзіраў, камісараў, палітрукоў і сакратароў партый ных арганізацый атрадаў правесці спецыяльныя сходы, на якіх абмеркаваць пытан не аб ролі жанчын у партызанскім руху, абавязаў арганізаваць вывучэнне жанчынамі ваеннай і санітарнай справы, папярэдзіў усіх камандзіраў і камісараў аб іх адказнасці за дапушчэнне амаральных з’яў у атрадах.
Гэта пастанова дапамагла наладзіць дысцыпліну ў партызанскіх атрадах, садзейнічала накіраванню ўсіх сіл і сродкаў на ўзмацненне ўдараў па ворагу.
У кастрычніку 1943 г. ЦК КП(б)Б звярнуўся да ўсіх партызанскіх атрадаў і брыгад Беларусі з радыёграмай «Аб задачах партызанскага руху на дадзеным этапе», у якой гаварылася аб тым, што цяпер, калі ідзе масавае выгнанне нямецкафашысцкіх захопнікаў з савецкай зямлі, у тым ліку і роднай Беларусі, задачы, якія стаяць перад партызанскім рухам, найбольш адказныя і складаныя. Яны ў асноўным зводзяцца да наступнага: ратаваць савецкіх людзей ад знішчэння і вывазу ў нямецкае рабства, не даць магчымасці адступаючаму ворагу рабаваць і спальваць нашы гарады і вёскі, не выпускаць жывымі з нашай зямлі гітлераўскіх разбойнікаў, знішчаць іх усімі сродкамі і спосабамі.
Абмеркаваўшы гэту радыёграму, Асіповіцкі падпольны райком КП(б)Б у кас
трычніку 1943 г. прыняў пастанову, у якой гаварылася: «Прыняць усе меры да таго, каб раён дзейнасці кожнага атрада зрабіць непраходным для адступаючай нямецкай арміі. Вывучыўшы ўсе дарогі і магістралі, усеяць іх засадамі, знішчаць усімі сродкамі адступаючыя калоны праціўніка, сустракаць іх раптоўнымі ўдарамі, праследаваць на кожным кроку…»
Гэтыя пастановы ЦК КП(б)Б і Асіпо віцкага падпольнага райкома партыі партызаны раёна выканалі з гонарам. Яны працяглы час трымалі пад сваім кантро лем вялікую тэрыторыю ў тыле нямецкіх войскаў дыяметрам да 40 кіламетраў, поўнасцю вывелі са строю шашэйныя дарогі Бабруйск — Мінск, Бярэзіна — Чэрвень, чыгунку Асіповічы — Магілёў на ўчастку Асіповічы —Свіслач і чыгуначныя веткі Лапічы — Ліпень і Лапічы Градзянка, у тым ліку вузлавую станцыю Убарок, а таксама ўсе грунтавыя дарогі. Наносілі сістэматычныя ўдары па чыгуначных магістралях Мінск —Бабруйск, Мінск —Барысаў, чыгунцы Асіповічы — Слуцк, знішчалі жывую сілу і тэхніку ворага, абаранялі мірных жыхароў раёна ад знішчэння і вывазу на катаржныя рабо ты ў Германію.
Натхнёныя паспяховымі гераічнымі дзеяннямі Чырвонай арміі па разгроме нямецкай групы армій «Цэнтр» і вызва ленні тэрыторыі Беларусі партызаны Асіповіцкага раёна, як і ўсёй рэспублікі, ўзмацнілі ўдары па дэзарганізацыі тылу праціўніка, наладжванню засад на шашэйных, грунтавых дарогах, захопе важных у тактычных адносінах рубяжоў, населеных пунктаў, а ў шэрагу выпадкаў пераходзілі ў рашучае наступление супраць адыходзячых у паніцы пад ударамі Чырвонай арміі варожых войскаў. Разам з са вецкімі воінамі яны ўдзельнічалі ў вы зваленні ад нямецкафашысцкіх захопнікаў г. Асіповічы, в. Свіслач, шэрагу вёсак, у ліквідацыі нямецкай групоўкі, частцы сіл якой удалося вырвацца з бабруй скага «катла».
Усяго ў баях ва ўзаемадзеянні з часцямі Чырвонай арміі партызаны Асіповіцкага злучэння знішчылі 1322 і ўзялі ў палон 2412 нямецкіх салдат і афіцэраў. Усе палонныя былі перададзены тылавым часцям Чырвонай арміі.
У. I. Лемяшонак.
224
Змагаліся ў тыле ворага
Змагаліся ў тыле ворага
ОСИПОВИЧСКИЙ ПОДПОЛЬНЫЙ РАЙКОМ КП(б)Б (7.1941—2.7.1944)
С июля 1941 года райком КП(б)Б возглавляли секретари райкома Р.Х.Голанд1, А.В.Шиенок и член райкома партии председатель райисполкома Н.Ф. Корол ев.
22 сентября 1942 года Бобруйский межрайонный подпольный комитет КП(б)Б утвердил Осиповичский подпольный райком во главе с секретарем райкома КП(б)Б Р.Х.Голанд ом.
2 апреля 1943 года ЦК КП(б)Б утвердил первым секретарем Осиповичского подпольного райкома КП(б)Б Г.М.Войтенкова, а Р.Х.Голанда — вторым секретарем райкома партии.
Подпольный райком базировался в Осиповичском партизанском соединении (командир Н.Ф.Королев, с марта 1944 года И.Б.Гнедько, с мая В.В.Глотов).
СОСТАВ ПОДПОЛЬНОГО РАЙКОМА КП(б)Б
Секретари: Голанд Рувим Хаимович (7.1941—2.4.1943 — секретарь, 2.4.1943 — 2.7.1944 — второй секретарь), Шиенок Александр Васильевич (7.1941 —2.4.1943), Войтенков Григорий Максимович (2.4.1943 — 2.7.1944 — первый секретарь).
Члены райкома: Королев Николай Филиппович (7.1941—8.3.1944), Горелик Мота Рафаилович (22.9.1942 — 2.7.1944), Стельмах Иван Макарович (22.9.1942 — 2.7.1944), Трацевский Павел Васильевич (22.9.19422.7.1944).
Печатный орган подпольного райкома КП(б)Б — газета «За Советскую Родину».
Редактор — Трацевский Павел Васильевич.
Подпольные партийные органы Компартии Белоруссии в годы Великой Отечественной войны ( 1941 — 1944): Краткие сведения об организации, структуре и составе. Мн., 1975. С. 200 — 201.
ОСИПОВИЧСКИЙ ПОДПОЛЬНЫЙ РАЙКОМ ЛКСМБ (14.10.1942—2.7.1944)
До создания подпольного райкома комсомольской работой в районе руководил Осиповичский подпольный райком партии. Комсомольскими организаторами в это время работали коммунисты И.Б.Гнедько,
Правільна — Голант.
І.М.Стэльмах. П.В.Трацэўскі.
Э.Ф.Паўлюц.
М.М.Бородулин, В.А.Семин, Л.И.Ахпаш и другие, а в городе Осиповичи — комсомолец Ф.А.Крилович.
Подпольный райком комсомола приступил к работе 14 октября 1942 года. Его основная база находилась в соединении осиповичских партизанских отрядов (командиры С.С.Сумченко, Н.Ф.Королев,
Р.X.Голант. Р.М.Вайцянкоў.
225
1941 — 1945
И.Б.Гнедько, В.В.Глотов, комиссар (10.12.1942 — 20.8.1943), Бородулин
Г.М.Войтенков) в Осиповичском районе. Михаил Матвеевич (1.3.1943 — 2.7.1944),
СОСТАВ ПОДПОЛЬНОГО РАЙКО Дашкевич Иван Адамович (20.8.1943 —
МА ЛКСМБ 2.7.1944), Крилович Федор Андреевич
Секретари: Гнедько Иван Борисович (20.8.1943 — 2.7.1944), Важник Сергей
(14.10.1942 — 20.8.1943), Павлюц Эдуард Фомич (20.8.1943 — 2.7.1944), Пармон
Францевич (20.8.1943 —2.7.1944), Куликов Елена Константиновна (20.8.1943 —
Владимир Иванович — секретарь по про 2.7.1944), Глебова Зинаида Ивановна
паганде (11.1942 — 2.7.1944). (2.4.1944 — 2.7.1944), Гончаренок Алексей
Члены райкома: Ахпаш Лазарь Ивано Федорович (2.4.1944 — 2.7.1944).
вич (14.10.1942 —2.7.1944), Голанд Рувим „ ,
V / л / а г\ л г\ * ^ 4 гч / / \ Подпольные комсомольские органы Белоруссии в
Хаимович (14.10.19422.7.1944), Семин годы Великой отечественной войны (19411944):
ВаСИЛИИ АКИМОВИЧ (14.10.1942 Краткие сведения об организации, структуре и со
2.7.1944), Павлюц Эдуард Францевич ставе. Мн., 1975. С. 242 244.
Дакументы сведчаць
ПРАТАКОЛ № 1 ПАСЯДЖЭННЯ ПАДПОЛЬНАГА КАМІТЭТА АСІПОВІЦКАГА РАЙКОМА КП(б)Б
10 кастрычніка 1942 г.
СЛУШАЛИ: Об утверждении членов подпольного комитета Осиповичского райкома комсомола. (Докладывает Голант.)
ПОСТАНОВИЛИ: Утвердить членами подпольного комитета тт.
Гнедько Ивана Борисовича, 1905 года рождения, члена партии с 1931 года. До начала войны работал заведующим отделом Осиповичского райкома партии.
Семина Василия Антоновича — 1919 года рождения, члена ВЛКСМ, русский. До войны служил в РККА.
Ахпаша Лазаря Івановйча — 1915 года рождения, члена ВЛКСМ, грекотатарин. До войны служил в РККА старшиной.
Секретарем подпольного комитета утвердить тов. Гнедько Ивана Борисовича. СЛУШАЛИ: Об утверждении подпольной организации на железнодорожном узле станции Осиповичи. (Докладывает Голант.)
ПОСТАНОВИЛИ: Утвердить подпольную парторганизацию. Секретарем подпольной парторганизации утвердить тов. Бондаренко Владимира Николаевича, 1906 года рождения, члена партии с 1940 года, белоруса. До начала войны работал заместителем начальника станции Осиповичи.
СЛУШАЛИ: Об утверждении связного для связи с Бобруйским межрайонным комитетом партии.
ПОСТАНОВИЛИ: Рекомендовать связным тов. Гелюса Петра Степановича, 1918 года рождения, члена партии с 1940 года, русский. До войны работал старшим писарем дивизии. Секретарь подпольного комитета Осиповичского райкома партии Голант
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 150. Л. 1.
ДАКЛАДНАЯ ЗАПІСКА АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б САКРАТАРУ БАБРУЙСКАГА ПАДПОЛЬНАГА МІЖРАЙКОМА КП(б)Б
I. М. КАРД ОВІЧУ
28 кастрычніка 1942 г.
По Осиповичскому району всего имеется населения 59 тыс. человек, еврейского населения нет. На территории района работают следующие предприятия: стеклозавод «Октябрь» — вырабатывает оконное стекло, быв. райпромкомбинат — производит размол зерна и частичное пиление досок. В районе имеется 2 торфозавода Татарка и Свобода, которые работают с перебоями. На заводе Свобода все машины выведены со строя партизанами, добыча торфа производится ручным способом. В районе имеется 6 немецких гарнизонов, которые
226
Дакументы сведчаць
расположены в следующих пунктах: в гор. Осиповичи имеется изменников 400 чел., немцев 300 чел., в в/городке Лапичи — немцев 50 чел., СС; в м. Липень немцев 7 чел., в м. Свислочь 25 немцев; на заводе «Октябрь» немцев 50 чел., которые охраняют ж.д. мост через реку Березина по ж.д. магистрали Осиповичи —Могилев; на ст. Татарки 30 немцев — охрана ж.д.; ст. Ясень 25 немцев, также охрана ж.д. Начальником районного управления работает некто Смольский, кем работал до войны неизвестно, поскольку последний недавно прислан в район, начальником районной полиции работает Французенко, который до 1940 г. работал нач. паспортного стола при Осиповичском РОМ НКВД, в 1940 г. был судим на 2 года. Политическое настроение города и деревни с каждым днем растет, население с нетерпением ждет тот момент, чтобы быстрее встретить свою родную Красную Армию. Рабочие и служащие города голодают, источником питания является обмен своих последних вещей. Несмотря на обращение гитлеровцев к населению и его зверские расправы, о том, чтобы население не оказывало бы помощи партизанам, все это остается впустую, наоборот, связь и симпатии со стороны населения к партизанам с каждым днем растут и укрепляются, которые оказывают партизанам материальную и другую помощь.
На территории района пока работает только 7 школ, из них 3 в городе, остальные на периферии с охватом детей 1100 чел. Сеть медицинских учреждений характеризуется следующим: в г. Осиповичи работает больница и амбулатория, за каждый амбулаторный прием больной оплачивает 3 — 3 р. 50 к., за стационарное лечение 8 р. за койкодень. Имеется также несколько медпунктов на районе с той же оплатой, работа мед. учреждений района поставлена плохо, имеется ряд инфекционных заболеваний, как тиф, дизентерия, чесотка и др. болезни.
Система начисления налогов следующая: зерно и картофель начисляется на деревню в общем количестве, немецкие власти предлагают старшинам общин распределить каждому двору индивидуально, в среднем попадает на каждый двор зерна 30 — 35 пудов, картофеля от 60 до 80 пудов, но это количество не является окончательным. Молоко — поставки 250 литров от коровы, яичек 150 шт. и др. виды заготовок. Мясо — поставки выполняются следующим образом: к примеру д. Яновка, насчитывающая 50 хозяйств, взят весь скот, Погорельское сельхозправление имеет всего 4 населенных пункта, приказано сдать 150 коров, такое положение и во всем районе. Вот какую систему начисления проводят гитлеровцы.
Денежный налог начисляется подушно, начиная от 16 лет 200 руб., также облагаются денежным налогом и собаки, за цепную собаку 150 руб., за остальных по 200 руб.
По имеющимся у нас данным, взыскание денежного налога временно приостановлено, по неизвестным нам причинам. Система ведения сельского хозяйства общинная, обработка индивидуальная. Планы озимого сева не доведены, посев крестьяне производят произвольно.
За последнее время наши самолеты не прилетали бомбить соответствующие объекты.
В настоящее время в г. Осиповичи работают в немецких учреждениях отдельные члены партии: Карпович — член ВКП(б), работает в настоящее время в заготзерно, до войны работал также в заготзерно, зав. сбытом Верховодка — работает в заготзерно, до войны работал качественником, Карпинский работает в заготзерно, до войны зав. складами фондовыми, Чегилейчик работает на почте, до войны работал нач. почтового вагона, Голубович работает на почте, до войны работал нач. рации.
И.о. секретаря Осиповичского подпольного комитета Голант
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 149. Л. 37 — 38.
ПАСТАНОВА АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б АБ ФАКТАХ НЯПРАВІЛЬНЫХ АДНОСІН АСОБНЫХ ПАРТЫЗАНСКІХ АТРАДАЎ I ГРУП 3 МЯСЦОВЫМ НАСЕЛБНІЦТВАМ
3 лістапада 1942 г.
О ФАКТАХ НЕПРАВИЛЬНОГО ПРОВЕДЕНИЯ ОБЫСКОВ И ФАКТАХ МАРОДЕРСТВА, А ТАКЖЕ НЕПРАВИЛЬНОГО РАССТРЕЛА ОТДЕЛЬНЫХ ГРАЖДАН.
Подпольный комитет Осиповичского РК КП(6)Б отмечает, что за последнее время участились случаи неправильного проведения обысков у мирного населения и изъятие отдельных вещей. Так, например, будучи на задании группа из 210 Красного партизанского отряда под руководством политрука 2 роты Глотова провела незаконный обыск у гражданина Ивашкевича Иосифа, при обыске были изъяты 3 теплых платка, простыней 2, свитер и др. вещи, в
227
1941 — 1945
то время как гражданин Ивашкевич является вполне советским человеком. Незаконные обыски проводит десантная группа под командованием т. Шарова, который занимается взломом замков, выжиганием порохом пчел. На пос. Гродянка прибыли партизаны из группы Шарова к гражданину Сорокину, взяли кабана у него и за то, что последний не давал взять кабана, был расстрелян, что является незаконным. За десантной группой наблюдается систематическое пьянство, собираемый хлеб в деревне частью расходуется на водку.
Подпольный комитет Осиповичского РК КП(б)Б ПОСТАНОВЛЯЕТ:
1. Запретить всякое незаконное проведение обысков у граждан.
2. Обязать всех командиров и комиссаров отрядов принять все меры к тому, чтобы в дальнейшем ни в коем случае не допускалось проведение незаконных обысков и мародерство.
3. Принять к сведению заявление командира 210 Красного партизанского отряда т. Сумченко о том, что виновные в незаконном проведении обысков, мародерстве привлечены к ответственности и что по этому вопросу издан специальный приказ.
4. Вопрос о командире десантной группы Шарове поставить перед уполномоченным ЦК КП(б)Б о привлечении его к самой строжайшей ответственности, т.к. Шаров неоднократно предупреждался по этому вопросу.
5. Довести до сведения уполномоченного ЦК КП(б)Б о том, что также незаконно расстрелян агент 210 Красного партизанского отряда Бродский начальником разведки т. Бах из десантной группы под командованием т. Овод, а также незаконно расстреляны граждане из деревни Калеина группой т. Сахарова из 208 Красного партизанского отряда, как то граждане Жук Викентий, Жук Александр Викентьевич, Кароль Василий и Трус Константин Павлович.
Просить межрайонный комитет КП(6)Б утвердить настоящее решение.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(б)Б Голант
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 150. Л. 6 — 7.
Падрыхтаваў У.І.Лемяшонак.
ПАСТАНОВА ЦК КП(б)Б АБ АСІПОВІЦКАЙ ПАДПОЛЬНАЙ РАЁННАЙ ГАЗЕЦЕ
1 снежня 1942 г.
Слушали: Об Осиповичской подпольной районной газете.
Постановили: Разрешить Осиповичскому подпольному райкому КП(б)Б выпуск подпольной районной газеты «За Советскую родину».
Установить формат газеты 20×30 см. Тираж 5000 экз., выход 2 раза в неделю на 2х полосах.
Поручить т. Горбунову выделить в распоряжение Оиповичского подпольного райкома КП(6)Б партативную типографскую машину и бумагу.
Калинин
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4. Воп. 3. Спр. 1234. Л. 265.
РАШЭННЕ ЎПАЎНАВ АЖАНАГА ЦК КП(б)Б ПА МАГІЛЁЎСКАЙ ВОБЛАСЦІ
І.М.КАРДОВІЧА Ў СУВЯЗІ 3 ФАКТАМІ НЕЗАКОННЫХ РАССТРЭЛАЎ ПАРТЫЗАНАМІ ГРАМАДЗЯН У АСІПОВІЦКІМ РАЁНЕ
8 лютага 1943 г.
Установлен ряд случаев, когда отдельные лица, в порядке сведения личных счетов, сообщают партизанским отрядам о том, что тот или иной гражданин является немецким шпионом. Отряды и их особоуполномоченные, вместо детальной проверки фактов и объективного разбора подобных заявлений, зачастую допросят самого заявителя и еще одногодвух свидетелей, по указанию заявителя, и это считают достаточным материалом для привлечения к ответственности — расстрелу.
Вследствие такого подхода Нский партизанский отряд в январе мце 1943 года расстрелял родственников одного из командиров партизанского отряда, которые работали на пользу партизан, а не немцев.
Более того, установлены случаи, когда отдельные партизанские отряды ловят лиц, посланных в учреждения и организации противника партийными организациями по их заданию для работы в пользу партизан, считая их немецкими шпионами, и последних расстреливают.
228
Дакументы сведчаць
Подобная практика может быть выгодна больше для немецкого фашизма и его гестапо. В целях изжития указанных и других серьезных недостатков, установления соответственного централизованного надзора в этом деле
Решаю:
1. Предложить подпольному Осиповичскому РК КП(б)Б в течение одногодвух дней утвердить кандидатуру на должность начальника районного отделения НКВД.
2. Установить, что в обязанности начальника РО НКВД входит:
а) Выдача санкций на привлечение к уголовной ответственности по закону военного времени, тем особоуполномоченным партизанских отрядов, которые расположены на территории Осиповичского района.
б) Начальник РО НКВД несет персональную ответственность перед РК КП(б)Б и вышестоящими партийными органами за правильность привлечения лиц к уголовной ответственности по закону военного времени.
3. Запретить всем командирам и комиссарам партизанских отрядов и бригад, находящихся на территории Осиповичского рна, производить расстрелы граждан Осиповичского района без санкции нач. РО НКВД Осиповичского рна. Предупреждаю командиров и комиссаров бригад и отрядов, находящихся на территории Осиповичского рна, что они несут персональную ответственность за расстрелы лиц гражданского населения без санкции нач. РО НКВД.
4. Предлагаю начальнику РО НКВД представлять мне ежемесячно спецдонесение по этому вопросу.
Уполномоченный ЦК КП(б)Б Белоруссии по Могилевской области Карлович Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 150. Л. 34.
Падрыхтаваў У.1 .Лемяшонак.
ДАКЛАД НА 1й ПАДПОЛЬНАЙ ПАРТЫЙНАЙ КАНФЕРЭНЦЫІ АСІПОВІЦКАГА РАЁНА
20 красавіка 1943 г.
О РОЛИ И ЗАДАЧАХ ПАРТОРГАНИЗАЦИИ В ПАРТИЗАНСКОЙ БОРЬБЕ
Товарищи! Собравшись на нашу первую подпольную конференцию районной парторганизации, мы должны обсудить важнейший вопрос, стоящий перед нашей парторганизацией. Это вопрос о роли и задачах парторганизаций в партизанской борьбе…
…Наша конференция, собравшаяся в условиях подполья и жесткого фашистского террора над населением, должна со всей серьезностью, присущей большевикам, подойти к обсуждению поставленного вопроса с тем, чтобы указания товарища Сталина, в его приказе, и намеченные ЦК КП(б) Белоруссии на 5 Пленуме пути и методы для успешной борьбы с ненавистными фашистскими захватчиками, были бы полностью применены и осуществлены нашими партизанскими отрядами и парторганизациями в борьбе с ненавистным врагом.
Для того же чтобы более реально подойти к обсуждению этого вопроса, необходимо проанализировать положение в наших партизанских отрядах и сделать большевистские выводы из действительного положения, наметить необходимые мероприятия для устранения недочетов, для дальнейшей успешной работы в борьбе с фашистскими извергами и их пособникамипредателями разного рода.
§ 1. СОСТОЯНИЕ ПАРТИЗАНСКОГО ДВИЖЕНИЯ
Великое партизанское движение с каждым днем растет и укрепляется, несмотря ни на какие зверства фашистов, Наоборот — зверства фашистских извергов не уменьшают, а еще больше увеличивают ряды народных мстителей в оккупированных областях и районах, в том числе и нашем районе.
Ярким примером этого является то, что только за последние 9 месяцев отряды нашего района выросли на 690 чел., в том числе за 1943 год на 163 чел. Основная масса пришедших к нам в отряды местное население. Эти люди пришли к нам в отряды горя жгучей ненавистью к фашистским людоедам и готовые мстить гитлеровцам за поруганную честь и свободу, за свою любимую Родину, за грабеж, за издевательство над детьми, женами, братьями и сестрами. Но одной ненависти к врагу и готовности отдать все в борьбе с ним — еще недостаточно, чтобы успешно вести борьбу.
229
1941 — 1945
Для этого требуется еще и знание военного дела, соблюдение воинской дисциплины, организованность и порядок. Этого же как раз у большинства прибывающих в отряды и не хватает.
Слабое знание военного дела основной массы прибывающих в отряды и личные интересы, изза которых некоторая часть пришла в отряды, не могли не отразиться на ослаблении дисциплины и организованности в отрядах.
Говоря о состоянии партизанского движения, необходимо отметить то, что за последнее время наблюдается переход к партизанам целых групп полицейских и изменников. Случаи перехода полицейских и изменников имеются и в нашем отряде. Но таких случаев еще мало. Это говорит за то, что мы еще мало вели работы по разложению гарнизонов полицейских и изменников и обязывает нас усилить работу в этих гарнизонах.
Наши партизанские отряды одновременно со своим ростом вели и боевые действия с врагом, воспитывая этим самым в духе непримиримой борьбы пришедшее к нам пополнение.
Боевыми действиями наших отрядов нанесены чувствительные потери против них. Враг испытал на своей спине силу удара партизанских отрядов всей оккупированной территории, в том числе и в нашем районе. Потери фашистов, нанесенные нашими отрядами, следующие:
№ Убито и Взорвано Спущено Сожжено Разбито Уничтожено
п/о ранено мостов эшелонов разных авто¬ полиции
фашистов складов машин и изменников
210 11142/70 31/6 48/2 18/ 16/
211 1444/9 27/4 11/3 3/ 5/1 /11
212 8/ 4/3 /1 /8
213 5/
309 12594/37 62/13 59/5 26/ 21/2 /19
Из указанных цифр видно, что наши отряды не сидели сложа руки, они действовали и наносили удары по врагу, несмотря на все предпринимаемые врагом противодействия.
Но надо прямо сказать, что нашим отрядам можно было сделать значительно больше. Проведенные отрядами боевые действия недостаточны.
Таково в общих чертах состояние в партизанских отрядах нашего района. Это состояние требует от всей парторганизации в целом и от каждого коммуниста в отдельности большой работы по улучшению существующего положения, по принятию мер для того, чтобы все наши отряды были вполне боеспособными.
Для этого необходимо, чтобы наши парторганизации каждодневно занимались внутри воспитательной и массовой работой в отрядах, вели бы неуклонную борьбу за быстрое и точное проведение в жизнь приказов и распоряжений командования. В этом основная задача парторганизаций отрядов.
§ 2. СОСТОЯНИЕ ПАРТОРГАНИЗАЦИЙ ОТРЯДОВ
Партийные организации отрядов нашего района росли вместе с ростом партизанских отрядов. Рост парторганизаций шел за счет лучших партизан, оправдавших себя в борьбе с немецкими оккупантами, являющихся примером в выполнении боевых заданий и укреплении боевой дисциплины.
Наши парторганизации выросли за второе полугодие 1942 года на 28 членов и 53 кандидата партии и за три месяца 1943 года на 13 членов и 27 кандидатов партии. За это же время в ряды партии принято 16 человек комсомольцев, из общего числа комсомольцев в отрядах в количестве 338 чел. Комсомольские организации занимают видное место в отрядах и находятся на неплохом счету по выполнению боевых заданий. Но несмотря на этот рост, наши парторганизации за счет комсомольцев все же недостаточны.
Комсомол — резерв нашей партии. Поэтому в своей работе парторганизации обязаны уделить больше внимания работе с комсомолом с тем, чтобы комсомольские организации наших отрядов давали для партии достаточное пополнение из своих рядов.
По отрядам этот рост шел следующим образом:
230
Дакументы сведчаць
№ Рост за 2е полуг.1942 г. За 3 месяца 1943 г. Всего в отрядах
членов | кандидатов членов | кандидатов членов |кандидатов
210 16 23 3 14 42 43
211 5 3 8 6 14 9
212 4 2 1 7
213 3 2 2 5 3
309 4 3 3 4 6
28 33 13 27 66 68
Из общего прироста коммунистов в количестве 41 член и 60 кандидатов парторганизациями отрядов принято членов — 8, кандидатов — 37, остальные 33 члена и 23 кандидата пришли в отряды вместе с общим пополнением отрядов, представляя различные группы населения.
Поэтому этим коммунистам парторганизации должны уделять наибольшее внимание. Характерным для нашей парторганизации является такой факт, что из общего числа коммунистов — 66 членов; 68 кандидатов, местных только 17 членов и 7 кандидатов, остальные из других областей и районов Союза.
Национальный состав парторганизации следующий:
Белорусов 65 Поляков …….2
Русских 45 Армян ………2
Украинцев 13 Татар ………1
Евреев……..5 Марийцев 1
Показанные данные о состоянии парторганизации говорят за то, что наша парторганизация, несмотря на малочисленность, имеет все возможности для того, чтобы полностью справиться с задачами сегодняшнего дня, связанными с борьбой против немецких оккупантов.
Доказательством этого является то, что коммунисты нашей парторганизации в своей основной массе показывают пример в выполнении боевых заданий, в борьбе за укрепление дисциплины отрядов, в работе среди партизан и населения. Такими товарищами, дающими пример в работе и борьбе, являются: Семкин, Стельмах, И.М.Свердликов, Орлов, Лашкевич, Прохоров, Добродумов, Бурмистров, Сатовский, Маркарьян и многие другие, показывающие своим примером, как должен вести себя коммунист.
Одновременно необходимо отметить и то, что в нашей парторганизации имеется еще немало коммунистов, не оправдывающих великого звания члена или кандидата Великой Партии Ленина —Сталина. Такие коммунисты часто не выполняют даваемых им боевых заданий, нарушают военную дисциплину, не заботятся о повышении знаний воинского дела. К числу таких коммунистов можно отнести т.т.Иванова Я., Солодовникова, Соловьева, Сельчук и др.
Для укрепления своих рядов, для улучшения боеспособности всех коммунистов парторганизациями проводится большая внутривоспитательная работа.
Путем постановки на партийных собраниях вопросов о повышении боевых качеств коммунистов, о поднятии идейнополитического уровня членов и кандидатов партии, показывая хорошие и плохие стороны членов и кандидатов партии, наши парторганизации этим самым воспитывают своих коммунистов в духе непримиримой борьбы с фашизмом, в духе горячей любви и преданности своей Родине, своему народу.
§3. ВЫПОЛНЕНИЕ ПРИКАЗА тов. СТАЛИНА от 23/11/43 г. В ОТРЯДАХ НАШЕГО РАЙОНА
В своем приказе тов. Сталин указывает на необходимость — «Неустанно совершенствовать боевую выучку и укреплять дисциплину, порядок и организованность во всей Красной Армии и ВоенноМорском Флоте».
Указание тов. Сталина о неустанном совершенствовании боевой выучки и укреплении дисциплины, порядка и организованности, относится не в меньшей степени и к партизанским отрядам, чем к Красной Армии и ВоенноМорскому Флоту. Более того, парторганизациям именно на это надо обратить особое внимание.
Далее в приказе тов. Сталина говорится о том, чтобы «Шире раздуть пламя партизанской борьбы в тылу врага, разрушать коммуникации врага, взрывать ж.д. мосты, срывать переброску неприятельских войск, подвоз оружия и боеприпасов, взрывать и поджигать военные склады, нападать на неприятельские гарнизоны, не давать отступающему врагу сжи
231
1941 — 1945
гать наши села и города, помогать всеми силами, всеми средствами наступающей Красной Армии. В этом залог победы».
Таковы конкретные задачи, поставленные тов. Сталиным перед нами. Выполнение этих задач требует активных боевых действий отрядов по всем указанным в приказе тов. Сталина направлениям.
Но боевые действия наших отрядов, особенно за 1943 год, активными назвать никак нельзя. Приказ тов. Сталина нашими отрядами выполняется крайне неудовлетворительно. Показателем этого являются проведенные боевые операции.
За 1943 год отрядами проведены следующие операции:
№№ спущ. взорв. уничт. разб. убито №№ спущ, взорв. уничт. разб. убито
п/о эшел. мост. склад. а/м фат. п /о эшел. МОСТ. склад. а/м фаш.
210 2 6 72 213 .
211 3 4 1 28 309 .
212 3 8 .
Из указанных данных видно, что наши отряды для выполнения приказа тов.Сталина сделали очень мало. Некоторые товарищи неудовлетворительное выполнение приказов тов. Сталина пытались оправдать тем, что в этот период нужно было благоустраиваться отрядам, пополнять отряды вооружением и т.д.
В действительности же причины невыполнения приказа тов.Сталина объясняются тем, что, вопервых, для выполнения приказа не было проявлено должной инициативы и настойчивости ни со стороны парторганизаций, ни со стороны своего командования. Показателем этого является не доведение плана боевых действий до подразделений отрядов. Вовторых, отсутствовала проверка выполнения даваемых заданий тем или иным подразделениям. Например, на жел. дорогу высылалось 18 групп для взрыва пути — выполнили задание только
2. Кандидат партии Солодовников посылался 5 раз на задания и не разу не выполнил их. 3го марта сего года 170 человек из отряда 210 вышли в засаду на полицию, которая должна была продвигаться по дороге Липень —Осиповичи. Данные о силах полиции были в пользу группы отряда, так как явный перевес сил их был на стороне партизан. Несмотря на это, группа просидела на поселке Воля, не решившись выступить против полицейских. В лагерь вернулись безрезультатно.
Вот факты безответственного отношения к выполнению даваемых заданий, к выполнению приказов командования. Между тем на такие безобразные факты не было должного реагирования ни со стороны парторганизации, ни со стороны командования. Втретьих, не было должного контакта между отрядами и внутри отрядов при подготовке к разрешению тех или иных боевых операций. В результате этого несогласованность действий, стремление захватить более удобные места для проведения операций, помеха друг другу в действиях, излишнее скопление людей в отдельных местах, приводящее к разоблачению в выполнении поставленных задач и к срыву полученного задания.
Все эти недостатки, снижающие боеспособность наших отрядов и подразделений в отрядах. На изжитие этих недостатков, мешающих выполнению приказа товарища Сталина, и должно быть обращено особое внимание наших парторганизаций и командования.
§ 4. ОСНОВНЫЕ ТРЕБОВАНИЯ ДЛЯ УКРЕПЛЕНИЯ ПАРТИЗАНСКОГО ДВИЖЕНИЯ
Из сказанного ранее видно, что имеющие место недостатки в партизанских отрядах, объясняются главным образом тем, что часто не выполнялись условия, на которых основано партизанское движение. Этими условиями, как известно, являются:
а) правильное взаимоотношение с населением и улучшение работы с нашим активом;
б) укрепление боевой дисциплины и боевой выучки в отрядах;
в) активизация боевых действий отрядов.
Вот те условия, на которых основано существование партизанских отрядов. Возьмем первое положение о правильном взаимоотношении с населением и улучшении работы с нашим активом. Ведь само существование, рост и даже вооружение отрядов возможно только благодаря непосредственной помощи населения. Снабжение наших отрядов продуктами питания, обувью и одеждой проходит также за счет населения. Рост отрядов, снабжение их вооружением проходит также при непосредственном участии населения.
Информационноразведывательные данные о противнике и предателях мы в основном получаем также через население.
232
Дакументы сведчаць
Все это показатель того, что партизанское движение искренне псшерживается народом, так как оно направлено на борьбу и уничтожение ненавистного врага человечества — германского фашизма. Каждодневная искренняя помощь населения партизанским отрядам, как своим защитникам от фашистского зверья и их слуг — предателей разного рода, свидетельствуют о том, что партизанское движение является не из вне принесенное, как об этом твердят фашистские брехуны, а истинно народное движение, тесно связанное всеми нитями с народом.
К сожалению, не редки случаи, когда некоторые наши партизаны в отношении населения допускают факты грубого отношения, мародерства и даже применения физического воздействия и расстрела. Например, партизаны из отряда 211 — Климович М.И. и Суровец К.Ф. в конце марта 1943 года, будучи в дер. Заельник, захотели меду. Для этого они сами полезли за медом, подожгли ульи. От подожженных ульев загорелась изба, а от нее еще 4 двора.
В этой же деревне эти «партизаны» девушку Миронович Надежду Ивановну убили только за то, что ее брат служит в полиции. За все это они были «наказаны» командованием Отряда на 5 суток ареста. Такие действия отдельных партизан нарушают взаимоотношения с населением, подрывают авторитет партизанского движения как движения народного. Поэтому парторганизации и командование обязаны к людям, допускающим такие факты, применять самые суровые меры наказания.
Работа с активом имеет для нас очень важное значение. При правильной работе с активом мы получаем возможность выполнять свои задания непосредственно в объектах, находящихся в руках врага. При помощи наших активистов мы налаживаем связи с нужными нам людьми и проводим в жизнь необходимые нам мероприятия.
Но эта важнейшая работа во многих случаях многими нашими товарищами проводится без надлежащей серьезности. Часто в общениях с активистами не соблюдается в таких случаях осторожность и конспиративность. О встрече и связях с активистами знают обычно широкие круги партизанских отрядов. В результате чего бывают случаи, когда наши активисты становятся жертвой такой неосторожности и попадают в лапы гестапо.
Для пользы дела партизанского движения для улучшения работы с активом необходимо эту работу улучшить. Взяться за это должны в первую очередь наши партийные организации, принимая соответствующие меры к людям не ценящим эту работу и не умеющим соблюдать надлежащую конспиративность. Необходимо работу с активом поручить узкому кругу наиболее опытных людей, которые пользовались бы доверием нашего актива.
Базируясь на правильных взаимоотношениях с населением, для еще большего улучшения этих отношений и для укрепления своих рядов партизанским отрядам необходимо укрепление боевой дисциплины и боевой выучки в отрядах.
Но это не нашло еще должного внимания в наших отрядах. За это дело не взялись еще как следует ни командование отрядов, ни парторганизации. Это привело к тому, что имеется много случаев нарушения дисциплины, нарушения правил боевой службы, небрежного отношения к оружию и т.д.
Парторганизации и командный состав отрядов, не ведя надлежащей борьбы с этими недостатками, фактически попустительствовали этому. Такому отношению к укреплению дисциплины и повышению боевой выучки надо положить конец. Парторганизациям и каждому коммунисту в отдельности надо стать во главе борьбы за поднятие дисциплины и боевой учебы. Командование же обязано принимать решительные и быстрые меры к нарушающим дисциплину и уклоняющимся от боевой учебы.
Без правильных взаимоотношений с населением, без укрепления боевой дисциплины и повышения боевой учебы нельзя активизировать и боевые действия партизанских отрядов.
Поэтому нельзя отрывать постановку вопроса об активизации боевых действий партизанских отрядов от вопросов улучшения взаимоотношений с населением и укрепления боевой дисциплины. Если мы посмотрим на проведение отрядами боевых действий, то придем к выводу, что для всех отрядов надо пожелать много большего в деле их боевых действий. Всем отрядам нашего района надо значительно активизировать свои боевые действия.
Чем можно объяснить почти безнаказанные действия полицейских и изменников в районе, сжигающих деревни и уничтожающих население — как не слабостью боевых действий партизанских отрядов.
233
1941 — 1945
Только преувеличением сил врага на охране железной дороги и недостаточной решительностью в деле выполнения боевых заданий можно объяснить то, что эшелоны противника беспрепятственно передвигаются к фронту и от фронта. Парторганизации и командование отрядов должны обратить серьезное внимание на то, чтобы боевые задания тщательно подготавливались, на выполнение заданий необходимо посылать людей, способных выполнить задание, поставить дело так, чтобы коммунисты и комсомольцы были всегда застрельщиками в деле выполнения поставленных задач, проверять выполнение даваемых заданий и надлежащим образом реагировать в отношении не выполнивших боевые задания.
Таково в основных чертах положение в отрядах нашего района. Положение это требует большой напряженной работы со стороны парторганизаций отрядов с тем, чтобы на основе улучшения взаимоотношений с населением, укрепления боевой дисциплины и боевой выучки отрядов, на основе активизации боевых действий отрядов улучшить всю работу в отрядах и среди населения, этим самым приблизить дело освобождения нашей Родины от ненавистных фашистских захватчиков.
§ 5. ЗАДАЧИ И РОЛЬ ПАРТОРГАНИЗАЦИЙ
Перед парторганизациями партизанских отрядов нашего района, представляющими парторганизации всего района, стоят большие задачи.
Нашей партийной организации в лице парторганизаций отрядов необходимо в дальнейшей работе обратить главное внимание на воспитание коммунистов исходя из задач, поставленных товарищем Сталиным перед парторганизациями в тылу противника.
В своей повседневной работе парторганизации, посредством политмассовой работы, через стенные газеты и боевые листки, проведением групповых бесед с партизанами, личным примером коммунистов должны воспитывать каждого бойца отряда в духе беззаветной любви к своей Родине и непримиримой ненависти и лютой мести к фашистским захватчикам, предателям и изменникам советского народа.
Несмотря на то, что наши парторганизации являются парторганизациями отрядными, необходимо особое внимание обратить на усиление работы с населением, с тем, чтобы еще шире развернуть партизанское движение, еще больше разжечь ненависть к кровавому фашизму.
Ведя работу с населением, парторганизациям необходимо применять все меры для устранения недостатков во взаимоотношениях с населением. Для улучшения взаимоотношений с населением необходимо главным образом изжить моменты грубостей, мародерства и не чутких отношений к населению. Парторганизации должны стать во главе борьбы с этими недостатками.
Основным вопросом в повседневной работе наших парторганизаций должно быть наилучшее претворение в жизнь приказа товарища Сталина и вытекающих отсюда распоряжений командования отрядов, принимая строжайшие меры партийного взыскания к коммунистам, допускающим нарушение и невыполнение распоряжений командования, нарушающих воинскую дисциплину в подразделениях.
Для лучшего выполнения боевых заданий необходимо парторганизациям отрядов по примеру парторганизации первой роты 210 партизанского отряда развернуть предмайское соревнование между отдельными подразделениями и отрядами.
Парторганизациям отрядов для улучшения своей работы среди .населения необходимо обратить серьезное внимание на работу с активом, выделив для этого наиболее опытных людей, способных завоевать доверие наших активистов. В работе с активом основным требованием должны быть дача конкретных заданий активистам и требование от каждого активиста точного выполнения даваемых поручений.
Таковы в основном задачи, стоящие перед нашей парторганизацией. Основная цель этих задач — увеличение боеспособности наших отрядов, лучшее выполнение боевых задач, вытекающих из приказа товарища Сталина и стоящих перед нами, усиление работы с населением, привлечение населения на активную борьбу с заклятым врагом нашего народа и всего человечества — гитлеровским фашизмом.
Задачи эти велики и почетны. Выполнение их требует от всей парторганизации в целом и от каждого коммуниста в отдельности большого напряжения сил и энергии, больших жертв. Выполнение этих задач будет проходить в еще более усложняющихся условиях глубокого тыла противника, и само собой понятно: трудности работы будут увеличиваться. Но мы — большевики, и никакие трудности нас страшить не должны. Чем больше трудностей, тем больше напористости и стремления быстрее их преодолеть.
234
Дакументы сведчаць
Наша парторганизация по своему составу морально крепкая организация. Члены и кандидаты организации на своем счету имеют не мало боевых дел, справлялись со всякими трудностями. Поэтому задачи, стоящие перед нами и на данном этапе, мы с честью выполним. Эти задачи будут выполнены потому, что этого требует наш советский народ, изнемогающий под игом кровавого фашизма, этого требует от нас большевистская партия и наш вождь и учитель любимый Сталин.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(б)Б Войтенков
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 153. Л. 8—14.
ПАСТАНОВА АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б АБ ФАКТАХ НЕНАРМАЛЬНЫХ УЗАЕМААДНОСІН ПАРТЫЗАН 3 МІРНЫМІ ЖЫХАРАМІ
6 жніўня 1943 г.
Главной основой партизанского движения является правильное взаимоотношение с населением. Об этом указывалось в решениях ЦК КП(б)Б, обкома партии и неоднократно разъяснялось райкомом партии.
Несмотря на все эти указания об улучшении взаимоотношений с населением, многие и даже командиры допускают по отношению к населению всевозможные грубости, мародерства, самовольные обыски и изъятия. Не редки случаи когда у крестьян берут коров, лошадей не учитывая ни хозяйственного, ни семейного положения крестьянина, без учета политической благонадежности того или иного крестьянина. Означенные выше безобразия чаще всего допускают группы, посылаемые из отрядов на выполнение различных боевых и хозяйственных заданий. Пользуясь положением самостоятельности, во время данное им для выполнения задания, а также отсутствием контроля со стороны командования, эти группы во многих случаях допускают по отношению к населению всевозможные безобразия.
Недопустимо безобразно в некоторых отрядах подходят к вопросу роста отрядов. Вместо политиковоспитательной, кропотливой разъяснительной работы с каждым вступающим в отряд с тем, чтобы он был действительным патриотом нашей Родины, готовым на всякие жертвы и трудности партизанской жизни, стремящимся беспощадно мстить ненавистным фашистам, многие командиры и политработники партизанских отрядов санкционируют поголовный набор в партизанские отряды, не считаясь ни с желанием, ни с семейным положением, ни с физическим состоянием забираемого в отряд гражданина.
Санкционирование командирами и политработниками поголовного набора в партизанские отряды свидетельствует о непонимании ими указаний тов. Сталина и ЦК партии о развертывании партизанского движения как движения высоко патриотического, действительно народного.
В результате этого в некоторых партизанских отрядах вместо политически здорового роста наблюдается рост за счет людей совершенно недостаточно проверенных и неблагонадежных. В силу чего многих вновь прибывающих приходится в лучшем случае отпускать из отряда по многосемейности или по физическим недостаткам (210, 211 п/о), а в худшем случае часть из нового пополнения сами удирают из отрядов и идут уже не домой, а в полицию или в комендатуру, как это получилось в отрядах 210 — 3 чел., 211 — 2 чел., 215 — один чел. Уйдя из отряда, эти люди выдают месторасположение и состояние лагерей отрядов, физически ставят отряды в серьезную опасность.
Наличие фактов мародерства, пьянства, самовольных обысков и изъятий, поголовной «мобилизации» населения в отряды являются серьезной угрозой нормальным взаимоотношениям партизан с населением, создают вражду против партизан со стороны населения, создают почву для наших врагов характеризовать партизанское движение как враждебное народу.
Исходя из вышеизложенного РК КП(б)Б постановляет:
1. Обязать командиров и комиссаров партизанских отрядов, партийные и комсомольские организации заняться безотлагательно расследованием актов, подрывающих правильное взаимоотношение партизан с населением. Виновных в нарушении взаимоотношений с населением привлечь к строжайшей ответственности.
2. Парторганизациям, командирам и комиссарам отрядов обратить особое внимание на расширение и улучшение воспитательной работы среди партизан и местного населения, ликвидируя этим недостатки во взаимоотношениях с населением, создавая лучшие возможности для роста партизанских отрядов.
235
1941 — 1945
3. Обязать командование отрядов строго придерживаться при проведении заготовок указанных им зон действия. Заготовку основных продуктов — хлеб, картофель, овощи, мясо производить главным образом за счет полицейских и немецких хозяйств.
4. Разъяснить командованию отрядов, что заготовка продуктов должна проводиться каждым отрядом только в закрепленной за ним зоне населенных пунктов. Заготовка продуктов соседним партизанским отрядом в районе другого отряда может проводиться только с согласия командования последнего.
5. Обязать командиров и комиссаров партизанских отрядов обеспечивать высылаемые на задания группы продуктами первой необходимости. В случае невозможности этого сделать, снабжать эти группы соответствующими документами для согласования вопроса обеспечения их продуктами на месте выполнения группой данного ей командованием задания.
Командирам отрядов, при обнаружении в своих зонах партизан других отрядов, производивших заготовку продуктов без особого на то разрешения, или тем более занимающихся мародерством и незаконным изъятием имущества у населения, полностью применять приказ Военнооперативной группы РК КП(б)Б по этому вопросу, т.е. разоружать лиц, допускающих безобразия, и направлять в Военнооперативную группу на предмет принятия к виновным соответствующих мер взыскания.
6. Предупредить командиров и комиссаров партизанских отрядов, что они лично отвечают за допущение фактов мародерства, незаконного изъятия имущества и других безобразий по отношению к населению.
7. Воспретить поголовный набор в партизанские отряды людей не только не благонадежных, но также и не желающих по разным причинам идти в п/о. Считать метод поголовного набора в п/о политически вредным, противоречащим указанию партии о развертывании партизанского движения.
8. Предложить командирам и комиссарам отрядов, партийным и комсомольским организациям всю работу по росту партизанских отрядов строить исходя из указаний тов. Сталина и ЦК КП(б)Б о развертывании партизанского движения. Усиливая разъяснительновоспитательную работу среди населения, привлекать его к партизанской жизни путем строго добровольным, организовывая группы самозащиты в населенных пунктах из местного населения, путем вовлечения населения в активную помощь партизанским отрядам в хозяйственных и боевых делах отрядов.
9. Обязать парторганизации и командование п/о при ведении воспитательной работы и в повседневной жизни личного состава отрядов особое внимание уделять вновь прибывшим в отряд.
10. Предупредить всех командиров и комиссаров п/о о недопустимости поголовного набора населения в отряды. Факт поголовного набора в отряды расценивать как политически вредный, антипартийный поступок и к допускающим такие факты применять самые суровые меры партийного и административного взыскания.
11. Военнооперативной группе установить степень виновности командиров и комиссаров отрядов, допустивших случаи поголовного набора в отряды и принять соответствующие меры взыскания.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(б)Б Войтенков
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1360. Вон. 1. Спр. 160. С. 94, 94 аде.
Падрыхтаваў У.1 .Лемяшонак.
Падполле дзейнічае
У першыя дні вайны асіпаўчане придавал!, не лічачыся з часам. Усе гарэлі жаданнем спыніць і разбіць ворага. У райваенкамат стаяла чарга добраахвотнікаў, пачалося фарміраванне баявых груп па барацьбе з варожымі дэсантнікамі і дыверсантамі.
У Асіповічах быў заснаваны штаб абароны горада і раёна, кіраўніком якога стаў
старшыня выканкома раённага Савета Мікалай Піліпавіч Каралёў. Штаб пачаў эвакуацыю з горада дзяцей, сем’яў рабочых і служачых, каштоўнасцей, гаспадарчага і вытворчага абсталявання і важных архіўных дакументаў.
У канцы дня 23 чэрвеня кіраўнік аддзялення Дзяржбанка Самуіл Каплан, пагрузіўшы каштоўнасці на грузавую машы
236
Падполле дзейнічае
ну, разам з касірам і ахоўнікам паехалі ў Бабруйск.
Назаўтра работнікі аддзялення Дзяржбанка прыйшлі на працу. Васіль Малевіч, Галіеўскі, Софія Махалівер, Галіна Іонус сышліся разам і задумаліся, што рабіць? Ні грошай, ні аховы аддзялення ўжо не было, але з магазінаў пачала паступаць выручка, прыходзілі касіры за грашыма на выплату зарплаты. Каб вырашыць, як паступіць з работай аддзялення, Малевіч адправіўся ў штаб абароны раёна, які размяшчаўся на рагу вуліц Чумакова і Чырвонаармейскай у хутка пабудаваным бліндажы. Калі Малевіч увайшоў у бліндаж, там знаходзіўся начальнік штаба абароны раёна М.П.Каралёў, другі і трэці сакратары райкома партыі і началыіік міліцыі Дзяменцьеў. Малевіч звярнуўся да дзяжурнага загадчыка райфа Старавойтава з пытаннем, як паступіць з работай аддзялення Дзяржбанка? Размову пачуў Каралёў і распарадзіўся:
Працягвайце працаваць, прымайце і выдавайце грошы, наколькі тэта будзе магчыма!
Дзяменцьеў выдзеліў людзей для аховы аддзялення Дзяржбанка. Так яны працягвалі працаваць да 29 чэрвеня. Грошай у банку не засталося, так як выдача перавышала прыём. Вечарамі служачыя, баючыся бамбёжак, ішлі за горад, начавалі дзе прыдзецца. Раніцай 29 чэрвеня даведаліся, што Бабруйск ужо захапілі немцы. Штаб абароны раёна выбыў з горада. Малевіч з Галіеўскім сабралі ў аддзяленні карткі ўзору подпісаў, іншыя дакументы, спалілі іх, а затым адправіліся на вакзал з надзеяй выехаць у Магілёў. У гэты час з Брэста прыбыў браняпоезд. Чыгуначнікі дэпо па патрабаванні камандзіра далі над яго паравоз і прычапілі тры пустыя платформы. Малевічу і Галіеўскаму ўдалося на платформе паехаць на Магілёў. Каля в. Гарожа гітлераўцы з гармат разбілі паравоз і пачалі расстрэльваць людзей на платформах. Тут Малевіч і Галіеўскі згубілі адзін аднаго. Малевіч дайшоў да в. Максімаўка, там сустрэўся з бацькам Казімірам Францавічам (які збег з Асіповіч), маці Антанінай Гіляраўнай, сястрой Софіяй і братам Барысам. У ліпені бацькі і сястра пайшлі ў Асіповічы, а Васіль з брагам засталіся ў Максімаўцы касіць сена і ўбіраць жыта.
М.С.Шведаў.
22 чэрвеня 1941 г. Марк Шведаў вёў па сажырскі цягнік да станцыі Цімкавічы — апошняй станцыі на старой граніцы СССР. Уязджаючы на станцыю Слуцк, Шведаў убачыў, як на пероне вакзала тоўпіліся занепакоеныя людзі з маёмасцю і дзецьмі на руках. Гэта былі першыя бежанцы.
Ад чыгуначнікаў машыніст даведаўся, што фашысцкая Германія напала на Савецкі Саюз. Вайна! Пасажыры, якія нрые халі ў Слуцк, хутка пакідалі цягнік і беглі па дамах. Людзі, якія павінны былі ехаць да Цімкавіч, разгубіліся, не ведаючы, што ім рабіць: ехаць далей ці вярнуцца назад. Выконваючы графік, Шведаў са сваімі памочнікамі Софіяй Самец і Арсеніем Няхаем давялі цягнік да Цімкавіч і вярнуліся ў Асіповічы. Цягнік быў перагружаны эвакуі раванымі. У Асіповічах на пероне таксама тоўпілася шмат народу: пачалася эвакуа цыя сем’яў рабочых і служачых гарадка і чыгуначнага вузла.
Праз двое сутак Шведаў, яго памочнік
А.Няхай і практыкант У.Макарэвіч прынялі паравоз, прычапілі яго да саставу, гружанага хлебам, і адправіліся на Магілёў. Дарога была забіта саставамі. На станцыі Свіслач стварылася пробка: на чыгуначным мосце цераз Бярэзіну гітлераўцы абстралялі састаў і пашкодзілі паравоз. Шве даў і яго напарнікі вымушаны былі пакі нуць лакаматыў і пешшу па пуцях ісці назад. Каля разбітага вагона са зброяй яны ўзброіліся пісталетамі «ТТ». На станцыі Брыцалавічы Шведаў даведаўся, шго яго сям’я з Асіповіч пайшла ў в. Смык. Вырашылі ісці туды, а Арсенія Няхая паслалі ў Асіповічы ў разведку. У в.Смык да Шведава і Макарэвіча далучыўся электразваршчык паравознага дэпо Павел Антонавіч Гірыловіч. У размове з вяскоўцамі Шведаў
237
1941 — 1945
У.М.Макарэвіч. А.Ф.Чайкоўскі.
даведаўся, што ў лесе, каля станцыі Дзераўцы, стаіць вайсковая часць Чырвонай арміі. Вырашылі ісці туды, для сувязі з ваеннымі паслалі мясцовую настаўніцу Марыю Філімонаўну Сянюк. Ноччу яна вярнулася ў суправаджэнні трох камандзіраў. Камандаванню палка тэрмінова патрабаваліся звесткі аб абстаноўцы ў Асіповічах і ваколіцах. Вайскоўцы папрасілі Шведава дапамагчы. Дамовіліся і аб спосабах сувязі. Выконваючы даручэнне, Шведаў пайшоў у Асіповічы на разведку. Вуліцы горада былі бязлюднымі. Толькі ў раёне клуба чыгуначнікаў на 2 грузавых аўтамашынах чырвонаармейцы вялі бой з уварваўшымся ў горад нямецкім танкам, якога ўдалося падбіць. У той жа дзень Шведаў вярнуўся ў Дзераўцы, а праз двое сутак са сваёй сям’ёй, Уладзімірам Макарэвічам і Паўлам Гірыловічам вярнуўся ў Асіповічы, дзе ўжо гаспадарылі акупанты.
Шведаў і намеснік начальніка станцыі Уладзімір Мікалаевіч Бандарэнка пачалі фарміраваць падпольную групу, у якую ўвайшлі Марыя Побыль, Фёдар Кры
ловіч, Міхаіл Няверка. У паравозным дэпо Шведаў сустрэўся з Арсеніем Няхаем і Аляксандрам Фёдаравічам Чайкоўскім. Дамовіліся дзейнічаць сумесна. Пачалі разбіраць станкі, хаваць дэталі, разносіць па дамах інструмент. (Пазней частка яго была перададзена ў партызанскую майстэрню.)
Бандарэнку перад самым прыходам акупантаў удалося па тэлефоне звязацца ў Гомелі з начальнікам Беларускай чыгункі Краснабаевым, які даў указание разбурыць апаратуру цэнтральнага ўпраўлення вузла. Задание паспяхова выканалі: дыспетчар Андрэй Андрэевіч Пазняк, стрэлачнікі Марыя Побаль, Аляксей Мікалаевіч Бандарэнка, дзяжурны па станцыі Міхаіл Мадвеевіч Няверка, яго жонка Серафіма Іванаўна, рабочыя Іван Дзмітрыевіч Лаўроў, Міхаіл Дзянісавіч Зінкевіч, вагаўшчык гандлёвай канторы Кірыл Фёдаравіч Брытвіч, хатняя гаспадыня Софія Андрэеўна Бандарэнка, рабочы вагоннага дэпо Аляксандр Фёдаравіч Купцоў. 29 ліпеня 1941 г. член падпольнай групы Марыя Побаль перад прыбыццём з Мінска дрызіны з гітлераўцамі перавяла стрэлкі ў тупік, у выніку чаго былі паранены салдаты і афіцэры, якія ў ёй знаходзіліся. Восенню 1941 г. фашысты дазналіся, хто зрабіў гэту дыверсію, Марыя Побаль была арыштавана і расстраляна.
Стрэлачнік Міхаіл Няверка ў пачатку жніўня 1941 г. на пуцях Магілёўскага парка Асіповіч расшыў рэйкі і зрабіў крушэнне паравоза і 8 вагонаў.
Машыніст Аляксандр Сцяпанавіч Крот, калі фашысты пачалі бамбіць Мінск, вёў цягнік з боепрыпасамі на станцыю Калодзішчы. На станцыі Калядзічы састаў спынілі (Мінск цягнікоў не прымаў зза бамбёжак). Пасля адбою паветранай трывогі састаў праследаваў на таварную станцыю. Яго паравоз прычапілі да эталона з бежанцамі і адправілі ў Асіповічы. У Асіповічах Крот ужо не застаў кіраўніцтва станцыі, дэпо і іншых службаў вузла — яны эвакуіраваліся. Пасля невялікага адпачынку брыгаду Аляксандра Крата адправілі далей на Магілёў. Перасякаючы шашу Мінск — Бабруйск, паравозная брыгада ўбачыла на ёй нямецкія танкі. На станцыі Брыцалавічы даведаліся, што чыгунка на Магілёў ужо перарэзана акупантамі.
238
Падполле дзейнічае
Каля станцыі Свіслач цягнік Крата быў абстраляны нямецкімі танкамі. Яны вярнуліся ў Брыцалавічы, дзе папалі пад бамбёжку, пакінулі там цягнік і пайшлі ў
в. Малая Гарожа, а раніцай вярнуліся ў Асіповічы.
У Асіповічах ужо гаспадарылі акупанты. Жадання працаваць на чыгунцы людзі не праяўлялі і іх прымушалі тэта рабіць. Выклікалі ў камендатуру і машыністаў Крата, Чайкоўскага, начальніка аднаўленчага поезда Мікалая Шкатава, начальніка паштовага аддзялення Пазнякова. Папярэдзілі аб неабходнасці прыступіць да працы, у адваротным выпадку — расстрэл.
У ліпені 1941 г. у Асіповічах дзейнічалі ўжо дзве падпольныя групы.
Група ў паравозным дэпо пад кіраўніцгвам М.С.Шведава (машыністы Казімір Іосіфавіч Гіліцкі, Уладзімір Максімавіч Макарэвіч, Мікалай Іванавіч Патоцкі, электразваршчык дэпо Павел Антонавіч Гірыловіч, рабочы Пётр Фёдаравіч Дабрынеўскі, рэдактар раённай газеты «Калгасная праца» Яфім Цімафеевіч Свердлікаў, дастаўшчыца тэлеграм службы сувязі вузла Яўгенія Мікалаеўна Буднік, дырэктар сярэдняй школы Васіль Паўлавіч Сянюк, сакратар нямецкай гарадской управы Васіль Паўлавіч Ждановіч, жонка М.С.Шведава — Ніна Максімаўна Шведа ва, яго цесць пенсіянер Максім Сільвестравіч Макарэвіч, яго жонка хатняя гаспа дыня Марфа Платонаўна, усяго 13 чалавек).
Група сярод рамонтнікаў паравознага дэпо пад кіраўніцтвам Аляксандра Фёдара віча Чайкоўскага з 6 чалавек (Аляксандр Сцяпанавіч Крот, малады рабочы Мікалай Міхайлавіч Астаповіч, Аляксандр Віктаравіч Русаковіч, бацька А.Ф.Чайкоўскага Фёдар Навумавіч Чайкоўскі, яго жонка хатняя гаспадыня Софія Васільеўна).
Дом № 4 на вуліцы Кароткай, дзе жылі Макарэвічы і Шведавы, стаў яўкай для су вязных падпольных груп і партызанскіх атрадаў. Сам Шведаў, працуючы машыністам, кіраваў падпольнымі групамі і асабіста здзяйсняў дыверсіі. За першыя месяцы аку пацыі ён вывеў са строю 9 паравозаў.
На першых парах знаходжання на акупіраванай тэрыторыі ў падполынчыкаў не было неабходнага вопыту. У многіх выпад ках дыверсіі праводзіліся без папярэдняй падрыхтоўкі, без захоўвання кансперацыі.
М.М. Няверка.
А.С.Крот.
Я.М.Буднік.
В.П.Сянюк.
М.П.Макарэвіч.
М.С.Макарэвіч.
У канцы жніўня 1941 г. у Асіповічы да дырэктара сярэдняй школы № 1 Васіля Паўлавіча Сенюка прыйшла настаўніца Марыя Філімонаўна Сянюк, яго аднавяскоўка. У гутарцы яна паведаміла, шго ў лесе каля Градзянкі размясцілася група савецкіх дэсантнікаў, а з імі партыйныя і савецкія работнікі раёна. У гэты ж дзень пазней да Сенюка завітаў дырэктар Градзянскай школы Васіль Іванавіч Іваноў і папрасіў Васіля Паўлавіча пазнаёміць з
239
1941 — 1945
надзейным чыгуначнікам. Марыя Сянюк прысутнічала пры сустрэчы і прапанавала кандыдатуру машыніста Марка Шведава. Неўзабаве Іваноў і Марыя Сянюк прыйшлі да Шведава на кватэру. Васіль Іванавіч паведаміў, што прыйшоў па даручэнні камандзіра дэсантнай групы Г.В.Пыжова. Яму патрэбны звесткі аб выніках дыверсіі (крушэнне поезда), учыненай іх групай у раёне станцыі Рудзенск. Шведаў згадзіўся дапамагчы і выканаў гэта задание.
Аднойчы Шведаў сустрэўся з электрамеханікам службы сувязі вузла Пятром Куліковым, які паведаміў, што мае радыёпрыёмнік. Гэта паведамленне парадавала Шведава. Было вырашана выкарыстаць гэта для атрымання інфармацыі пра становішча на франтах і інфармавання насельніцтва.
У хуткім часе да Шведава прыйшла з Градзянкі жонка Васіля Іванова Аляксандра Мікалаеўна ІвановаСакалова і перадала просьбу Пыжова прыйсці да яго на сустрэчу. Шведаў узяў з сабой Паўла Гірыловіча, Уладзіміра Макарэвіча і Аляксандра Крата і на фурманцы, у суправаджэнні ІвановайСакаловай, паехаў на сустрэчу.
Падпольшчыкаў сустрэлі камандзір Асіповіцкай партызанскай групы старшыня райвыканкома Мікалай Піліпавіч Каралёў, камандзір дыверсійнаразведвальнай групы Пыжоў, другі сакратар Асіповіцкага РК КП(б)Б Рувім Голант, трэці сакратар Аляксей Шыёнак, начальнік Асіповіцкага міжрайаддзела НКДБ Мазур і начальнік Слонімскага гараддзела НКДБ Баранавіцкай вобласці Сцяпан Сумчанка. Шведаў паведаміў ім аб становішчы ў горадзе і аб тым, што ім арганізаваны дзве
падпольныя групы: у паравозным дэпо і сярод рамонтнікаў.
На гэтай першай сустрэчы падполынчыкі атрымалі падрабязны інструктаж і заданий былі абмеркаваны спосабы, месцы і час сувязі. Павел Гірыловіч перайшоў у партызанскую групу, яго ваяўнічая нястрыманасць была несумяшчальна з падпольнай работай.
Васіль Паўлавіч Сянюк адзін з першых устанавіў сувязь з партызанамі, уліўся ў падпольную групу Марка Шведава і стаў яго намеснікам. Яго кватэра, што размяшчалася ў будынку школы, стала явачнай для партызанскіх сувязных. Сянюк падбіраў сярод навучэнцаў старшых класаў найбольш здольных, стойкіх і жадаючых дапамагаць у падпольнай рабоце. 3 ліку такіх быў Сяргей Важнік, які сабраў у насельніцтва грошай і аблігацый на суму 17 тыс. руб. Гэта праз 210ы партызанскі атрад было перададзена ў фонд абароны СССР. Школьнікі ў ваколіцах горада збіралі і хавалі зброю і боепрыпасы.
У ліпені 1941 г. былы шафёр райвыканкома Махнач прывёз з Пухавіч Сенюку тол, складзены ў яшчыкі зпад цвікоў. За толам прыехаў Васіль Іваноў. Узрыўчатку пагрузілі на фурманку, накрылі сенам і посцілкай, і Іваноў адвёз яе ў Градзянку.
У пачатку жніўня 1941 г. стварылася трэцяя падпольная група пад кіраўніцтвам Уладзіміра Бандарэнкі і яго намесніка Андрэя Андрэевіча Пазняка. У яе ўваходзілі 11 чалавек: стрэлачніца Марыя Іванаўна Побаль, дзяжурны па пуцях Міхаіл Мацвеевіч Няверка, яго жонка Серафіма Іванаўна, рабочы Іван Дзмітрыевіч Лаўроў, рабочы Міхаіл Дзянісавіч Зінкевіч, рабочы вагоннага дэпо Аляксандр Фёдаравіч Купцоў, стрэлачнік Аляксандр Мікалаевіч Бандарэнка (брат Уладзіміра), хатняя гаспадыня Софія Андрэеўна Бандарэнка і Кірыл Фёдаравіч Брытвіч.
У Асіповічах было створана кіруючае ядро падполля, у якое ўвайшлі М.Шведаў,
В.Бандарэнка, А.Крот, А.Чайкоўскі, М.Няверка, А.Крыловіч.
Ядро было звязана з партызанскімі атрадамі, якія дзейнічалі не толькі ў Асіповіцкім, але і ў Чэрвеньскім, Бярэзінскім, Пухавіцкім і Старадарожскім раёнах Мінскай вобласці.
Падтрымліваць сувязь з партызанскімі атрадамі была справа цяжкая і
240
Падполле дзейнічае
небяспечная. Ад кожнага сувязнога патрабаваліся не толькі смеласць, але і вынаходлівасць. Амаль кожны сувязны знаходзіўся на працы, яго адсутнасць маскіравалі, стваралі алібі. Сувязны Аляксандр Крот перад сустрэчай з партызанамі націраў руку едкім люцікам — атрымліваўся пухір, а падпольшчык урач П.С.Козак выдаваў вызваленне ад працы — гэта не выклікала падазрэння ў немцаў. Сувязныя забяспечваліся пасведчаннямі (аўсвайсамі), даведкамі.
У канцы 1941 г. тайная палявая паліцыя (ГФП) зрабіла вобыск на кватэры ў электрамеханіка чыгуначнага вузла сувязі Пятра Кулікова. Шукалі радыёпрыёмнік, але не знайшлі. Пасля гэтага вырашылі перанесці прыёмнік да Фёдара Крыловіча. Слухаць радыёперадачы па чарзе хадзілі толькі Марк Шведаў і Аляксандр Чайкоўскі. Па выніках перадач рыхтавалі лістоўкі, якія распаўсюджвалі сярод насельніцтва.
У 1942 г. барацьба падполыпчыкаў узмацнілася. У іх рады ўліліся новыя сілы чыгуначнікаў, медыцынскіх работнікаў, служачых лясной гаспадаркі, нямецкіх устаноў. Была арганізавана камсамольскамаладзёжная група пад кіраўніцтвам Фёдара Крыловіча, у якую ўвайшлі Сяргей Фаміч Важнік, Леанід Тарасавіч Верашчагін, Уладзімір Іванавіч Крукоўскі, Станіслаў Сямёнавіч Міхайлаўскі і Генадзь Баляслававіч Сакалоўскі (з канца ліпеня 1943 г. кіраўнік гэтай групы).
У раённай бальніцы стварылася група пад кіраўніцтвам урача Еўдакіі Піліпаўны Шамко і медсястры Веры Андрэеўны Гацко. У групу ўваходзілі таксама медсястра Ніна Яраславаўна Вельяоц, тэлефаністка канторы сувязі Зінаіда Францаўна Жданава і ўрачстаматолаг Павел Аляксандравіч Мышкоўскі.
У чыгуначнай бальніцы спачатку дзейнічала падпольная група пад кіраўніцтвам урача Піліпа Сяргеевіча Козака, у яе ўвайшлі ўрачы Уладзімір Іванавіч Кіржыманаў, Марыя Пятроўна Свірыдава, фельчар Алена Фёдараўна Козак, медсястра Сусана Лукінічна Дубовік, хатнія гаспадыні Кацярына Мінаўна Арлова, Надзея Мікалаеўна Качкоўская.
У горадзе дзейнічала таксама падпольная група пад кіраўніцтвам Ганны Іванаўны Коваль, у якую ўваходзілі Іван Іванавіч
Коваль, Сямён Лаўрэнцьевіч Чэхальскі, а таксама група пад кіраўніцтвам Іларыі Кліменцьеўны Радзівілавай, у якую ўвайшлі Зінаіда Міхайлаўна Астаповіч, Дзмітрый Якаўлевіч Кіпрычэнка, Ніна Мікалаеўна Санковіч.
У Асіповіцкім раёне стварыліся тры падпольныя дыверсійныя групы. У в. Градзянка пад кіраўніцтвам дырэктара сярэдняй школы сувязнога партызанскага атрада Васіля Іванавіча Іванова дзейнічала група, у якую ўвайшлі шэсць чалавек: ляснічы Пётр Назаравіч Гацко, інжынер Асіповіцкага ДЭУ720 Аляксандр Назаравіч Гацко, хатняя гаспадыня Аляксандра Іванаўна ІвановаСакалова, навучэнцы Венера Віктараўна Гурына, Ніна Піменаўна Мяжэнная.
Падпольная група ў в. Брыцалавічы складалася з 11 чалавек. У яе ўваходзілі ветфельчар Рыгор Нікіфаравіч Баразна, кіраўнік Іван Іванавіч Патапейка, брыгадзір калгаса «Чырвоная ніва» Арцём Іванавіч Патапейка, загадчьпс магазіна сельпо Фёдар Фаміч Патапейка, навучэнцы Зінаіда Пятроўна СушкоБаразна, Марыя Вікенцьеўна СташэўскаяКрукава, Уладзімір Дзмітрыевіч Блінкоў, ляснік Вікенцій Іосіфавіч Сташэўскі, хатнія гаспадыні Сабіна Адамаўна Сташэўская, Ядвша Іосіфаўна Сарока, служачы торфапрадпрыемства «Татарка» Андрэй Навумавіч Якавіцкі.
У в. Ліпень у падпольную дыверсійную групу з пяці чалавек пад кіраўніцтвам Марка Уладзіміравіча Кунько ўваходзілі Мікалай Паўлавіч Гоцін, землямер Аляксей Фёдаравіч Ганчаронак, ляснік Сцяпан Ільіч Хаткевіч і навучэнец Мікалай Дарафеевіч Ганчаронак.
Вясковыя падпольшчыкі вялі барацьбу з акупантамі да верасня 1943 г. Гітлераўцы напалі на след падполынчыкаў, пачаліся пагромы і масавыя арышты. Былі расстраляны Венера Віктараўна Гурына, Ніна Піменаўна Мяжэнная, Уладзімір Дзмітрыевіч Блінкоў, Вікенцій Іосіфавіч Сташэўскі, Сабіна Адамаўна Сташэўская, Андрэй Навумавіч Якавіцкі. Быў павешаны Сцяпан Ільіч Хаткевіч. Астатнія падполынчыкі ў складзе 15 чалавек пайшлі ў партызанскія атрады.
Да канца жніўня 1941 г. у раёне дзейнічала 10 самастойных партызанскіх груп. Іх баявая дзейнасць супраць нямецкафа
9. Зак. 3129.
241
1941 — 1945
М.Ф.Лемеш.
шысцкіх акупантаў актывізавала прыток новых людзей.
Камандзір партызанскай групы М.П.Каралёў (атрады яшчэ не былі створаны) даручыў кіраўніку Асіповіцкага падполля Марку Шведаву звязацца з Міхаілам Фёдаравічам Лемешам, які працаваў у акупантаў загадчыкам аддзела Цэнтральнага гандлёвага таварыства (ЦГТ). У яго распараджэнні быў харчовы склад, якім кіраваў былы загадчык склада райспажыўсаюза Міхаіл Акімавіч Доўгаль.
У пачатку вайны Каралёў запрасіў да сябе Лемеша і прапанаваў яму падумаць аб супрацоўніцтве з партызанамі ва ўмовах акупацыі. Лемеш згадзіўся. Пасля строгага загаду акупантаў гараджанам вярнуцца і пачаць працаваць Міхаіл прыйшоў у Асіповічы і з дапамогай бургамістра Гараніна ўладкаваўся на працу загадчыкам рускага аддзела забеспячэння Цэнтральнага гандлёвага таварыства. Не паспеў Лемеш пазнаёміцца з людзьмі, як у жніўні 1941 г. быў арыштаваны тайнай палявой паліцьшй. Яго пасадзілі ў Бабруйскую крэпасць па падазрэнні ў прыналежнасці да каманднага складу Чырвонай арміі.
Пры дапамозе бургамістра Гараніна Лемешу ўдалося вырвацца зпад арышту. Пасля вяртання дадому і аднаўлення на працы Лемеш пачаў весці падрыхтоўку па стварэнні падпольнай групы сярод работнікаў ЦГТ і харчовых складоў.
Фёдар Усцінавіч Верхаводка ў пачатку 1941 г. працаваў намеснікам дырэктара Збожжанарыхтоўкі. Пасля бамбёжак і пажараў у горадзе ён пакінуў сям’ю ў Асіповічах і падаўся на ўсход да лініі фронту. 25 чэрвеня 1941 г. Фёдар Усцінавіч і дырэктар Збожжанарыхтоўкі Канстанцін Максімавіч Вайцянкоў, брат першага сак
ратара Асіповіцкага РК КП(б)Б, вырашылі праз Градзянку і Бярэзінскі раён дабрацца да Магілёва. У Градзянцы яны сустрэлі другога сакратара Асіповіцкага райкома партыі Голанта і старшыню райвыканкома Каралёва.
Каралёў прапанаваў: «Паўсёй верагоднасці, рабіць трэба так: Вайцянкоў застанецца з намі, а табе, Фёдар Усцінавіч, ехаць у Магілёў не трэба. Свой чалавек у горадзе нам вельмі неабходны. Вяртайся ў Асіповічы да сям’і. Уладкоўвайся на працу. За дапамогай у гэтай справе прапаную звярнуцца да Лемеша. Ён павінен дапамагчы табе ўладкавацца на працу».
Верхаводка вярнуўся ў Асіповічы. Трохі агледзеўшыся на жыццё ў новых умовах, праз некалькі дзён сустрэўся з Лемешам і расказаў яму аб сустрэчы з Кавалёвым і Голантам. Лемеш паведаміў, што загадчыкам рускага аддзела нарыхтовак ЦГТ, арганізаванага акупантамі, працуе Канстанцін Пармон, былы намеснік дырэктара леспрамгаса. Ён свой чалавек.
3 дапамогай Пармона Ф.У.Верхаводка быў уладкаваны на пасаду загадчыка склада аддзела нарыхтовак. Так быў пакладзены пачатак арганізацыйнаму афармленню падпольнай групы Лемеша і Верхаводкі.
У цеснай сувязі з гэтай групай дзейнічалі і некаторыя іншыя патрыёты, у прыватнасці В.К.Малевіч, які да вайны працаваў крэдытным інспектарам Асіповіцкага аддзялення Дзяржбанка. Ён увайшоў у кантакт з партызанамі, і з іх дапамогай заняў пасаду загадчыка прыёмнага пункта па нарыхтоўцы збожжа і агародніны ў Градзянцы.
14 кастрычніка 1941 г. да Малевіча прыехаў старшыня калгаса з в. Палядкі Баранцэвіч і запрасіў у госці на Пакровы.
Малевіч прыняў запрашэнне і разам з Баранцэвічам на кані прыехаў у Палядкі, калі ўжо сцямнела. У пакоі знаходзілася 6 —8 чалавек. Баранцэвіч пасадзіў Малевіча за стол, наліў стакан гарэлкі, а сам выйшаў з хаты. У хуткім часе ён вярнуўся, з ім быў старшыня райвыканкома Мікалай Піліпавіч Каралёў. Прысутныя ўсталі і павіталі госця. Ён падышоў да Малевіча, падаў яму руку і назваўся. Спачатку гутарка была стрыманай, не клеілася.
Каралёў пацікавіўся навінамі. Малевіч падрабязна расказаў аб тым, якія ўстано
242
Падполле дзейнічае
вы ў Асіповічах арганізаваны акупантамі, ахарактарызаваў асобных людзей, якія працавалі ў нямецкіх установах, паліцыі, аб праследаваннях савецкіх актывістаў, патрыятычна настроеных людзях. Адначасова спытаў: «Як можна пайсці ў партызаны, калі жыць тут стане немагчыма?» — «Зараз ісці ў партызаны заўчасна і марна. Працуючы ў акупантаў, можаш прынесці болын карысці».
Ю.І.Брытвіч да вайны працаваў фізруком сярэдняй школы, з пачаткам акупацыі — рахункаводам Градзянскай сельрады. Малевіч і Брытвіч добра ведалі адзін аднаго. Малевіч расказаў аб сустрэчы і размове з Каралёвым.
11 снежня 1941 г. Васіль Іваноў запрасіў Малевіча да сябе на кватэру, перадаў яму зводкі Саўінфармбюро, у якіх гаварылася аб разгроме немцаў пад Масквой, папрасіў размножыць і распаўсюдзіць сярод насельніцтва.
Па службовых справах Малевіч час ад часу ездзіў у Асіповічы, наведваў сваю сям’ю, знаёміўся з гарадскімі навінамі, а зводкі Саўінфармбюро, якія атрымліваў ад партызан, перадаваў К.Пармону, кіраўніку нямецкага банка Пятру Жуку, загадчыку склада аддзела нарыхтовак ЦГТ Фёдару Верхаводку і яго работніку Васілю Злобічу. Зводкі яны размнажалі, расклейвалі на платах, падкладвалі ў кішэні і паштовыя скрынкі.
У Градзянцы партызанамі былі разгромлены нафтабаза і паліцэйскі гарнізон. Для Малевіча аставацца ў Градзянцы стала небяспечна. Стрыечны брат Юльян Брытвіч пайшоў у партызаны і быў забіты ў баі. Яго жонку фашысты расстралялі. У маі прыёмны пункт у Градзянцы скасавалі. У гэты час да Малевіча прыйшоў былы старшыня калгаса з в. Асавок Астаповіч і перадаў партызанскае задание: звязацца ў Асіповічах з загадчыкам склада былой Збожжанарыхтоўкі Верхаводкам і раздабыць соль для партызан.
У маі 1942 г. Малевіч з Градзянкі перабраўся жыць у Асіповічы. Пры дапамозе Верхаводкі і Злобіча, за хабар нямецкаму начальству, яго ўладкавалі на працу намеснікам загадчыка аддзела забеспячэння раённай управы, а ў ліпені перавялі на склад да Верхаводкі, на пасаду намесніка загадчыка рускага аддзела нарыхтовак.
Н.М.Шведава.
Соль для партызан даставалі праз рабочагагрузчыка Прахава. У прызначаны дзень цесць Шведава Максім Макарэвіч на сваім кані прыехаў на склад да Прахава, атрымаў ліпавыя дакументы, пагрузіў соль і адвёз яе па прызначэнні. Максім Сільвестравіч Макарэвіч, сталы чалавек, пенсіянер. Ён аказваў падпольшчыкам значную дапамогу, карыстаючыся сваім жыццёвым вопытам, даваў парады і рэкамендацыі аб спосабах дабычы інфармацыі ваеннага значэння і захоўвання канспірацыі. Жонка Максіма Сільвестравіча Марфа Платонаўна, была яго незаменнай памочніцай.
У чэрвені 1942 г., выконваючы даручэнне Каралёва аб сустрэчы з Лемешам, Шведаў паслаў да яго сваю жонку Ніну Максімаўну. Лемеш папрасіў перадаць Шведаву пра час і месца сустрэчы. Яна адбылася ў аддзеле забеспячэння ЦГТ. Лемеш і Шведаў дамовіліся карэкціраваць работу падпольных груп не толькі па справах вывазу прадуктаў, але і па пытаннях падрыўной работы. У хуткім часе пасля гэтай сустрэчы яны абодва былі на перамовах з Каралёвым. Пасля іх на інструкцыйнай гутарцы ў Каралёва пабываў і Васіль Малевіч.
За час, са жніўня 1941 г. па студзень 1943 г., на складах аддзелаў нарыхтовак, забеспячэння рускага аддзела ЦГТ арганізавалася падпольная група ў складзе 10 чалавек: Міхаіла Фёдаравіча Лемеша (кіраўнік), Фёдара Усцінавіча Верхаводкі, Міхаіла Акімавіча Доўгаля, Васіля Данілавіча Злобіча, Міхаіла Васільевіча Прахава, Васіля Казіміравіча Малевіча, Адама Ігнатавіча Каўрковіча, хатняй гаспадыні
243
1941 — 1945
І.Дз.Санковіч. І.К.Патоцкі.
М.І.Патоцкі.
Софіі Фабіянаўны Шамінай, шафёра Фёдара Іларыёнавіча Горнага, Васіля Міхайлавіча Белаліпецкага.
У 1942 г. уключыўся ў барацьбу з ворагам дыспетчар паравознага дэпо Вітольд Вітольдавіч Шабуневіч, які меў доступ да нямецкіх дакументаў і забяспечваў падпольшчыкаў бланкамі пашпартоў, пропускаў, пасведчанняў (аўсвайсаў). Настаўнік нямецкай мовы Канстанцін Хрыстафоравіч Бабарыкін на атрыманых ад Шабуневіча бланках афармляў дакументы на нямецкай мове. Яны выкарыстоўваліся партызанскімі разведчыкамі для паездак у Мінск, Пухавічы, Бабруйск і перамяшчэння па раёне.
Уключыліся ў дыверсійную работу машыністы паравознага дэпо Іосіф Баніфацыевіч Ясевіч, Дзмітрый Мікалаевіч Сугака, Дзмітрый Піліпавіч Раманоўскі, касір станцыі Верайцы Марыя Севасцьянаўна МіхаіленкаТарасік, рабочыя пякарні Алена Ігнатаўна Вайцянкова і Мікалай Данілавіч Бугор. Яны ўвайшлі ў групу паравознага дэпо пад кіраўніцтвам Шведава.
У гэты ж перыяд утварылася падпольная група ў банку пад кіраўніцтвам Пятра Жука. У яе ўвайшлі Сцяпан Станіслававіч Бабіцкі, Васіль Аляксандравіч Санковіч і нарыхтоўшчык з в. Лапічы Сяргей Віктаравіч Ломан. Пазней гэта група ўлілася ў склад групы ЦГТ пад кіраўніцтвам Лемеша, паколькі правядзенне фіктыўных аперацый па зняцці з рахункаў банка грошай без удзелу забеспячэнцаў было вельмі цяжкім, а часам немагчымым.
3 ліку ўжо дзейнічаючых падполыпчыкаў былі ўтвораны падпольныя групы на вугальным складзе чыгункі пад кіраўніцтвам П.М.Насенкі і школьная пад кіраўніцтвам С.Ф.Важніка.
Адначасова ў горадзе дзейнічалі самастойна разведвальная група (рэзідэнтура) 1 га Беларускага фронту пад кіраўніцтвам памочніка ляснічага Івана Дзям’янавіча Санковіча, падпольная дыверсійная група Алены Вікенцьеўны Ліхадзіеўскай, якая выконвала заданні дэсантных спецгруп і партызанскіх атрадаў, што дзейнічалі ў паўднёвай частцы раёна.
Ядро кіраўніцтва Асіповіцкага падполля, што ўзначаліў Шведаў, кіруючыся загадамі камандавання 1й Асіповіцкай партызанскай брыгады [пазней названай Ваеннааператыўнай групай (ВАГ)] дапамагала ў баявой дзейнасці 161й брыгадзе імя Р.І.Катоўскага Старадарожскага раёна, партызанскаму атраду «Полымя» Пухавіцкага раёна, спецгрупе НКУС СССР «Храбрацы» пад кіраўніцтвам
А.М.Рабцэвіча, 752му партызанскаму атраду пад камандаваннем В.І.Лівенцава. У канцы 1942 г., выконваючы ўказанне Каралёва, Шведаў у в. Камарына сустрэўся з камісарам 752га атрада Дзмітрыем Аляксандравічам Ляпёшкіным і накіраваў яму для падтрымання пастаяннай сувязі з Асіповічамі Івана Кандратавіча Патоцкага і яго сына Мікалая. У 1943 г. пры пераходзе атрада Лівенцава ў Акцябрскі раён бацька з сынам пайшлі з атрадам Лівенцава. За мужнасць і адвагу, праяўленыя ў барацьбе з гітлераўцамі, Іван Кандратавіч Патоцкі быў удастоены ордэнаў Чырвонага Сцяга і Айчыннай вайны I с.тупені. Яго сын Мікалай Іванавіч у адным з баёў з акупантамі быў паранены, трапіў у палон і загінуў у Бабруйскім канцлагеры.
244
Падполле дзейнічае
У пачатку 1942 г. на вуліцы А.Крот с ггрэў сакратара раённай управы Васіля ■Клановіча. Крот і Ждановіч добра ведалі алзін аднаго. Працуючы сакратаром раёнмай управы, Ждановіч устанавіў сувязь з «•екаторымі супрацоўнікамі карных і адміністрацыйных органаў і перадаваў падюльшчыкам і партызанам інфармацыю аб > цзейнасці.
У ліпені 1942 г. у дом № 4, на вуліцы Кароткай, да Шведавых і Макарэвічаў знянацку наляцелі жандары і паліцыя. У доме знаходзіліся Шведаў, Макарэвіч, Крот і Чайкоўскі. Іх арыштавалі і даставілі ў пал цыю.
Пратрымалі іх у камерах да раніцы. Па чарзе выклікалі на допыт, але, не маючы канкрэтных абвінавачанняў, урэшце адпусцілі. Выпадак з арыштам прымусіў падпольшчыкаў быць вельмі асцярожнымі і захоўваць канспірацыю.
Ад стрэлачнікаў Бандарэнкі і Няверкі Аляксандр Крот атрымліваў звесткі аб руху праз станцыю варожых эшалонаў, іх грузах, а таксама здзейсненых падполыпыкамі ўзрывах, крушэннях, выведзеных са строю паравозах, вагонах і стрэлках і перадаваў іх у 210ы партызанскі атрад, дагей яны ішлі ў Беларускі штаб партызанскага руху (БПІПР). Ен жа перадаў партызанам план профілю чыгуначнага палатна на участках Асіповічы — Мінск, Асіповічы — Слуцк, а таксама сабраныя машыністамі (у тым ліку Дзмітрыем Мікалаевічам Сугакам) звесткі аб размяшчэнні на гэтых участках дарогі нямецкіх дотаў і дзотаў.
М.Няверка ў жніўні 1941 г. ажыццявіў крушэнне ў Магілёўскім чыгуначным парку Асіповіч, вывеў са строю 8 вагонаў і паоавоз, падарваў тры вагоны з гаручым. Па цыятыве і ўдзеле камсамольца М.Патоцага была ўзарвана вышка механізаванай блакіроўкі, такім чынам надоўга быў паралізаваны рух паяздоў праз станцыю. Ён жа ў’зарваў паравы кацёл і станкі ў вагонным нэп о. Стрэлачнік В.Бандарэнка 4 вагоны з нарабаванай гітлераўцамі маёмасцю накіраваў у тупік на вялікай хуткасці і разбіў іх. У студзені 1942 г. ён залажыў у крыжавіну стрэлкі чаравік, і 2 паравозы выйшлі са строю. Яго брат Аляксандр Бандарэнка паміж станцыямі Татарка і Ясень спаліў састаў з гаручым, які ішоў на фронт.
А. В. Л іхадзіеўская.
У канцы 1942 г. 210м партызанскім атрадам пад камандаваннем Каралёва пры ўдзеле асіповіцкіх падполынчыкаў на ўчастку чыгункі Пухавічы — Бабруйск было падарвана і пашкоджана звыш сотні вагонаў, выведзена са строю значная колькасць паравозаў.
Сяргей Важнік, працуючы па заданні падполля паліцэйскім, узарваў гармату на двары нямецкай камендатуры. У.Макарэвіч узарваў водаправод, які ішоў ад вадакачкі на рэчцы Свіслач да станцыі Асіповічы, чым на доўгі час паралізаваў запраўку паравозаў вадой.
Ф.Крыловіч прымаў зводкі Саўінфармбюро і перадаваў іх падпольшчыкам для распаўсюджвання. За час работы ў падполлі ён адправіў у партызанскі атрад больш за пяцьдзесят чалавек. Актыўнае распаўсюджванне лістовак праводзілі маладзёжныя групы падполынчыкаў Іларыі Радзівілавай, Ганны Коваль, Фёдара Крыловіча, Мікалая Патоцкага, Сяргея Важніка і інш. Яны расклейвалі лістоўкі на сценах, платах, засылалі ў нямецкія ўстановы і закладвалі ў пісьмовыя сталы, падкладвалі ў кішэні гітлераўскім начальнікам і іх пасобнікам.
Барацьба падполыпчыкаў з акупантамі не праходзіла без страт. Першы ўдар па падполлі быў нанесены палявой паліцыяй і службай бяспекі (СД). У ліпені 1942
г. была арыштавана і расстраляна Ганна Коваль. Яе маладзёжная група распалася. У жніўні быў арыштаваны і расстраляны падполыдчык Кірыл Фёдаравіч Брытвіч з групы Бандарэнкі. У лістападзе арыштаваны і расстраляны Мікалай Міхайлавіч Астаповіч з групы Чайкоўскага, ліквідавана маладзёжная група Іларыі Радзівілавай. Яе члены Зінаіда Міхайлаўна Астаповіч,
245
1941 — 1945
Дзмітрый Якаўлевіч Кірпічэнка, Ніна Мікалаеўна Санковіч і сама Радзівілава былі арыштаваны і расстраляны.
Падпольная трупа Лемеша працягвала дзейнічаць. Харчы са складоў вывозілі толькі Прахаў з Макарэвічам. Фіктыўныя накладныя выпісвалі Лемеш і Малевіч. Па накладных тавары адпускаліся для крамаў ЦГТ у вёсках Зборск, Ліпень і інш. Падпольная група Лемеша падтрымлівала сувязь з партызанамі не толькі праз Максіма Макарэвіча. Адной з актыўных сувязных была Марыя Іванаўна Гацура з в. Восава. У 1941 г. пасля бою ў в. Восава яна дапамагала параненым чырвонаармейцам, хавала іх у хляве, разводзіла па дамах, перавязвала і лячыла як магла. Яна разам з сынам Косцем збірала і перадавала партызанам зброю.
Падпольная група Лемеша і Верхаводкі не замыкалася ў дапамозе толькі аднаму партызанскаму атраду. Яны мелі сувязь з 752м партызанскім атрадам В.І.Лівенцава, 2й Мінскай брыгадай «Полымя» Я.Ф.Філіпскіх, 161й брыгадай імя Катоўскага.
Пастаяннымі сувязнымі падпольнай групы Лемеша і Верхаводкі з 1й Асіповіцкай партызанскай брыгадай і 216м атрадам, размешчаным у паўднёвай частцы Асіповіцкага раёна, акрамя Максіма Макарэвіча былі жыхары в. Цэль Васіль Рыгоравіч Злобіч, Іван Піліпавіч Злобіч, ляснік з в. Смык Сцяпан Ільіч Хаткевіч,
жыхар в. Забалоцце Міхаіл Бабін і калгасніца з в. Свіханава Марыя Войцехаўна Кулікова.
У пачатку чэрвеня 1943 г., калі нямецкія войскі рыхтавалі наступление на ўсходнім фронце, асіповіцкія падпольныя кіруючыя органы звярнуліся да моладзі чыгуначнага вузла актывізаваць падрыўную работу. Маладзёжныя трупы радыёвузла Леаніда Верашчагіна, гарадская Мікалая Патоцкага, школьная Сяргея Важніка, вугальнага склада Яфіма Свердлікава, паравознага дэпо Пятра Насенкі — актыўна распаўсюджвалі зводкі аб паспяховых дзеяннях Чырвонай арміі, прымалі ўдзел у вывадзе са строю варожых паравозаў, рухомага саставу і парушэнні сувяз!.
Частыя дыверсіі ў Асіповічах вельмі турбавалі гітлераўцаў. У верасні 1943 г. карныя органы нанеслі ўдар па Асіповіцкім падполлі. Былі арыштаваны і расстраляны ўдзельнікі дыверсій з 29 па 30 ліпеня машыніст Казімір Іосіфавіч Гіліцкі, загадчык магазіна в. Лапічы Васіль Адамавіч Гоман, урач Уладзімір Іванавіч Кіржыманаў.
Тэрор акупантаў паставіў перад кіраўніцтвам падполля пытанне аб неабходнасці эвакуацыі з горада падполынчыкаў. У атрад імя І.В.Сталіна пайшлі з сем’ямі М.ПІведаў, М.Макарэвіч, М.Няверка, М.Прахаў, А.Бандарэнка. Асобна пайшлі П.Ф. Дабрынеўскі, Дз.М.Сугака,
Ф.Крыловіч з баявымі сябрамі (першы злева).
:*л
А
•4
гул \0
и
246
Падполле дзейнічае
М.Дз.Зінкевіч, А.С.Крот, Н.Я.Вельяоц, В.А.Працко, Е.Ф.Шамко. У партызанскі атрад імя К.К.Ракасоўскага ў той жа час пайшлі С.І. Дубовік і А.І.Арлова. Пакінулі горад і ўліліся ў партызанскі атрад імя П. К. Панамарэнкі Я.Ц.Свердлікаў, Ф.І.Горны, М.А.Доўгаль. Усяго пакінулі горад 25 чалавек. Для падрыўной работы у Асіповічах засталіся з трупы Шведава — В.П.Сянюк, Д.П.Раманоўскі, І.Б.Ясевіч, В.В.Шабуневіч, К.Х.Бабарыкін, М.С.МіхаленкаТарасік, С.В.Ломан; Бандарэнкі —
А.Ф.Купцоў, А.А.Пазняк; Лемеша — Ф.У.Верхаводка, В.М.Белаліпецкі,
A.І.Каўрковіч, П.К.Жук, В.Д.Злобіч,
B.А.Санковіч, С.Б.Бабіцкі; Крыловіча —
В.І.Крукоўскі, С.С.Міхайлаўскі, Г.Б.Сакалоўскі; Шамко — П.А.Мышкоўскі; Козака — Ф.С.Козак, Е.Ф.Козак, М.П.Свірыдава і трупа рамонтнікаў на чале з
А.Ф.Чайкоўскім у складзе А.В.Русаковіча, Ф.Н.Чайкоўскага, С.В.Чайкоўскага. Усяго 27 чалавек.
Гітлераўскай контрразведцы і карным органам удалося навесці значны ўдар і дэзарганізаваць у Асіповічах падпольную барацьбу супраць акупантаў, але знішчыць яе зусім яны не змаглі.
У далейшым пад кіраўніцтвам Васіля Паўлавіча Сенюка Асіповіцкае падполле працягвала барацьбу. На працягу кастрычніка — лістапада 1943 г. у паравозным дэпо пры ўдзеле С.Важніка было выведзена са строю 3 паравозы, у ноч на 24 лістапада ў горадзе ўзарваны паравы млын. Пасля гэтай дыверсіі Важнік пайшоў да партызан.
Падпольшчыкі з трупы Лемеша Ф.Верхаводка, В.Злобіч, В.Белаліпецкі і М.Клімовіч працягвалі аказваць матэрыяльную дапамогу партызанам.
У лютым 1944 г. зноў былі нанесены ўдары па Асіповіцкім падполлі. Карным атрадам Бішлера быў арыштаваны кіраўнік рускага акупацыйннага банка Пётр Жук. Падполынчыкам Васілю Аляксандравічу Санковічу, Сцяпану Браніслававічу Бабіцкаму, Канстанціну Сцяпанавічу Пармону і яго сыну ўдалося пайсці ў партызанскі атрад (бацька і сын у адным з баёў з гітлераўцамі загінулі).
Асіповіцкія патрыёты, нягледзячы на панесеныя страты і цяжкія ўмовы дзейнасці ў тыле ворага, аказалі вялікую дапамогу партызанскім атрадам у барацьбе з ворагам, нанеслі значны матэрыяльны ўрон акупантам на станцыі Асіповічы, наблізілі перамогу савецкага народа над фашызмам.
У барацьбе з гітлераўскімі захопнікамі праявілі патрыятызм, выключную стойкасць і ненавісць да ворага падпольшчыкі
B.М.Белаліпецкі, У.М.Бандарэнка,
C.Ф.Важнік, Ф.У.Верхаводка, К.І.Гіліцкі, Ф.І.Горны, М.А.Доўгаль, Г.І.Коваль, А.С.Крот, Ф.А.Крыловіч, У.І.Крукоўскі, П.Т.Казлоўская, М.Ф.Лемеш, А.В.Ліхадзіеўская, В.К.Малевіч, М.М.Няверка, М.І.Патоцкі, І.К.Радзівілава, М.С.Шведаў і інш.
Многія падпольшчыкі загінулі ў барацьбе з акупантамі. Іх імёны назаўсёды застану цца ў памяці ўдзячных нашчадкаў.
У.П. Зорын.
ЗВЕСТКІ АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА ЛКСМБ АБ ПАДПОЛЬНЫХ ТЭРЫТАРЫЯЛЬНЫХ КАМСАМОЛЬСКІХ АРГАНІЗАЦЫЯХ РАЁНА ПА СТАНЕ НА 15 СНЕЖНЯ 1943 г.
N° Место Кво орга¬ Фамилия, С какого Колво Если органи¬
п/п нахождения низаций, имя, отчество времени подполь¬ зация прекра¬
подпольной охвачено секретаря работает щиков тила работу,
организации членов организации организа¬ одиночек то по каким
ция причинам
1 2 3 4 5 6 7
1 гор. Осиповичи 3/12 Важников Сергей
2. д. Каменичи 1 /2 Новик Мария с ноября 42 г.
3 д. Трактор 1 /6 Казаченок ноябрь 42 г. 1 С янв. 1943 г.,
Николай часть членов
погибла,часть
ушла в партизаны
247
1941 — 1945

1 2 3 4 5 6 7
4. д. Лочйн 1 /3 Лапатка
Елизавета
Александровна декабрь 42 Один член погиб
5. д. Погорелое 1 /3 Кравченко Софья Ушли в партиза¬
Ивановна ноябрь 42 ны в январе 1943 г.
6 д. Лозовое 1 /3 Кубарь Ушли в партиза¬
Екатерина ны в мае
Ефремовна февраль 43 апреле 1943 г.
7. д. Орча 2 /8 Гончаренок декабрь 42 Ушли в партиза¬
Алексей ны в мае и июле
Федорович; 1943 г.
Готин Николай май 43
Павлович
8. д. Хймное 1 /2 Пилецкий Семен декабрь 42 Ушли в партизаны
9. м. Лйпень 1 /з Пилецкая Зина июнь 43 Ушли в партизаны
в сентябре
октябре 1943 г.
10. д. Татарковйчй 1 /3 Пикула Ушли в партиза¬
Константин ны в мае июне
Календович январь 43 1943 г.
11. пос. Лапйцкого Лукашевич
воен.городка 1 /з Галина Иосифовна август 43 1
12. д. Уборок Чепулянец Мария
Антоновна ноябрь 43 1
13. д. Кобылянка 1 /4
Секретарь Осиповичского подпольного РК ЛКСМБ В.Куликов Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4210. Воп. 1. Спр. 6. Л. 65.
Падрыхтаваў У.1 .Лемяшонак.
Ясень змагаецца
3 успамінаў І.А.Кавецкага, былога падпольшчыка в. Ясень
У жніўні 1941 г. нямецкая пяхота пры падтрымцы артылерыі пачала наступление на вёскі Асяродак і Заельнік, дзе абарону трымалі кавалерысты дывізіі, якая рэйдавала па тылах ворага. Ішлі кровапралітныя баі. Савецкія воіны мелі вялікую патрэбу ў харчаванні. Загадчык жывёлагадоўчай фермы нашага калгаса Канстанцін Антонавіч Станішэўскі забіў некалькі кабаноў, наліў бакі малака, і ўсё гэта камсамолец Лёва Сямашка даставіў чырвонаармейцам. Гэты смелы ўчынак юнага патрыёта быў яго першым баявым хрышчэннем.
Восенню 1941 г. я разам з радыстам Мікалаем Чарняўскім і Лёвам Сямашкам устанавілі радыёпрыёмнік «Піянер» і прымалі зводкі Саўінфармбюро, якія перапісвалі і распаўсюджвалі сярод жыхароў нашай і навакольных вёсках.
У лясах каля в. Ясень засталося шмат зброі і боепрыпасаў, якія былі пакінуты Чырвонай арміяй. Камсамольцы Л.К.Сямашка,
І.І.Сідаровіч, У.А.Сідаровіч, У.В.Сідаровіч, Альшанік, А.Р.Карчэўскі, А.І.Ждановіч хадзілі па лесе і балоце і збіралі зброю і боепрыпасы. Потым усё схавалі на гарышчы школы пад мохам і пяском. Аўтаматныя і рэвальверныя патроны мы ссыпалі ў шкляныя бутэлькі і закапалі ў школьным хляве.
Міхаіл Луцкі перадаў мне дзесяць вінтовак і адну самазарадную, а А.А.Чарняўскі — кулямёт. Зброю і боепрыпасы мы выдавалі тым, хто ішоў у партызаны. Дарэчы, у партызаны прымалі толькі тых, хто прыходзіў са сваёй зброяй.
У 1941г. і 1942 г. шмат савецкіх воінаў выходзілі з акружэння і ўцякалі з фашысцкага палону. Жыхары в. Ясень давалі ім харчаванне, адзенне, начлег. У гэтай справе
248
Ясень змагаецца
асабліва вызначыліся сем’і П.Курыльчыка, К.А.Станішэўскага, І.А.Кавецкага, А.Р.Сідаровіча, С.Р.Сідаровіча, М.А.Сідаровіча, І.А.Курыльчыка, І.С.Альшаніка, І.Сідаровіча і інш. Гэтыя сем’і з’явіліся касцяком Ясенскага падполля.
У в. Ясень стварыліся добрыя ўмовы для падпольнай работы. Жыхары вёскі цапкам падтрымлівалі партызан і дапамагалі ім. У 1941 г. на калгасным полі быў добры ўраджай, які сабралі сумесна. Усей работай па ўборцы ўраджаю кіраваў Мікалай Сідаровіч. Ён зрабіў усё магчымае, каб хлеб і жывёла не дасталіся немцам.
У верасні 1941 г. Павел Сяліцкі праз Зелянеўскага перадаў мне газету «Правда», у якой была надрукавана пастанова ЦК ВКП(б) «Аб арганізацыі барацьбы ў тыле германскіх войскаў». Гэта пастанова натхніла падполынчыкаў в. Ясень. Яны ўзяліся болын энергічна за справу развіцця барацьбы супраць фашысцкіх захопнікаў.
Летам 1942 г. у нашу вёску прыйшла група партызан з атрада В.І.Лівенцава пад камандаваннем баявога і рашучага Васіля Пяткова. Лёва Сямашка прывёў іх у школу, дзе я тады жыў. У складзе групы былі М.І.Семісалаў, сакратар Бабруйскага падпольнага райкома камсамола, ён хутка заваяваў давер і павагу моладзі в. Ясень, Крысаў і І.Караленка. Семісалаў параіў мне падабраць групу моладзі для падпольнай работы і даў парады па яе правядзенні. Я паказаў яму спіс правераных маладых патрыётаў з поўнай іх характарыстыкай у складзе: Лёва Сямашка, Кацярына Алыпанік, Уладзімір Альшанік, Ганна Белая, Іван Сідаровіч, Зоя Станішэўская, Андрэй Ждановіч, Ганна Ждановіч (в. Ясень); Мікалай Давыдоўскі, Шышкевіч, Прыгоцкі, Уладзімір Васільевіч Сідаровіч, Міла Сідаровіч, Уладзімір Аляксандравіч Сідаровіч (саўгас імя Леніна); Валянціна Мірошнікава (г. Бабруйск).
Восенню 1942 г. у в. Ясень да Лізаветы Пракопаўны Станішэўскай прыбыў сакратар Бабруйскага падпольнага райкома КП(б)Б Д.М.Лемяшонак з мэтай арганізацыі камуністаў для барацьбы супраць захопнікаў. Л.П.Станішэўскай было даручана стварыць і кіраваць падпольнай групай у в. Ясень, а мне кіраваць работай сярод моладзі. У хуткім часе Станішэўскай была створана гакая група, у склад якой увайшлі: Станішэўская, І.А.Кавецкі, М.Н.Кавецкая, П.Курыльчык, А.Сідаровіч, К.А.Станішэўскі.
Л.К.Сямашка.
Аляксандру Сідаровічу даручылі арганізаваць падпольную групу ў г. Бабруйск. У яе ўвайшлі Сяргей Шальпякоў, Матрона Шальпякова, П.Кладаў і Магамедава. Гэта група перадавала партызанам зброю, медыкаменты, перапраўляла людзей у партызанскія атрады, распаўсюджвала лістоўкі і падпольную літаратуру.
Л.П.Станішэўская стварыла ў г. Бабруйск яшчэ адну падпольную групу, куды ўвайшлі: Антаніна Баркоўская, Барыс Пятровіч Баркоўскі, Марыя Іванаўна Леановіч, Маліноўская. Разведданыя, якія атрымлівалі ад гэтай групы, перадаваліся праз Л.П.Станішэўскую Д.М.Лемяшонку ці М. I. Семісалаву.
Восенню 1942 г. мы адправілі ў партызанскі атрад добра ўзброеную групу моладзі ў складзе А.І.Ждановіча, Ніны Ждановіч, Івана Сідаровіча, Арсена Лёлі. Гэта былі першыя партызаны з в. Ясень. На жаль, Андрэй Ждановіч загінуў у 1943 г. пры мініраванні шашэйнай дарогі, а Ніна Ждановіч загінула ў час бою пры разгроме гарнізона ў в. Кассё.
Андрэй Ждановіч захаваў дакументы і пячатку Ясенскага сельсавета, якімі мы карысталіся з пачатку вайны для афармлення сваіх дакументаў. Потым пячатка была схавана і маці Андрэя перадала яе пасля вызвалення раёна ад акупантаў у сельсавет.
Зімой 1942 г. навісла пагроза над сем’ямі Івана Сідаровіча і Арсена Лёлі, і яны былі вывезены ў партызанскую зону. Пазней у час фашысцкай блакады былі забіты гітлераўцамі.
Добра працавалі групы нашых падпольшчыкаў на чыгунцы, у якую ўваходзілі У.І.Альшанік, Я.Алынанік, Н.М.Белая, П.Курыльчык; у саўгасе імя Леніна —
м
249
1941 — 1945
Шышкевіч, І.П.Давыдоўскі, М.В.Сідаровіч. Пад уплывам яе агітацыі дзве вялікія групы ўласаўцаў перайшлі са сваёй зброяй на бок партызан.
Мне ўдалося пазнаёміцца з настаўнікам літаратуры Ясенскай НСШ В.Д.Грышановічам і прыцягнуць яго да падпольнай работы. Грышановіч аказваў вялікую дапамогу групе моладзі на чале з Лёвам Сямашкам. Ён дастаўляў са склада станцыі Ясень соль для партызан, перадаваў разведданыя, распаўсюджваў лістоўкі і літаратуру.
Былі ў нас і правалы. У выніку здрадніцтва двух уласаўцаў, якія па дарозе ў партызаны збеглі, былі арыштаваны Шышкевіч і Прыгоцкі. Яны мужна перанеслі ўсе катаванні і не выдалі ніводнага з падполынчыкаў. Зімой 1943 г. Шышкевіча расстралялі ў бабруйскай турме. Гэта быў першы правал у нашай арганізацыі. Ён шмат чаму нас навучыў, мы сталі болын асцярожнымі.
Летам 1942 г. у нашу вёску прыйшла група падрыўнікоў на чале з П.Кажушкам з партызанскага атрада Лівенцава. На чыгунку іх павёў наш падполынчык К.А.Станішэўскі. Мы з нецярпеннем чакалі вынікаў. Вялікі выбух, які прагучаў нарэшце, абвясціў аб баявых дзеяннях партызан і падполынчыкаў у ваколіцах в. Ясень. Эшалон гітлераўцаў паляцеў пад адхон. Падрыўныя групы партызан вадзілі на чыгунку акрамя К.А.Станішэўскага таксама А.Сідаровіч, П.Курыльчык, У.Альшанік. На чыгунцы каля в. Люлева 43 варожыя эшалоны былі скінуты пад адхон рознымі групамі партызан.
Вясной 1943 г. пры дастаўцы партызанам зброі, бінокляў, медыкаментаў, якія былі прывезены з Бабруйска на кватэру Мілы Сідаровіч, У.В.Сідаровіч і А.Р.Сідаровіч натрапілі на варожую засаду і былі схоплены гітлераўцамі. На допытах у бабруйскай турме У .В.Сідаровіч у сю віну ўзяў на сябе і гэтым выратаваў ад смерці сваіх таварышаў. Ён і З.Шамаметава пасля катаванняў былі расстраляны. У З.Шамаметавай засталося трое малых дзяцей, якіх узялі да сябе і выхавалі сем’і падпо лынчыкаў.
Гэта быў другі правал у нашай арганізацыі. Вельмі шкада Валодзю Сідаро
віча, гэтага вельмі здольнага важака моладзі, бясстрашнага падпольшчыка. Пасмяротна ён быў узнагароджаны медалём «За адвагу».
Намі было вырашана адправіць у партызанскі атрад Лівенцава нашых падполынчыкаў Лёву Сямашку і Аркадзія Карчэўскага, якіх мы добра ўзброілі з нашых запасаў. Да вясны 1943 г. у Ясені засталася невялікая па колькасці, але маналітная падпольная група.
Трагедыя в. Ясень разыгралася тады, калі партызаны кавалерыйскага атрада Флегантава разграмілі ахоўны пункт немцаў на чыгунцы. Разам з партызанамі ў гэтай акцыі ўдзельнічалі і жыхары вёскі. Было забіта некалькі салдат, але двум удалося ўцячы. Яны і нарабілі бяды. Назаўтра прыехалі ў вёску гітлераўцы, сагналі ўсіх жыхароў у клуб. 45 мужчын і працаздольных жанчын адправілі ў Бабруйскі лагер. На станцыі Ясень расстралялі У.Сідаровіча і С.Алыпаніка. У фашысцкі лагер трапілі таксама нашы падпольшчыкі В.Н.Алынанік і К.А.Станішэўскі. Праз тры дні прыбыў карны атрад. Ім каля калгаснай пуні былі расстраляны жыхары в. Ясень С.Р.Сідаровіч, М.А.Краўчанка, Іван Хроп, Міхаіл Чарняўскі, арыштавалі К.Сёмку, Вольгу Сёмка і Марыю Чарняўскую.
У Сёмкаў было двое дзяцей. Гітлераўцы выкінулі іх на вуліцу. Дзяцей забралі і выхавалі мясцовыя жыхары Алынанік і Краўчанка.
К.Сёмка, В.Сёмка і Сасім былі павешаны гітлераўцамі ў Татарцы. Астатнія жыхары в. Ясень разбегліся хто ў лес, хто па іншых вёсках. Паліцэйскія са станцыі Ясень пачалі рабаваць маёмасць. Ноччу пад аховай партызан жыхары вывозілі ў партызанскую зону ўсё, што засталося ад рабавання. Вёску Ясень гітлераўцы знішчылі, засталіся цэлымі толькі бальніца і некалькі дамоў. Немцы вырашылі бальніцу абсталяваць пад свой шпіталь. Яны зрабілі рамонт, пачалі завозіць мэблю і абсталяванне. Аб гэтым мы паведамілі партызан, і ў адну з начэй яны яе спалілі.
1я Бабруйская партызанская брыгада да таго часу з Асіповіцкага раёна перадыслацыравалася ў Акцябрскі. Я прыйшоў да сакратара Бабруйскага падпольнага райкома партыі Д.М.Лемяшонка і
250
Ясень змагаецца
папрасіў узяць мяне ў партызанскі атрад. Але ён даў мне ўказанне працягваць працаваць легальна і трымаць сувязь з 1й Бабруйскай брыгадай разам з Л.П.Станішэўскай праз падпольшчыкаў Бабруйска. У гэты час П.А.Курыльчык прапанаваў усёй нашай групе перайсці ў спецатрад № 309, якім камандаваў прысланы зза лініі фронту былы старшыня нашага калгаса М.П.Самсонік, што і было намі зроблена.
3 успамінаў Лізаветы Пракопаўны С ганішэўскай, жыхаркі в. Ясень, былой партызанскай сувязной
Добра жылі жыхары в. Ясень перад вайной. Калгас упэўнена ішоў наперад. Летам 1941 г. меўся быць добры ўраджай. 21 чэрвеня адбыўся спецыяльны калгасны сход па пытанні ўборкі збожжа. Пасля даклада старшыні калгаса М.П.Самсоніка настрой быў прыўзняты, яго ўпэўненасць перадалася вяскоўцам, і яны разышліся па хатах у добрым настроі, кожны ўяўляў сваё месца ў бітве за ўраджай, прыкідваў, як лепей арганізаваць пад час уборачнай свае хатнія справы.
Ніхто з нас і не меркаваў тады, што ўжо назаўтра пытанне аб бітве паўстане не ў пераносным, а ў прамым сэнсе…
Надышлі чорныя дні акупацыі, але з першага дня нас ні на хвіліну не пакідала вера ў перамогу савецкага народа над праклятым ворагам. У чэрвені калгаснікі Ясеня чым маглі аказвалі дапамогу адступаўшым воінам Чырвонай арміі і акружэнцам, што прабіваліся да лініі фронту.
У трывозе прайшла зіма 1942 г. Вясной дзеянні партызан актывізаваліся, варожыя эталоны паляцелі пад адхон. Каб зрабіць рух больш бяспечным, акупанты пачалі зганяць мірнае насельніцтва (у т.л. і 13гадовых дзяцей) на ахову чыгункі. На 2 — 3 метры палатна ставілі па 1 мясцоваму жыхару, а на кожны кіламетр — па 1—2 сваіх салдат. Той, хто заўважаў партызан, павінен быў падняць трывогу і папярэдзіць фашысцкіх ахоўнікаў. Канешне ж, гэта было камічна, бо, заўважыўшы партызан, ніхто іх не «здаваў», а, наадварот, забяспечваў народных мсціўцаў неабходнай інфармацыяй. Так пачалася сувязь калгаснікаў з партызанамі.
Л.П.Станішэўская.
Да нас у дом першыя партызаны прыйшлі ў кастрычніку 1942 г. Натуральна, што гэта былі бабруйчане, паколькі да Бабруйска рукой падаць. Кіраўніцтва дыверсійнай групы 1й Бабруйскай брыгады (узначальваў П.Кажушка) прапанавалі майму мужу, Канстанціну Антонавічу Станішэўскаму, стаць правадніком дыверсійнай групы, а мне — сувязной, і з гэтага моманту пачаўся для нас новы адлік часу.
Зрэшты, уся вёска жыла ў гэты час дваякім жыццём. Днём, калі прыязджалі гітлераўцы ці паліцаі, насельніцтва хавалася па дамах і жыццё замірала, але ноччу, калі вёску займалі партызаны, пачыналася поўнае небяспекі і барацьбы: праводзіліся сходы, чыткі савецкіх газет і лістовак, партызанам перадаваліся звесткі аб размяшчэнні акупантаў.
У студзені 1943 г. да нас прыехалі сакратар Бабруйскага падпольнага райкома партыі Д.М.Лемяшонак і член райкома М.І.Семісалаў. Яны прапанавалі ўдзельнічаць у пашырэнні падпольнай сеткі ў Бабруйску. Задание было выканана, і ў горадзе з’явіліся дзве новыя явачныя кватэры. Удзельнічалі ясеньцы зімой і ў іншых партызанскіх акцыях. Вось адзін эпізод.
Штодня некалькі чалавек з вёскі ішлі на работу на чыгунку да будкі каля в. Люлева. Гітлераўцы, што былі на гэтым участку, многіх з іх ведалі ў твар. Партызаны вырашылі гэта выкарыстаць. У сярэдзіне лютага байцы з кавалерыйскай групы брыгады Флегантава далучыліся да вяскоўцаў і спакойна дайшлі да будкі, дзе разам з жыхарамі вёскі П.I.Белым,
251
1941 — 1945
B.Я.Сёмкам, І.Ф.Сідаровічам і У.А.Сідаровічам сякерамі засеклі 17 фашыстаў.
Гітлераўцы паднялі трывогу, калі ў будцы ўсё было скончана. Пачалася пагоня і перастрэлка, у якой І.Сідаровіч загінуў, а астатнія ўдзельнікі акцыі, захапіўшы зброю, уцяклі. У.Сідаровічу і
C.Алынаніку было даручана папярэдзіць вяскоўцаў. На вялікі жаль, зрабіць гэтага яны не паспелі. Гітлераўцы акружылі Ясень і захапілі ўсіх мужчын, нават тых, хто працаваў у лесе і нічога аб здарэнні не ведаў. Усяго набралася 40 чалавек. Іх адвялі на чыгуначную станцыю Ясень. Тут жа пасля катаванняў Алынанік і Сідаровіч былі расстраляны. Астатніх адправілі ў Асіповічы, а потым у Бабруйскі лагер.
Праз некалькі дзён вёску зноў акружылі карнікі. Я паспела схавацца ў яме ў хляве. У се схопленыя мужчыны былі тут жа расстраляны на калгасным двары, а жанчынам было прапанавана выдаць сем’і ўдзельнікаў забойства ў чыгуначнай будцы. Натоўп маўчаў. Тады карнікі прыгразілі забіць усіх. Жонкі В.Я.Сёмкі і І.Ф.Сідаровіча з малымі дзецьмі мужна назвалі самі сябе. Іх вывелі, пасадзілі на машыну, адвезлі на торфазавод «Татарка», дзе павесілі, астатнім жа прапанавалі бегчы ў бок балота даўшы над галовамі чаргу з кулямёта.
Пасля гэтага выпадку я з сям’ёй пасялілася на падсобнай гаспадарцы ў нашага сувязнога Уладзіміра Сідаровіча. 5 сакавіка 1943 г. да нас наведаўся Д.М.Лемяшонак. Ён даў указанні па далейшай рабоце і прапанаваў Валодзю з’ездзіць у Бабруйск па медыкаменты, куды той неўзабаве і адправіўся. У гэты час гітлераўцы
ўчынілі арышты ўсіх падазроных у сувязях з партызанамі. 8 сакавіка я знаходзілася ў Сычкаве, дзе займалася пошукам солі для атрада, як у Ясень зноў наляцелі карнікі. Яны схапілі маю маці, дачку і сястру Валодзі ў якасці заложнікаў да той пары, пакуль ён не вернецца. Папярэджаны Валодзя прыехаў надвячоркам. Здавалася, усё павінна было скончыцца добра, бо разам з сувязнымі А.Сідаровічам і П.Курыльчыкам ён тут жа вырашыў ісці ў атрад. Хлопцы рушылі з вёскі, аднак па дарозе, непадалёку ад дома, напароліся на карнікаў. Курыльчыку ўдалося збегчы, а абоіх Сідаровічаў схапілі. Валодзя ўзяў ўсю віну на сябе — арыштаваных адпусцілі, але яго самога пасля катаванняў расстралялі ў турме.
У чэрвені 1943 г. мяне выклікаў для перагавораў былы старшыня калгаса камандзір спецгрупы М.П.Самсонік. Ён прыбыў зза лініі фронту для арганізацыі разведкі ў тыле ворага. Я ведала яго як выдатнага арганізатара і патрыёта і таму згадзілася стаць разведчыцай. Не раз я бывала ў Бабруйску, назірала за рухам на чыгунцы, па яго заданні падрыхтавала кватэру ў Бабруйску для размяшчэння рацыі, а ў канцы таго ж года дапамагла радыстцы перайсці на захад рэспублікі…
Успамінаючы гады змагання, магу сказаць, што мае землякі — ясеньцы — не засталіся ў баку ад барацьбы з акупантамі. Некаторым, праўда, актыўна змагацца не дазвалялі здароў’е, узрост, іншыя важкія абставіны, аднак тыя, хто мог, актыўна процістаялі фашысцкай навале. Многія ў барацьбе загінулі, і лепшым помнікам ім будзе наша ўдзячная людская памяць.
Удзельнік бельгійскага Супраціўлення
Канстанцін Антонавіч Станішэўскі нарадзіўся ў 1888 г. 3 1941 г. па 1943 г. удзельнік патрыятычнага падполля в. Ясень, сувязны 1й Бабруйскай партызанскай брыгады. У сакавіку 1943 г. быў схоплены гітлераўцамі і пасаджаны ў Бабруйскі лагер, потым вывезены на катаржныя работы ў Францыю, адтуль збег у Бельгію, дзе прыняў удзел у
бельгійскім руху Супраціўлення. Знаходзіўся ў брыгадзе рускіх партызан пры Бельгійскай партызанскай арміі ў Паўночнай Францыі. Пра гэта сведчыць і даведка, выдадзеная ў кастрычніку 1944 г. (захоўваецца ў Бабруйскім краязнаўчым музеі). У жніўні 1945 г. вярнуўся на Радзіму. Узнагароджаны медалём «За адвагу». Памёр у 1970 г.
252
Разведчыца Аня
Разведчыца Аня
«Сярод беларускіх партызан было шмат дзяўчат і жанчын, якія, падобна Ціне Слёзінай і Ані Коваль, не шкадавалі сябе дзеля разгрому ворага і вызвалення свайго народа ад фашысцкага іга, ішлі на верную смерць, здзяйснялі бессмяротныя подзвігі». Гэтыя радкі ўзяты з кнігі «На акупіраванай зямлі» былога камандзіра 99й парты занскай брыгады імя Гуляева У.К.Якавенкі.
Яскравым прыкладам самаадданай мужнасці ў суровыя дні нямецкафашысцкай акупацыі можа служыць дзейнасць асіповіцкай падполыпчыцы і партызанскай разведчыцы Ганны Іванаўны Коваль.
Нарадзілася Ганна Іванаўна ў 1924 г. у Кіеве ў сям’і рабочага. У 1933 г. разам з бацькамі пераехала ў г. Асіповічы. Вучылася ў чыгуначнай школе № 36, перад вайной закончыла 9 класаў.
3 жахам і гневам глядзела Аня на спа лены горад, на дэспагызм фашысцкіх улад, якія насаджалі нечалавечы так званы «новы парадак». Яна часта хадзіла ў в. Кабылянка Градзянскага сельсавета, дзе ўжо ў 1941 г. дзейнічала невялікая партызанская група. Пачынаючы са жніўня ў кошыку з ягадамі і грыбамі яна дастаўляла зводкі Саўінфармбюро, лістоўкі.
Да канца 1941 г. з надзейных сяброў і родзічаў стварылася камсамольскамаладзёжная група, у якую ўваходзілі Аня Коваль, Іван Коваль, Лёня Урбановіч, урач Уладзімір Кіржаманаў, Іван Наркевіч, Ігар Чарэпка, лейтэнант Гоўсей і інш.
Падполыпчыкі сабралі радыёпрыёмнік і па вечарах слухалі паведамленні з Мас
К.А.Станішэўскі. Г.І.Коваль.
квы, запісвалі іх, а раніцай у выглядзе лістовак распаўсюджвалі па горадзе, пераказвалі вусна сябрам і знаёмым, разам са сваімі сябраміпадпольшчыкамі дапамагалі ваеннапалонным уцякаць з лагера, даставалі пропускі, збіралі медыкаменты, боепрыпасы.
У чэрвені 1942 г. Аня сустрэлася з партызанамі групы Аляксея Кудашова і стала разведчыцай — сувязной атрада. Дзякуючы ёй і яе таварышам у партызанскі атрад уступілі радыётэхнік Саша Батурлін (Батарын), Іван Коваль, Саша Колас, Георгій Цыганкоў і інш. Аня дастаўляла ў партызанскі атрад медыкаменты, якія перадаваў ёй урач У.І.Кіржаманаў, зброю, боепрыпасы, соль, разведданыя абдыслакацыі нямецкіх войскаў у Асіповічах і ваколіцах горада, звесткі аб праходзячых праз горад эталонах і г.д. 3 атрада дастаўляла ў Асіповічы зводкі Саўінфармбюро, лістоўкі і газеты.
Аня пасябравала з настаўніцай з в. Паршчыха Цінай Слёзінай, якая была развед
.1 .Р~г«ізіВ8 Низ >з , аі’ЛІіве а I1* , (1 де
асСцві: ашап^ ь. Зі Ажаг.Д Уога Гг^г.за »
Ьез СЬа^э 1э 1а Вгійайэ іе Раіііэапе Кйавав, оевігз Ли хвовввезівпі; ізв еГсоувпа зотіёНс^эз році’ 1а вваг!.ввдч вй Когі, вег41Тіеш
фіЭ 1в оііоувп зо^1ё11с[йв Ь’ЮійІС’і йІі1.1 М<.і____________________
з’эа* .«11 гзозпвзг зйргёз іэ Вгіг&ав/еп Уйв ій гарагівтвп(
йЦхі»В’.эгео.і 1в осіоЬгз 1944
Ройі 1е оЬзГ із іі. Вгі Ь?Со1сп»1 «іЬйхзоЬів
Копія даведкі, выдадзенай К.А.Станішэўскаму.
Сіэі из 11 ЕІоЛ І>Т 1 _/г1г. епк г
‘Т/
253
1941 — 1945
чыцай партызанскага атрада імя Варашылава.
У канцы ліпеня 1942 г. Аня і Ціна вырашылі вывезці з Асіповіч партызанам сабраныя падпольшчыкамі горада станковы кулямёт, гранаты, боепрыпасы, радыёпрыёмнік, медыкаменты. Усё гэта яны пагрузілі на падводу і пад вечар паехалі ў бок в. Карытнае. Пры выездзе з горада іх падводу спынілі немцы. Аня і Ціна аказалі супраціўленне, але сілы былі няроўныя, іх схапілі і перадалі тайнай палявой паліцыі.
Камандаваннем партызанскага атрада былі зроблены захады для выратавання Ані і Ціны. У г. Асіповічы быў пасланы на разведку партызан Васіль Гарачых. Аднак гітлераўцам праз свайго агента ўдалося даведацца пра намер партызан. Яны спрабавалі ўзяць Васіля Гарачых жывым, але мужны патрыёт аказаў супраціўленне, пры гэтым ён забіў чатырох фашыстаў і
Партызанскі фронт
Ідучы з усакінскіх лясоў у Асіповіцкі раён, група Каралёва 6 ліпеня 1941 г. на левым беразе Бярэзіны сустрэлася з камандаваннем 122й стралковай дывізіі на чале з генералмаёрам Нікіціным, дапамагла чырвонаармейцам папоўніць харчовыя запасы і рушыла ў свой Асіповіцкі раён.
У в. Гарожа зазірнулі да ляснічага, падсілкаваліся і скіраваліся да пасёлка Воля. Па дарозе, у Асаўку, сустрэлі Фёдара Казачэнку, прапанавалі яму стаць парты занскім сувязным. Да гэтай работы прыцягнулі і старшыню калгаса Антося Габрыельчыка з Пагарэлага, іншых патрыётаў. Адначасова арганізавалі збор зброі і боепрыпасаў, што засталіся пры адступленні часцей Чырвонай арміі.
Базу вырашылі размясціць у лесе паміж Дуброўскім раз’ездам і Яноўкай (пазней базу атрада перанеслі ва ўрочышча Расоха). У хуткім часе да групы далучыўся загадчык ваеннага аддзела Асіповіцкага РК КП(б)Б І.Б.Гнядзько, дырэктар шклозавода «Нёман» І.В.Крэнь, старшыня Ліпеньскага сельсавета Р.Ф.Рудзько. Пачалася работа па арганізацыі баяздольнага партызанскага атрада.
У жніўні пры дапамозе сувязнога Габрыельчыка ўстанавілі сувязь з групай з
ўзарваў сябе і акружыўшых яго немцаў гргшатай.
Два тыдні днём і ноччу вёўся допыт Ані і Ціны ў засценках тайнай палявой паліцыі. Гітлераўскія каты пускалі ў ход самыя вытанчаныя катаванні. Але мужныя патрыёткі вытрымалі ўсё і не выдалі сваіх сяброў. Не атрымаўшы ад Ані і Ціны ніякіх звестак, 13 жніўня 1942 г. іх расстралялі.
Не суджана было дажыць да перамогі і брату Ані Івану Ковалю. Разам з партызанам! групы разведкі пад камандаваннем
С.С.Сумчанкі зімой 1944 г. ён быў акружаны гітлераўцамі ў леснічоўцы Сташэўскага і ў няроўным баі загінуў смерцю героя. Хутка памёр і бацька Ані, і толькі яе маці дажыла да дня перамогі.
У студзені 1943 г. гітлераўскія карнікі спалілі в. Паршчыха разам з усімі яе жыхарамі, дзе загінула і 5гадовая дачка У.Слёзінай Надзея.
С.Л. Чахольскі.
17 чырвонаармейцаў пад камандаваннем Дзмітрыя Барысавіча Шрэйна, якая імкнулася перайсці лінію фронту. Дамовіліся, што байцы будуць самастойнай групай партызан, размешчанай у Пагарэльскім лесе, але падпарадкаванай Каралёву. Потым звязаліся з добра падрыхтаванай і ўзброенай дэсантнай групай капітана Р.В.Пыжова, закінутай у тыл ворага камандаваннем Заходняга фронту. Гэта група абрала месцам сваёй стаянкі ўрочышча Чорная града, акружанае балотамі, недалёка ад в. Макаўе.
Першая баявая аперацыя партызан была праведзена на чыгунцы. На перагоне Талька — Верайцы ўзарвалі пуць, цягнік сышоў з рэек. Затым трыма групамі пад кіраўніцтвам Сумчанкі, Мазура і Пыжова ўзарвалі мост цераз р. Свіслач.
Вырашылі наведаць Градзянку, дзе ўзначальваў паліцыю актыўны нямецкі служка Кубіц. Разведку ў пасёлку правялі Каралёў, Гнядзько і Шыёнак. Яны прайшлі каля казармы, зафіксавалі пасты і агнявыя кропкі, і толькі пры выхадзе з Градзянкі іх апазналі, але пагоня за партызанамі не ўдалася. Раніцай, калі выганялі скаціну на пашу, партызаны, прьпсрытыя хмарай пылу, незаўважанымі падышлі да паліцэйскай казармы, знялі вартавога, узялі станковы
254
Партызанскі фронт
кулямёт, піраміду са зброяй, знішчылі абяззброены гарнізон, а потым вылілі газу на Градзянскай нафтабазе.
На пачатак 1942 г. у раёне дзейнічалі 10 партызанскіх груп. Узброеную барацьбу з ворагам вялі групы начальніка Гушасдора НКДБ БССР М.В.Баранава, Асіповіцкага райза Р.Н.Баразны (16 чалавек), калгасніка сельгасарцелі «Трактар» Казачэнкі, калгасніка А.С.Анісімчыка (17 чалавек), старшыні калгаса «Пралетарый»
І.І.Воўчака (8 чалавек), землямера Бярэзінскага райза Шагойкі (17 чалавек), ваеннаслужачага Пачтарова (37 чалавек) і інш.
У лясах, размешчаных на поўдні раёна, дзейнічалі партызанскія групы Анісімава, Альхаўца, Крылова (Некрылова), якія перараслі ў атрады імя Кірава і імя Пархоменкі.
Прыйшла зіма 1941 — 1942 гг. Партызаны ўпарадкоўвалі зямлянкі, клапаціліся аб нарыхтоўцы прадуктаў. Адначасова былі створаны рэйдавыя групы, якія па раёне праводзілі разведку размяшчэння воінскіх часцей, паліцэйскіх гарнізонаў, падбіралі і вербавалі сувязных і разведчыкаў. У гэты ж час устанавілі пастаянную сувязь з клічаўскімі партызанамі.
У канцы 1941 г. прыйшлося партызанам зведаць першае нападзенне гітлераўцаў на лагер, які размяшчаўся на Чорнай градзе. Партызаны пад камандаваннем Галакціёнава з боем выйшлі праз балота. У перастрэлцы загінуў Марк Поўзнер — былы студэнт інстытута гісторыі. Немцы ж, баючыся акружэння, перасталі праследаваць. Галакціёнаў размясціў байцоў у летнім лагеры Дзмітрыя Шрэйна, дзе, на жаль, лёгкія збудаванні не ўкрывалі людзей ад марозу.
Зіма прывяла за сабой і іншьй цяжкасці. Сляды на снезе дакладна правяраліся гітлераўцамі. Насельніцтву строга забаранялася хадзіць у лес. Стала дрэнным забеспячэнне. Сувязныя з вялікай рызыкай, цаной жыцця падтрымлівалі кантакт з партызанамі.
У лік падазроных у сувязях з партызанамі трапіў жыхар Пагарэлага партызанскі сувязны Антось Паўлавіч Габрыельчык. Фашысты яго арыштавалі і пасля здзекаў утапілі ў палонцы на р. Свіслач.
Зімой 1941 — 1942 гг., каб болын паспяхова весці барацьбу з партызанамі, у в.
Яноўка, па суседству з партызанскім лагерам, акупанты размясцілі гарнізон. Камандаванне партызан вырашыла яго ліквідаваць. Чакалі моманту. Урэшце сувязны паведаміў, што ўвесь гарнізон выехаў рабаваць насельніцтва. Партызаны на чале з Каралёвым і Сумчанкам на дарозе, па якой павінны былі вяртацца гітлераўцы, зрабілі засаду. Але нечанака ім паведамілі, што гарнізон вярнуўся ў Яноўку па іншай дарозе. Трэба было хутка мяняць тактыку. У гэты час на дарозе з’явіўся невялікі сялянскі абоз. На санях ляжал! мяхі з грузам, прызначаныя гітлераўцам. Каралёў смела выйшаў на дарогу і павітаўся з мужыкамі. Яны пазналі бы лога старшыню райвыканкома. Астатнія партызаны таксама выйшлі на дарогу. Схаваўшы зброю, яны расселіся па падводах і паехалі.
Гітлераўцы ў Яноўцы размясціліся ў доме сельсавета і старасты і ў гэты час пайшлі п’янстваваць, а варту даручылі вясковым падлеткам. Па сігнале С.Сумчанкі, партызаны напалі на хаты, дзе размясціліся гітлераўцы, і ў кароткі час разграмілі гарнізон.
29 сакавіка 1942 г. на базе груп Каралёва, Шрэйна і Пыжова быў аформлены 210ы партызанскі атрад імя І.В.Сталіна. Камандзірам яго стаў Каралёў, начальнікам штаба Сумчанка, камісарам Мазур. Пазней у сувязі з выклікам Мазура ў Клічаўскі раён камісарам быў прызначаны Шыёнак. Атрад першапачаткова налічваў 48 партызан, у хуткім часе вырас да 176 чалавек.
Партызаны працягвалі весці актыўную барацьбу не толькі з рэгулярнымі нямецкімі часцямі, паліцэйскімі гарнізонамі, але з асобнымі пасобнікамі акупантаў і здраднікамі. Вось адзін прыклад.
Да вайны ў мястэчку Ліпень жыў немец Лютэр. У перыяд акупацыі ён узначальваў вялікі гарнізон, здзекаваўся над людзьмі, стараўся заслужыць хвалу акупантаў. Партызаны празвалі яго «Старой лісой» і вырашылі ліквідаваць. План аперацыі распрацаваў Сумчанка.
10 красавіка 1942 г. на ўскраіне Ліпеня з’явіліся конныя партызанскія разведчыкі і адкрылі беспарадкавую стральбу. Лютэр падняў гарнізон па трывозе, умацаваў яго гітлераўцамі з пагарэльскага гарнізона, пусціўся ў пагоню і натрапіў на засаду. У
255
1941 — 1945
час бою немцы і паліцаі панеслі вельмі вялікія страты, але Лютэра ў ліку забітых партызаны не знайшлі, яму ўдалося ўцячы.
Пасля вяртання ў лагер зноў пачалі думаць, як знішчыць здрадніка. Начальнік разведкі І.Стэльмах прапанаваў свой план. Задание павінны былі выканаць Марк Кунько і Уладзімір Галакціёнаў. На досвітку, у лесе, далёка ад партызанскага лагера, Кунько і Галакціёнаў пераапрануліся ў жаночую вопратку, узялі кашы з прадуктамі і адправіліся ў Ліпень. Да вечара яны прабылі на базары, затым прайшліся каля камендатуры і падышлі да дома Лютэра. Толькі каля поўначы ў доме запалілі святло. Галакціёнаў кінуў у акно гранату. Паднялася трывога, але партызанам удалося знікнуць.
Праз некалькі дзён Зіна Сушко, якая працавала ва ўправе сувязной, паведаміла, што Лютэр цяжка паранены і адпраўлены ў шпіталь.
Пасля гэтага ў Ліпені была праведзена янгчэ адна дыверсія. У суправаджэнні Зіны Сушко Марк Кунько пранік у казарму і залажыў міну. Выбух прагрымеў вечарам, загінула болын як дваццаць фашыстаў, а Марк Кунько і Зіна Сушко захапілі ва ўправе неабходныя дакументы і грошы і прыйшлі ў атрад.
Пасля гэтага выбуху гітлераўцы ўчынілі ў мястэчку масавы расстрэл мясцовых жыхароў, у тым ліку яўрэйскай нацыянальнасці. Кіраўніцтва партызан вырашыла адпомсціць акупантам. У мястэчка Ліпень паслалі партызана Блінова з заданием: уступіць у паліцэйскі атрад гарнізона і «сумленнай» службай заваяваць давер. Бліноў паспяхова спраўляўся з заданием, перадаваў партызанам паведамленні аб намерах ворагаў.
У шасці кіламетрах ад Ліпеня, у густым лесе, размясцілася в. Бозак, у якую часта заходзілі партызаны на адпачынак. У пачатку ліпеня 1942 г. сюды завітаў С.Сумчанка з групай партызан. Бабулю, якая пачаставала яго абедам, ён папрасіў дапамагчы: «Раніцай пойдзеш у Ліпень на базар і будзеш расказваць, што шасцёра п’яных партызан спяць у тваім хляве». Жанчына не пагаджалася: «Баюся. Даведаюцца аб гэтым паліцэйскія і заб’юць вас». Сумчанка пераканаў, і яна пайшла. Навіна хутка трапіла да немцаў.
У хуткім часе калона паліцэйскіх і немцаў рушыла ў Бозак. Сумчанка да гэтага часу ўжо размясціў засаду. Як толькі калона перайшла мост, партызаны ўдарылі па ёй. Гітлераўцы разгубіліся і, не паспеўшы арганізаваць абарону, кінуліся бегчы, аднак уцячы ўдалося нямногім. У гэтым баі быў паранены і Бліноў. Яму давялося вярнуўся з партызанамі ў атрад.
Актыўнасць партызан не давала пакою акупантам. На досвітку яны акружылі партызанскі лагер. Часавыя перадавых пастоў завязалі з імі перастрэлку. Аднак М.Каралёў вырашыў лагер не здаваць, а заняць кругавую абарону, і фашысты, працягваючы насгупаць, сустрэлі арганізаванае супраціўленне. Панёсшы вялікія страты, яны вярнуліся ў Асіповічы.
Але ненадоўга. У жніўні 1942 г. для барацьбы з партызанамі была кінута стралковая дывізія, якая накіроўвалася на фронт. У Градзянцы размясціўся штаб. Партызаны ўлічылі гэту акалічнасць, і калі праз тры дні праціўнік уварваўся ў партызанскі лагер, там былі толькі пустыя шалашы: народныя мсціўцы змянілі месца дыслакацыі. Раз’юшаныя фашысты ўзарвалі лагер, а на дошцы каля штаба ў Градзянцы напісалі брахлівае паведамленне: «Забіта 900 бандытаў і 300 захоплена ў палон». У час правядзення гэтай карнай аперацыі фашысты затрымалі ў лесе, а пасля павесілі некалькі нявінных калгаснікаў.
3 ліпеня 1942 г. сумесна з 210м атрадам імя І.В.Сталіна пачалі дзейнічаць у раёне партызанскія атрады В.А.Ціхамірава і В.І.Лівенцава. Атрады з красавіка па жнівень пусцілі пад адхон 18 эшалсгнаў, ліквідавалі каля трох тысяч гітлераўскіх салдат і паліцэйскіх.
У ваенным гарадку Лапічы спынілася нямецкая вайсковая часць. Яна пастаянна арганізоўвала паборы, здзекавалася над мясцовым насельніцтвам. У гэтым дапамагаў ёй і паліцэйскі гарнізон. Партызаны вырашылі расквітацца з немцамі. У ноч на 10 жніўня 1942 г. яны пачалі наступление на ваенны гарадок Лапічы. Першая група на чале з Каралёвым падходзіла з боку в. Азярышча па дарозе Асіповічы — Лапічы. Другая, якая ўключала атрад Ціхамірава, наступала на Жорнаўку, і была абавязана ў абумоўлены час
256
Партызанскі фронт
адкрыць артылерыйскі агонь па мястэчку, адцягваючы ўвагу праціўніка. Група Сумчанкі заходзіла з боку ваеннага гарадка. Яна павінна была перарэзаць дарогу з мястэчка да ваеннага гарадка і ліквідаваць ахову чыгуначнага моста цераз р. Свіслач. Але задуманая аперацыя не ўдалася па той прычыне, што перамяшчэнне партызан было заўважана немцамі. Групы Каралёва і Сумчанкі патрацілі шмат часу, робячы абходны манеўр, і спазніліся на зыходныя пазіцыі. Ціхаміраў жа адкрыў артылерыйскі агонь па ваенным гарадку ў прызначаны час. Калі партызаны пайшлі па мястэчку Лапічы, каб падтрымаць Ціхамірава, лапіцкія паліцэйскія пачалі адступаць да гарадка, а адрэзаць ім шлях адступлення, як прадугледжвалася, Сумчанка не паспеў. Пры насту пленні партызан на ваенны гарадок, гітлераўцы адкрылі па іх артылерыйскі агонь і адначасова кінулі сілы на мост. Адступаючы, партызаны знішчылі болын за дзесяць паліцейскіх, склад боепрыпасаў і дакументы лапіцкай управы.
У верасні 1942 г. па заданні ЦК КП(б)Б у размяшчэнне асіповіцкіх партызан прыбыла конная група
А.К.Флегантава, якая аказала вялікую дапамогу 210му атраду.
22 верасня 1942 г. быў зацверджаны Бабруйскім міжрайкомам Асіповіцкі падпольны РК КП(б)Б на чале з сакратаром Рувімам Хаімавічам Голантам і некалькі пазней Асіповіцкі падпольны РК ЛКСМБ, сакратаром якога выбралі Івана Гнядзько.
На канец 1942 г. 210ы партызанскі атрад імя І.В.Сталіна пры ўдзеле асіповіцкіх падполынчыкаў нанёс адчувальны ўрон гітлераўцам на ўчастку чыгункі Пухавічы —Бабруйск. Партызанамі былі знішчаны і пашкоджаны сотні вагонаў, выведзены са строю звыш дзесятка паравозаў.
На час знаходжання Каралёва ў Маскве абавязкі камандзіра партызанскага атрада, а потым брыгады выконваў Сцяпан Сумчанка. У сярэдзіне снежня 1942 г. народный мсціўцы пачалі атрымліваць звесткі аб маючай адбыцца аблаве гітлераўцаў на партызан. У лясах пачалася падрыхтоўка да баёў.
6 студзеня 1943 г. з в. Каменічы ў атрад прыбыў пасыльны і паведаміў, што баталь
ён гітлераўцаў з артылерыяй і буйнакалібернымі кулямётамі ўварваўся ў вёску. Сумчанка адразу ж звязаўся з партызанскімі атрадамі Ціхамірава і Лівенцава і папрасіў іх дапамогі ў разгроме немцаў. Ноччу партызаны акружылі вёску і напал! на карнікаў. Распачаўся бой, у вышку якога немцы пакінулі вёску.
Пасля бою стала вядома, што ўсе лясы Асіповіцкага раёна блакіраваны буйнымі часцямі праціўніка. Патрэбна было хутка выходзіць з акружэння. Сумчанку непакоіў лёс групы Р.Баразны, якая размяшчалася далёка ад асноўных сіл атрада — у брыцалавіцкіх лясах. У хуткім часе адтуль прыбыў сувязны і расказаў, што гітлераўцы ўварваліся ў в. Брыцалавічы, загналі ўсіх жыхароў у хлеў і спалілі. Група Баразны засталася за межам! блакады.
Становішча ў партызанскай зоне ўскладнялася. Расла напружанасць не толькі сярод партызан, але і насельніцтва. Атрадам не ўдалося адстаяць Каменічы, а ў хуткім часе карнікі занялі і в. Макаўе — бліжэйшы населены пункт да партызанскага лагера. Частка мужчын гэтай вёскі пайшла ў лес. Старых, жанчын і дзяцей фашысты закрылі ў амбары і падпалілі. Такі ж трагічны лёс напаткаў і іншыя вёскі.
Кальцо акружэння лагера з кожным днём сціскалася. Партызанскія заставы вялі ўпартыя баі. У баях загінулі Анатоль Хамякоў, Пётр Ксенафонтаў. Партызаны рызыкнулі пайсці на прарыў. У той час, калі атрады Ціхамірава і Лівенцава з засады наносілі моцныя ўдары па гітлераўцах, ноччу калона асіповіцкіх партызан без бою дасягнула в. Каменічы, але трапіла ў засаду і была абстраляна. Дзве трэці калоны на чале з Сумчанкам і Шыёнкам праскочылі, а астатнія партызаны пад камандаваннем Івана Макаравіча Стэльмаха звярнулі ў лес. Мароз, як на зло, мацнеў. Партызаны з часткай мясцовых жыхароў вырашылі перасячы Лядзянскае ўрочышча, якое знаходзілася за Градзянкай, і выйсці ў клічаўскія лясы. Рухаліся ноччу. Выйшаўшы на паляну, убачылі вогнішчы, вакол якіх грэліся людзі. Стэльмах вырашыў даведацца, адкуль яны. Пайшоў да вогнішчаў і Дзмітрый Шрэйн. Пры падыходзе партызаны ўбачылі захутаных у коўдры і хусткі гітлераўцаў. Двое кіну
257
1941 — 1945
ліся на Стэльмаха, але ён зваліў іх у снег. Шасцёра хацелі захапіць Шрэйна, але той выхапіў пісталет і застрэліў чатырох карнікаў. Астатнія збеглі.
Партызанская група пад камандаваннем Баразны пакінула лагер апошняй. Падрыўнік Барыс Дзмітрыеў замініраваў яго, і атрад пайшоў у грабаўскія лясы. У замініраваным партызанскім лагеры гітлераўцы панеслі страты.
У студзені 1943 г., калі блакада скончылася, асіповіцкія партызаны вярнуліся на свае стаянкі, прыняўшы ў свае рады новых байцоў з мясцовых жыхароў.
За час блакады і зімовых баёў партызаны расходавалі боепрыпасы і ўзрыўчатку. Правядзенне далейшых баявых аперацый стрымлівалася. Сумчанка і яго памочнік І.В.Крэнь арганізавалі разведку і ў БудаКашалёўскім раёне Гомельскай вобласці і знайшлі разбураныя склады боепрыпасаў праціўніка. У хуткім часе калона з 270 падвод рушыла лясамі да «знаходкі». Групу ўзначаліў В.В.Глотаў. Шлях быў далёкі, цяжкі і небяспечны. Партызаны па дарозе грамілі невялікія гарнізоны. У гэтых баявых аперацыях праявіў сябе Лазар Асланаў. Вярнуліся партызаны без страт, задание было выканана, боепрыпасы дастаўлены.
Партызанскі рух у раёне працягваў пашырацца. Камандаванне 210га партызанскага атрада ў студзені 1943 г. на базе групы Баразны (70 чалавек) арганізацыйна аформіла і ўзяло пад сваё кіраўніцтва 211 ы партызанскі атрад імя К.К.Ракасоўскага (камандзір Р.Н.Баразна, камісар А.В.Шыёнак, начальнік штаба І.І.Патапейка), а на базе ініцыятыўнай групы В.М.Сёмкіна — атрад 212ы (у далейшым імя С.С.Сумчанкі, камандзір П.А.Маркоўскі, камісар Р.Ф.Сатоўскі, начальнік пггаба М.М.Барадулін), на базе групы Ф.У.Карунчыкава, Т.М.Дзівака і К.Л.Прохарава — 213ы атрад «За Савецкую Беларусь» [камандзір Ф.К.Шычко (Падлесны), камісар Э.Ф.Паўлюц, начальнік штаба У.М.Волкаў].
Гэта група атрадаў у лютым 1943 г. на аснове распараджэння ўпаўнаважанага ЦК КП(б)Б па Магілёўскай вобласці была названа 1й Асіповіцкай партызанскай брыгадай. 3 красавіка 1943 г. яна дзейніча
ла ў складзе ваеннааператыўнай групы (ВАГ) пры Магілёўскім падпольным абкоме КП(б)Б.
У лютым быў наладжаны выпуск падпольнай шматтыражнай газеты «За Советскую Родину». Першы яе нумар выйшаў 20 лютага 1943 г. Першым рэдактарам стаў П.В.Трацэўскі. Газета выкрывала хлусню гітлераўскай прапаганды, давала народу веру ў перамогу над ворагам, заклікала да актыўнай барацьбы з акупантамі.
У пачатку ліпеня 1943 г. 1я Асіповіцкая партызанская брыгада (540 чалавек) была пераўтворана ў Асіповіцкую ваеннааператыўную групу (ВАГ) пад камандаваннем М.Каралёва. У гэтым жа месяцы камандаваннем ВАГ на базе групы І.П.Новаша, вылучанай з 211га атрада, арганізаваны 214ы атрад (камандзір Дз.А.Падгайны, камісар М.С.Пінчук), затым 215ы атрад імя Леніна (камандзір Р.В.Пыжоў, камісар М.В.Баранаў, начальнік штаба М.К.Галаўчэнка) і ў жніўні быў утвораны 216ы атрад імя П.К.Панамарэнкі (камандзір М.Ц.Свердлікаў, камісар С.М.Альхавец, затым Ф.М.Дубінчык, начальнік штаба
В.В.Грыбкоў), якія дзейнічалі ў паўднёвай частцы раёна.
Асіповіцкая ВАГ, аб’яднаўшы 7 атрадаў колькасцю каля паўтары тысячы чалавек, поўнасцю кантралявала чыгунку, ліквідавала ўсе паліцэйскія гарнізоны, за выключэннем гарнізонаў у вёсках Кассё і Чучча. У першыя дні ліпеня 1943 г. быў распрацаваны план ліквідацыі і гэтых гарнізонаў. Правядзенне аперацыі было даручана: у Кассі — 210му атраду пад
кіраўніцтвам Сумчанкі, у Чуччы — атрадам Баразны і Падгайнага. Аперацыяй кіраваў М.Каралёў.
Увечары атрады падышлі да в. Чучча. Ноччу, калі паліцэйскія спалі, наперад былі высланы штурмавыя групы. Яны закідалі гранатамі дзоты і падабраліся да будынка школы, дзе размяшчаліся здраднікі. Ціха зняўшы з вышкі вартавога, Сямён Пінчук даў каманду на штурм, але тут жа ўпаў, скошаны куляй. Паляцелі гранаты. Партызаны ўварваліся ў будынак і ў хуткім часе ўвесь гарнізон быў знішчаны. У гэты ж час 210ы атрад імя
258
Партызанскі фронт
І.В.Сталіна пад камандаваннем Сумчанкі наступаў на гарнізон у в. Кассё. Паліцэйскія і немцы размясціліся ў будынку школы. Каб падавіць аГнявыя кропкі ў дзотах і бліндажах, партызаны расходавалі ўсе гранаты, і казарму штурмаваць не было чым (аб падыходзе партызан гарнізон быў кімсьці папярэджаны). Раптоўнае нападзенне не атрымалася. Сумчанка вырашыў, што штурмаваць без гранат безнадзейна і даў загад аб адыходзе. У гэтым баі партызаны панеслі значныя страты.
У сярэдзіне 1943 г. пачалося наступление Чырвонай арміі на Бранскім, Цэнтральным, Сцяпным і ПаўднёваЗаходнім франтах. Ішлі ўпартыя баі за вызваленне Арла, Белгарада і на Курскай дузе.
Ажывіўся і партызанскі рух, у атрады прыходзіла папаўненне. Асіповіцкая ВАГ пачала рыхтавацца да «рэйкавай вайны». На партызанскі аэрадром прыбывалі самалёты з узрыўчаткай.
16 верасня 1943 г. пастанаўленнем Савецкага ўрада за арганізатарскія здольнасці, паспяховае правядзенне баявых аперацый у тыле ворага Мікалаю Піліпавічу Каралёву было прысвоена воінскае званне генералмаёра.
Камандаванне тылу 9й нямецкай арміі, контрразведвальныя і карныя органы, якія дзейнічалі ў размяшчэнні гэтай арміі, пачалі прымаць меры для ліквідацыі партызанскіх фарміраванняў
і ўнясення дэзарганізацыі ў іх дзейнасць.
Нямецкая разведка і контрразведка (аддзяленне «абвера», штаб «Валі» і «Зондэрштаб Р») пачалі засылаць сваю агентуру ў Асіповічы, у вёскі, размешчаныя недалёка ад баз партызанскіх атрадаў, і атрады.
У вёсках Лапічы, Ліпень і Градзянка размясціліся рэзервовыя часці 9й нямецкай арміі. Адначасова гітлераўцы з ліку здраднікаў, уцякаючых з вызваленых абласцей, фарміравалі групы і атрады для барацьбы з партызанамі і падполынчыкамі. У раёне з’явіўся атрад Бішлера, на які нямецкафашысцкія захопнікі ўскладалі вельмі вялікія надзеі. Бішлер размясціў сваіх галаварэзаў у в. Вяззе, папрасіўшы дапамагчы яму танкамі і артылерыяй. Бішлераўцы ў барацьбе з партызанамі прымянялі хітрасці: пераапрануўшыся ў цывільнае адзенне, заводзілі знаёмствы з мясцовым насельніцтвам, пад выглядам бежанцаў хадзілі па вёсках, пранікалі ў глыбіню партызанскай зоны і вялі разведку размяшчэння атрадаў.
Першы бой з імі завязаўся пад Градзянкай. Устаноўленыя партызанамі на лясных і прасёлачных дарогах засады нанеся! бандзе вялікія страты. Бішлер адступіў ад Градзянкі і спыніўся ў в. Палядкі, дзе помсціў за няўдачу, бясчынстваваў, здзекаваўся над мірным насельніцтвам і грабіў вёскі.
Камандны склад Асіповшкай ваеннааператыўнай групы. Сядзяць злева направа: Р.Н.Баразна, В.В.Глотаў, М.П.Каралёў, Ф.Дз.Лашкевіч, Дз.Б.Шрэйн; стаяць злева направа: Ф.К.ТІІычко, П.А.Маркоўскі, М.Ц.Свердлікаў, Дз.А.Падгайны, Р.В.Пыжоў, начальнік асобага аддзела
В.І.Крэнь, началыгік санслужбы
А.Е.Брыкальскі.
259
1941 — 1945
Ноччу партызаны падцягнулі да Па лядак атрады, узялі вёску ў акружэнне і пачалі штурм. Нямногім галаварэзам удалося выратавацца ў тым баі.
1 студзеня 1944 г. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР за выключныя заслугі ў развіцці партызанскага руху ў раёне, асабісты гераізм і адвагу ў баявых аперацыях «рэйкавай вайны» Мікалай Піліпавіч Каралёў быў удастоены звания Героя Савецкага Саюза з уручэннем яму ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка».
Аднак гэтая радасная падзея ў парты занскім злучэнні ў хуткім часе змянілася смуткам. 6 студзеня 1944 г. у выніку здрады ў няроўным баі загінуў намеснік камандзіра злучэння па разведцы С.С.Сумчанка. Гібель Сцяпана Сяргеевіча глыбока перажывалі ўсе партызаны. Яго імем быў названы 212ы партызанскі аград пад камандаваннем II.А.Маркоўскага. Партызаны пакляліся адпомсціць за смерць баявога таварыша.
Дзякуючы смеласці і адвазе асіповіцкіх партызанпадрыўнікоў толькі за люты 1944 г. было пушчана пад адхон 46 воінскіх эшалонаў праціўніка, з процітанкавых ружжаў падбіта 18 паравозаў, 31 аўтамашына, 2 танкеткі і 1 цягач.
Мініраваннем дарог, агнём з засад ліквідаваны 42 аўтамашыны, 1 бронемашына і 2 падводы. За час праведзеных крушэнняў паяздоў, у баях з засад забіта 266 гітлераўцаў, паранена і ўзята ў палон 77. Спалена бензіна 66 т, ліквідавана 10 мастоў на шашы і грунтавых дарогах, пашкоджана 8,5 км тэлефоннатэлеграфных ліній.
У лютым 1944 г. нямецкафашысцкія акупанты акружылі вёскі Дубавое, Верхі, Вярэйцы, Пратасевічы, Пабокавічы і Паплавы і ўсіх мужчын адправілі на перада
вую, а жанчын вывезлі на катаржныя работы ў Германію.
23 лютага 1944 г. у дзень святкавання чарговай гадавіны Чырвонай арміі буйная часць эсэсаўскіх войскаў напала на партызанскую заставу, размешчаную ў в. Каменічы. Невялікая трупа партызан, якая ахоўвала вёску, заўважыўшы варожы ланцуг, паслала за дапамогай у штаб злучэння, а сама адбівала атакі, несучы вялікія страты. Калі ў баі загінуў палітрук Трубіцын, падрыўнік Барыс Дзмітрыеў узначаліў абарону. Але ён таксама геройскі загінуў у няроўнай схватцы. Пазней Дзмітрыеў быў удастоены звання Героя Савецкага Саюза (пасмяротна).
Вясной 1944 г. брыгаднай разведцы ўдалося атрымаць звесткі аб тым, што ў
в. Пухавічы сканцэнтраваны 3 пяхотныя дывізіі і танкавая брыгада, гатовыя нанесці удар па партызанах Асіповіцкага раёна. Асіповіцкі падпольны райком партыі прыняў рашэнне вывесці атрады зпад удару. Партызанская разведка ўважліва назірала за рухам войскаў праціўніка і рэгулярна паведамляла камандаванню злучэння аб перамяшчэнні войскаў праследавацеля. Гітлераўцы захапілі стаянку лагера, яны зруйнавалі яе з зямлёй, але дабіцца жаданых вынікаў так і не змаглі. Партызанам удалося без вялікіх страт выйсці з акружэння.
У сакавіку 1944 г. Каралёва адазвалі з брыгады ў Беларускі штаб партызанскага руху. Камандаванне злучэннем (1854 партызаны) прыняў І.Б.Гнядзько, а ў маі яго ўзначаліў В.В.Глотаў. У канцы чэрвеня асіповіцкія партызаны зліліся з часцямі наступаючай Чырвонай арміі, упісаўшы яркую старонку ў гісторыю барацьбы беларускага народа з нямецкафашысцкімі захопнікамі.
У.ІІ.Зорын.
Партызанскія фарміраванні, якія дзейнічалі на тэрыторыі Асіповіцкага раёна
ОСИПОВИЧСКАЯ ВОЕННООПЕРАТИВНАЯ ГРУППА
Сформирована в июле 1943 г. в соответствии с постановлением Могилевского подпольного обкома КП(б)Б и приказом Могилевской (областной) военноопера
тивной группы на базе отрядов 1й Осиповичской бригады. При создании ВОГ управление 1й Осиповичской бригады упразднено, а ее отряды 210, 211, 212 и 213й включены в ВОГ отдельными боевыми единицами. Одновременно в составе ВОГ
260
Партызанскія фарміраванні, якія дзейнічалі на тэрыторыі раёна
организованы 214й, 215й отряды, в авгус те создан 216й отряд, в ноябре 1943 г. включен отдельный 309й отряд. Позднее отрядам присвоены имена: 210му — им.
В. П.Сталина, 211му — им. К.К.Рокоссовского, 212му — им. С.С.Сумченко, 213му — «За Советскую Белоруссию», 214му — им. М.И.Калинина, 215му им. В.И.Ле
нина, 216му им. П.К.Пономаренко, 309му — им. С.М.Кирова.
Командир ВОГ генералмайор
Н.Ф.Королев удостоен звания Героя Советского Союза.
ВОГ действовала в Осиповичском и Бобруйском районах Могилевской, Червенском и Пуховичском — Минской областей.
Соединялась с частями Красной Армии поотрядно с 28 июня по 3 июля 1944 г. Численный состав на день соединения — 1854 партизана.
Руководящий состав ВОГ:
Секретарь подпольного райкома КП(б)Б — Войтенков Григорий Максимович (июль 1943 — июль 1944).
Командиры ВОГ: Королев Николай Филиппович (июль 1943 — март 1944), Гнедько Иван Борисович (март 1944 — май 1944, и.о.), Глотов Василий Васильевич (май 1944 — июль 1944).
Начальники штаба: Нехай Адам Алексеевич (июль 1943 — январь 1944), Лашкейич Федор Дмитриевич (январь 1944 — июль 1944).
1я ОСИПОВИЧСКАЯ БРИГАДА
В январе 1943 г. командование 210го отряда организационно оформило и подчинило своему руководству отряды 211, 212 и 213й. В феврале 1943 г. на основании решения уполномоченного ЦК КП(б)Б по Могилевской области приказом Кличевского оперативного центра эта группировка отрядов определена 1й Осиповичской бригадой.
Бригада действовала в Осиповичском районе Могилевской, Червенском и Пуховичском районах Минской областей вначале в составе Кличевского оперативного центра, с апреля 1943 г. — Могилевской (областной) ВОГ. В июле 1943 г. в связи с созданием Осиповичской ВОГ расформирована.
Численный состав на день расформирования — 540 партизан.
В.В.Глотаў.
Командиры бригады: Королев Николай Филиппович (январь 1943 — июль 1943), Сумченко Степан Сергеевич (январь 1943 — апрель 1943, и.о.).
Комиссары: Шиенок Александр Васильевич (январь 1943 — март 1943, и.о.), Глотов Василий Васильевич (март 1943 — июль 1943).
Начальники штаба: Лукашенко Александр Игнатьевич (январь 1943 — февраль 1943, и.о.), Глотов Василий Васильевич (февраль 1943 — март 1943), Марковский Филипп Александрович (март 1943 июль 1943).
210й отдельный отряд им. И.В.Сталина
Организован 29 марта 1942 г. в Осиповичском районе на базе группы Н.Ф.Королева, которая прибыла в тыл противника по заданию ЦК КП(б)Б в июле 1941 г., группы военнослужащих во главе с Д.Б.Шрейном, организованной в августе 1941 г., разведывательнодиверсионной группы Г.В.Пыжова, присланной в Осиповичский район штабом Западного фронта в сентябре 1941 г., и группы С.А.Мазура, действовавшей с июля 1941 г. Летом и осенью 1942 г. распоряжением Кличевского оперативного центра в отряд влиты отдельные партизанские группы Белохвоста, Ф.К.Шичко, Н.В.Баранова и прибывшие из советского тыла по заданию ЦК КП(б)Б диверсионные группы Потапова, Казаченка, Шагойко, Ф.М.Дубинчика. Вначале отряд действовал самостоятельно под названием «Короля» (кличка Н.Ф. Коро лева), в июле 1942 г. включен в состав Кличевского оперативного центра 210м отрядом. 30 марта 1944 г. ему присвоено имя И.В.Сталина. 20 января 1943 г. он вошел головным
261
1941 — 1945
Партызаны 210га атрада
М. С. Адакімчык.
В.Ф.Бабіна.
П.Н.Гацко.
А.М.Глотава.
С. Я. Касперская.
А.А.Касперскі.
С.М.Багамазаў (намеснік в.I.Ганчаронак. кіраўніка асобага аддзела).
Б.В.Дабрадумаў (намеснік начальніка штаба парты Ф.С.Ільеў. занскага злучэння).
Л.А.Кірыновіч.
С.І.Краўчанка.
отрядом в 1ю Осиповичскую бригаду, в июле 1943 г. — отдельным отрядом в Осиповичскую ВОГ.
Отряд действовал в Осиповичском районе Могилевской, Пуховичском и Червенском районах Минской областей.
На день соединения с частями Красной Армии, 2 июля 1944 г., насчитывал 588 партизан.
Командиры отряда: Королев Николай Филиппович (март 1942 — июнь 1943), Сумченко Степан Сергеевич (сентябрь 1942 — май 1943, и.о.), Глотов Василий Васильевич (июль 1943 — май 1944), Шрейн Дмитрий Борисович (май 1944 — июль 1944).
Комиссары: Шиенок Александр Васильевич (июль 1942 — март 1943), Глотов
262
Партызанскія фарміраванні, якія дзейнічалі на тэрыторыі раёна
М.У.Кунько (камандзір В.Н.Лапатка узвода)._________________
І.І.Маркаран (старшы П.Я.Мігуцкі (урач) на падрыўной трупы). ______
Н.П.Нікончык
І.П.Палуянаў.
М.В.Прахаў
А.Ф.Няхай
І.С.Пятроў (камандзір Ф.М.Распуцін. узвода).
Василий Васильевич (март 1943 — июль
1943), Голант Рувим Хаимович (июль 1943 июль 1944).
Начальники штаба: Сумченко Степан Сергеевич (март 1942 сентябрь 1942), Лукашенко Александр Игнатьевич (сентябрь 1942 — февраль 1943; сентябрь 1943 июль 1944, погиб), Глотов Василий Васильевич (февраль 1943 — март 1943),
Н.Саладоўнікаў (ка А.Ф.Стэльмах. мандзір уэвода).
Марковский Филипп Александрович (март 1943 август 1943), Бородулин Михаил Матвеевич (август 1943 — сентябрь 1943, и.о.).
211й отдельный отряд им. К.К.Рокоссовского
Образован в январе 1943 г. на базе диверсионной группы Г.Н.Борозны —
263
1941 — 1945
К. У. Сухоцкі (ка А.М.Тумашык. мандзір роты).
атрада
Р.Н.Баразна (камандзір С.А.Грышановіч (разатрада). ведчык).
И.И.Потапейко, которая действовала с июля 1942 г. в Осиповичском районе. С января 1943 г. отряд находился в составе 1й Осиповичской бригады, в июле передан Осиповичской ВОГ. В марте 1944 г. ему присвоено имя К.К.Рокоссовского.
Отряд действовал в Осиповичском районе.
С.В.Чайкоўская. Дз.Б.Шрэйн.
На день соединения с частями Красной Армии, 30 июня 1944 г., насчитывал 372 партизана.
Командиры отряда: Борозна Григорий Никифорович (январь 1943 — июнь 1944), Черепко Григорий Яковлевич (сентябрь 1943 — ноябрь 1943, и.о.).
Комиссары: Черепко Григорий Яковлевич (январь 1943 — апрель 1943), Шиенок Александр Васильевич (апрель 1943 — июнь 1944).
Начальник штаба — Потапейко Иван Иванович (январь 1943 — июнь 1944).
212й отдельный отряд им. С.С.Сумченко
Создан в январе 1943 г. около деревень Гродзянка и Каменичи Осиповичского района на базе инициативной группы
В.Н.Семкина — Г.Ф.Сатовского, выделенной в декабре 1942 г. 210м партизанским отрядом. В январе — июле 1943 г. входил в состав 1й Осиповичской бригады, затем передан Осиповичской ВОГ. В марте 1944 г. отряду присвоено имя Степана Сергеевича Сумченко — заместителя командира соединения по разведке, погибшего 8 января 1944 г.
Отряд действовал в Осиповичском районе.
На день соединения с частями Красной Армии, 28 июня 1944 г., насчитывал 225 партизан.
Командиры отряда: Семкин Вячеслав Никитич (январь 1943 — август 1943), Гнедько Иван Борисович (август 1943 — январь 1944), Марковский Филипп Александрович (январь 1944 — июнь 1944).
Комиссар — Сатовский Григорий Федорович (январь 1943 — июнь 1944).
264
Партызанскія фарміраванні, якія дзейнічалі на тэрыторыі раёна
Р.І.Іваноў (камандзір роты).
Е.А.Лапатка. А.Н.Літвінка. А.М.Патапейка (паліт
рук роты).
А.П. Патапейка. Партызаны 212га
1.1.Патапейка (начальнік П.В.Юрусаў (камандзір
штаба). роты).
атрада
Р.П.Белахвостаў (разведчык).
В.М.Варывончык (старшы разведчык).
Я.І.Абакумаў (палітрук Л.І.Ахпаш (камандзір 1й роты). . роты).
Начальники штаба: Лешкович Сигизмунд Петрович (… — август 1943; январь 1944 — март 1944), Марковский Филипп Александрович (август 1943 — январь 1944), Бородулин Михаил Матвеевич (март 1944 — июнь 1944).
213й отдельный отряд «За Советскую Белоруссию»
Сформирован в январе 1943 г.
В ноябре 1942 г. в Осиповичский район прибыла диверсионная группа Ф.У.Корунчикова, направленная из советского
265
1941 — 1945
А.Б.Радзіеўская (сувязная).
П.Я.Нікіцін (камандзір
роты 1
В.А.Казлоўскі.
І.А.Пракаповіч.
В.М.Сёмкін (камандзір В.А.Сідаровіч атрада). (начальнік разведкі)
1 П Раеўскі (камамлнр дывергійнай групы).
А.М.Сёмкін
Н.Н.Хічэўская (медся І.І.Хічэўскі (упаўнавастра). жаны асобага аддзела).
тыла по заданию ЦК КП(б)Б в июле 1942 г. 22 декабря 1942 г. она объединилась с местными партизанскими группами Т.М.Дивака и Н.Л.Прохорова и 20 января 1943 г. была оформлена в 213й отряд (с 30 марта 1944 г. — 213й «За Советскую Белоруссию»). С января по июль 1943 г. он входил в состав 1й Осиповичской бригады, затем передан Осиповичской ВОГ.
Отряд действовал в Осиповичском и смежных с ним районах.
На день соединения с частями Красной Армии, 30 июня 1944 г., насчитывал 188 партизан.
Командиры отряда: Волков Владимир Николаевич (январь 1943 — июль 1943), Шичко Федор Калинович (июль 1943 — июнь 1944).
Комиссары: Корунчиков Федор Устинович (январь 1943 — май 1944), Павлюць Эдуард Францевич (май 1944 — июнь 1944).
Начальники штаба: Мельников Василий Емельянович (январь 1943 — июль
1943), Волков Владимир Николаевич (июль 1943 — июнь 1944).
214й отдельный отряд им. М.И.Калинина
Организован в июле 1943 г. приказом Осиповичской ВОГ на базе инициативной группы, выделенной по указанию Осиповичского подпольного райкома КП(б)Б 211м отрядом. 30 марта 1944 г. отряду присвоено имя М.И.Калинина.
266
Партызанскія фарміраванні, якія дзейнічалі на тэрыторыі раёна
Партызаны 213га атрада
Партызаны 214га атрада
А.Я.Дзівак (камандзір роты).
К. Д. ГрунтоваЯрмакова (радыстка).
Ф.У.Карунчыкаў (камі сар атрада).
І.М.Кобатаў (камандзір Ф.К.Шычко (камандзір Ф.Я.Дудко. гаспадарчай роты). атрада).
М. КісялёваІванова.
М.I.Немец (разведчык).
З.П.Мігуцкая (аперацыйная медсястра).
Дз.А.Падгайны (камандзір атрада).
Отряд действовал в Осиповичском районе.
На день соединения с частями Красной Армии, 1 июля 1944 г., насчитывал 156 партизан.
Командир отряда — Подгайный Дмитрий Афанасьевич (июль 1943 — июль 1944).
Комиссар — Пинчук Михаил Степанович (июль 1943 — июль 1944).
Н ачальники штаба: Бакун Михаил Григорьевич (июль 1943 — февраль 1944, погиб), Романчук Иван Андреевич (март 1944 — июль 1944).
267
1941 — 1945
І.А.Раманчук (начальнік штаба).
215й отдельный отряд им. В.И.Ленина
Образован в июле 1943 г. приказом Осиповичской ВОГ из партизан, выделенных 210м отрядом. 30 марта 1944 г. ему присвоено имя В.И.Ленина.
Отряд действовал в составе Осиповичской ВОГ.
На день соединения с частями Красной Армии, 3 июля 1944 г., насчитывал 195 партизан.
Командир отряда — Пыжов Григорий Васильевич (июль 1943 — июль 1944).
Комиссар — Баранов Николай Васильевич (июль 1943 — июль 1944).
Партызаны 215га атрада
З.Л.Брыкальская. А.М.Ганчаронак.
Л.В.Гаўруковіч.
І.С.Лісіца.
Р.В.Пыжоў (камандзір Л.М.Сугака. атрада).
М.П.Гоцін.
С.М.ІІІпі>іеўскі.
Начальник штаба — Головченко Михаил Константинович (июль 1943 — июль 1944).
216й отдельный отряд им.
П. К. Пономаренко
Создан в августе 1943 г. приказом Осиповичской ВОГ из партизан, выделенных
210м отрядом. 30 марта 1944 г. ему присвоено имя П.К.Пономаренко.
Отряд действовал в составе Осиповичской ВОГ.
На день соединения с частями Красной Армии, 28 июня 1944 г., насчитывал 86 партизан.
268
Партызанскія фарміраванні, якія дзейнічалі на тэрыторыі раёна
Партызаны 216га атрада
Д.Ф.Няхай. Л.С.Паўроз.
А.В.Тылер.
Командир отряда — Свердликов Максим Тимофеевич (август 1943 — июнь 1944).
Комиссар — Дубинчик Федор Михайлович (ноябрь 1943 — июнь 1944).
Начальники штаба: Дубинчик Федор Михайлович (август 1943 — ноябрь 1943), Грибков Виктор Васильевич (ноябрь 1943 — июнь 1944).
309й отдельный отряд им. С.М.Кирова
Организован в январе 1943 г. на базе группы М.П.Самсоника — С.ГІ.Багрова. Вначале действовал самостоятельно в Осиповичском и Кировском районах. 16 ноября 1943 г. распоряжением БШПД подчинен Осиповичской ВОГ. На день соединения с частями Красной Армии, 28 июня 1944 г., отряд насчитывал 202 партизана.
Командир отряда — Самсоник Михаил Петрович.
Комиссар — Багров Сергей Петрович.
Начальник штаба — Кревчик Михаил Иванович.
Партызаны 309га атрада
А. М. Бондар Л.У.Самсонік
(камандзір узвода). (разведчыца).
БРИГАДА «ЗА РОДИНУ» им. А.К.ФЛЕГОНТОВА
Создана 20 октября 1942 г. в Червенском районе Минской области по указанию начальника ЦШПД на базе отдельных отрядов А.К.Флегонтова (позже «Боевой»),
В.А.Тихомирова (позже им. И.В.Сталина), И.3.Кузнецова (позже «Красное знамя»), 752го, «Пламя». Позднее в составе бригады организованы отряды им. К.Е.Ворошилова, им. П.Л.Валькова, им. П.Н.Литвинова, 44й и 45й.
В декабре 1942 г. на основании распоряжения ЦШПД 752й отряд выделен для организации 1й Бобруйской бригады Могилевской области. В июне 1943 г. отряды «Пламя» и формировавшийся им. В.И.Чапаева переданы для создания бригады «Пламя» Минской области. В феврале 1943 г. отряд им. И.В.Сталина
І.П.Самсонік (камандзір М.П.Самсонік (каузвода). мандзір атрада).
269
1941 — 1945
А.К.Флегантаў.
А.В.Фагостаў (начальнік І.В.Жохаў. асобага аддзела брыгады «За Радзіму»).
развернут в 12ю бригаду им. И.В.Сталина. В августе 1943, на базе отрядов им. К.Е.Ворошилова и «Красное знамя» организована бригада «Красное знамя» Минской области. Отряд им. П.Л.Валько
Ф.Ф.Тараненка. У.І.Бабкоў.
ва в январе 1944 г. выделен в самостоятельный.
29 апреля 1943 г. бригаде присвоено имя командира бригады А.К.Флегонтова, погибшего в бою 11 марта 1943 г. Согласно распоряжению БШПД бригада 19 сентября — 14 декабря 1943 г. совершила рейд из Червенского района в Малоритский и вошла в состав партизанского соединения Брестской области.
Бригада действовала в Червенском, Пуховичском районах Минской, Осиповичском, Бобруйском — Могилевской, Малоритском, Дивинском — Брестской областей.
Соединилась с частями Красной Армии 25 марта 1944 г. в составе 4 отрядов. Была придана 38й гвардейской стрелковой дивизии и в ее боевых порядках до 16 апреля удерживала оборону около м. Мокраны Малоритского района, д. Осса Дивинс
Партызанкі атрада А.К.Флегантава.
270
Я.Ф.Філіпскіх.
Партызанскія фарміраванні, якія дзейнічалі на тэрыторыі раёна
кого района и переправу через реку Припять в районе д. Ветлы КаменьКаширского района УССР. •
На день расформирования, в июне 1944 г., бригада насчитывала 895 партизан.
Командиры бригады: Флегонтов Алексей Канидьевич (октябрь 1942 — март 1943, погиб), Филиппских Евгений Федорович (март 1943 — июнь 1943), Тараненко Федор Федорович (июнь 1943 — ноябрь 1943; апрель 1944 — июнь 1944), Жохов Иван Васильевич (ноябрь 1943 — март 1944), Ваганов Николай Федорович (март 1944).
Комиссары: Чернявский Георгий Романович (октябрь 1942 — март 1943), Жохов Иван Васильевич (март 1943 — февраль 1944), Романов Иван Иванович (февраль 1944 — июнь 1944).
Начальники штаба: Тараненко Федор Федорович (октябрь 1942 — июнь 1943), Бобков Владимир Иванович (июль 1943 — август 1943), Романов Иван Иванович (сентябрь 1943 — февраль 1944), Ваганов Николай Федорович (февраль 1944 — март 1944), Матюшев Иван Васильевич (март 1944 — июнь 1944).
Отряд «Боевой»
Начал организовываться в декабре 1941 г. под Москвой по инициативе А.К.Флегонтова из добровольцев истребительного батальона. В июне 1942 г. группа (33 чел.) передана в распоряжение ЦШПД, где была укомплектована командным составом, инструкторамиподрывниками и радистами — слушателями Особого белорусского сбора, школ ЦШПД по подготовке партизанских кадров и к августу 1942 г. оформлена в отряд. 21 августа 1942 г. отряд через «Суражские ворота» вошел в тыл врага, пополнился партизанами 2й Белорусской бригады им. П.К.Пономаренко Витебской области. В октябре прибыл в Червенский район Минской области и включен в бригаду «За Родину». До мая 1943 г. назывался кавалерийским отрядом, затем «Боевой». На день расформирования насчитывал 220 партизан.
Командиры отряда: Флегонтов Алексей Канидьевич (август 1942 — октябрь 1942), Жохов Иван Васильевич (октябрь 1942 — март 1943), Бобков Владимир Иванович (март 1943 — август 1943), Тараненко Федор Федорович (август 1943 — сен
К.М.Ількевіч (развед О.П.Калуцкая (медсястчык 44га атрада, пазней ра 44га атрада). лётчык).
тябрь 1943), Беззубов Николай Николаевич (октябрь 1943 — июнь 1944).
Комиссары: Чернявский Георгий Романович (август 1942 — октябрь 1942), Макаров Борис Макарович (ноябрь 1942
— март 1943), Смирнов Николай Павлович (март 1943 — июль 1943; февраль 1944 — май 1944, и.о.), Жохов Иван Васильевич (июль 1943 — сентябрь 1943), Самарин Сергей Тимофеевич (октябрь 1943 — февраль 1944; май 1944 — июнь 1944).
Начальники штаба: Тараненко Федор Федорович (август 1942 — октябрь 1942), Бобков Владимир Иванович (ноябрь 1942
— март 1943), Романов Иван Иванович (апрель 1943 — сентябрь 1943), Щербаков Зиновий Филиппович (октябрь 1943 — февраль 1944), Осипчик Александр Сергеевич (февраль 1944 — апрель 1944), Агапонов Семен Тимофеевич (май 1944 — июнь 1944).
44й отряд
Организован в ноябре 1942 г. на базе диверсионной группы И.Д.Юрченко, прибывшей из советского тыла в сентябре 1942 г. по заданию ЦК КП(б)Б, и из жителей Осиповичского и Червенского районов. На день расформирования насчитывал 218 партизан.
Командиры отряда: Юрченко Иван Демидович (ноябрь 1942 — май 1943), Власов («Блин») Иван Иванович (май 1943 — июнь 1943), Калуцкий Николай Федорович (июль 1943 — ноябрь 1943), Зарубин Петр Степанович (ноябрь 1943 — июнь 1944).
271
1941 — 1945
С.М.Альхавец.
Комиссары: Матюшев Иван Васильевич (ноябрь 1942 — март 1944), Трофимчук Николай Михайлович (март 1944 — июнь 1944).
Начальники штаба: Зарубин Петр Степанович (май 1943 — октябрь 1943), Калуцкий Николай Федорович (октябрь 1943 — ноябрь 1943, и.о.), Гузов Алексей Никитич (декабрь 1943 — июнь 1944).
161я БРИГАДА им. Г.И.КОТОВСКОГО
Создана в январе 1943 г. приказом по партизанскому соединению Минской и Полесской областей из отрядов А.С.Шатуры, им. Челюскинцев, Ф.М.Анисимова. Позже они соответственно названы им. А.Я.Пархоменко, им. А.С.Шашуры, им. Ф.Э.Дзержинского. В марте — мае 1943 г. организованы отряды им. С.М.Кирова, им. В.М.Молотова. В апреле 1944 г. в ее состав включен отдельный отряд им К. Е. Ворошилова.
Бригада действовала в Стародорожском районе Минской, Осиповичском и Глусском районах Могилевской областей.
Соединилась с частями Красной Армии 28 июня 1944 г. в составе 6 отрядов общей численностью 938 партизан.
Командиры бригады: Шашура Андрей Семенович (январь 1943 — апрель 1944, погиб), Кудашев Алексей Иванович (апрель 1944 — июнь 1944).
Комиссары: Кудашев Алексей Иванович (январь 1943 — сентябрь 1943), Разувакин Павел Ильич (сентябрь 1943 — апрель 1944, погиб), Полонейчик Михаил Сидорович (май 1944 — июнь
1944).
Начальник штаба — Лабзин Виктор Григорьевич (январь 1943 — июнь 1944).
Отряд им. Ф.Э.Дзержинского
Организован в августе 1941 г.
С июля — августа 1941 г. в Осиповичском и Глусском районах действовали партизанские отряды, состоявшие из партийносоветского актива, не вышедших из вражеского тыла военнослужащих во главе с Некрыловым (по другим сведениям — Владимир Крылов, погиб в сентябре 1941 г.), Ф.М.Анисимовым, «лейтенантом» (фамилия не установлена, погиб), и группа С.М.Ольховца. Осенью 1941 г. в боях с карателями они понесли большие потери, а уцелевшие партизаны в марте
1942 г. объединились в один отряд, которому позже присвоено имя Ф.Э.Дзержинского. До января 1943 г. действовал самостоятельно.
На день соединения с частями Красной Армии насчитывал 280 партизан.
Командиры отряда: Анисимов Федор Михайлович (август 1941 — январь 1943), Полонейчик Михаил Сидорович (январь
1943 — май 1944), Денисов Алексей Михайлович (май 1944 — июнь 1944).
Комиссары: Полонейчик Михаил Сидорович (август 1942 — январь 1943), Горбель Игнатий Тимофеевич (январь 1943 — апрель 1944, погиб), Гладков Василий Петрович (май 1944 — июнь 1944).
Начальники штаба: Турин Никифор Васильевич (январь 1943 — апрель 1944, погиб), Кибалов Александр Спиридонович (май 1944 — июнь 1944).
Отряд им. А.Я.Пархоменко
Образован в апреле 1942 г. из партизанских групп А.С.Шашуры, А.И.Кудашева, Евгения Левинского. Группы действовали в Глусском районе с лета 1941 г., а в январе 1942 г. после тяжелых боев с карателями прибыли в Осиповичский. До января 1943 г. отряд проводил боевые операции самостоятельно.
На день соединения с частями Красной Армии насчитывал 128 партизан.
Командиры отряда: Шашура Андрей Семенович (апрель 1942 — январь 1943), Голоцван Федор Никитич (январь 1943 — март 1943), Козеев Фрол Александрович (март 1943 — апрель 1943), Поляков Константин Петрович (апрель 1943 — октябрь
1943), Спицын Алексей Васильевич (октябрь 1943 — ноябрь 1943), Тараканов
272
Партызанскія фарміраванні, якія дзейнічалі на тэрыторыі раёна
Владимир Сергеевич (ноябрь 1943 — июнь
1944).
Комиссары: Козеев Фрол Александрович (январь 1943 — апрель 1943), Вашукевич Афанасий Федорович (апрель 1943 — март 1944, погиб), Спицын Алексей Васильевич (май 1944 — июнь 1944).
Начальники штаба: Родной Анатолий Яковлевич (январь 1943 — июнь 1943), Спицын Алексей Васильевич (июнь 1943 октябрь 1943, и.о.), Письменков Федор Федорович (октябрь 1943 — июнь 1944).
Отряд им. А.С.Шашуры
Создан в Осиповичском районе в апреле 1942 г. на базе инициативной группы (12 чел.), выделенной отрядом им. А.Я.Пархоменко, и из местных жителей. До апреля 1944 г. назывался им. Челюскинцев, затем
— именем погибшего командира бригады А.С.Шашуры. До января 1943 г. действовал самостоятельно.
На день соединения с частями Красной Армии насчитывал 160 партизан.
Командиры отряда: Кудашев Алексей Иванович (апрель 1942 — январь 1943), Светозаров Роман Петрович (январь 1943
— август 1943), Анисимов Федор Михайлович (август 1943 — апрель 1944), Савелов Иван Сергеевич (апрель 1944 — июнь
1944).
Комиссары: Лабзин Виктор Григорьевич (август 1942 — январь 1943), Олешко Александр Савельевич (январь 1943 — май
1943), Орел Александр Иванович (май 1943
— июнь 1944).
Начальник штаба — Цибулько Николай Стефанович (январь 1943 — июнь 1944).
Отряд им. В.М.Молотова
Сформирован в марте 1943 г. в Осиповичском районе на базе инициативной группы (10 чел.), выделенной отрядом им. Пархоменко, и из молодежи дд. Мочинск, Осово, Дрочево, Ставище Осиповичского, Радутичи, Слопище Стародорожского районов.
Командир отряда — Голоцван Федор Никитич (март 1943 — июнь 1944).
Комиссары: Гладков Василий Петрович (ноябрь 1943 — май 1944), Старовойтов Григорий Павлович (май 1944 — июнь 1944).
Начальник штаба Богданович Борис Иванович (сентябрь 1943 — июнь 1944).
Отряд им. С.М.Кирова
Организован в мае 1943 г.
На день соединения с частями Красной Армии насчитывал 118 партизан.
‘ Командир отряда — Перегудов Петр Федотович (май 1943 — июнь 1944).
Комиссар — Альховец Семен Миронович (май 1943 — июнь 1944).
Начальник штаба — Моссолов Дмитрий Алексеевич (январь 1944 — июнь 1944).
Отряд им. К.Е.Ворошилова
Образован в декабре 1943 г. в д. Славковичи Глусского района из местных жителей. До апреля 1944 г. действовал самостоятельно.
На день соединения с частями Красной Армии насчитывал 146 партизан.
Командир отряда — Крюк Алексей Кузьмич (декабрь 1943 — июнь 1944).
Комиссар: Лугин Еким Семенович (декабрь 1943 — июнь 1944).
Начальник штаба — Погарцев Семен Николаевич (декабрь 1943 — июнь 1944).
12я КАВАЛЕРИЙСКАЯ БРИГАДА им. И.В.СТАЛИНА
Создана в марте 1943 г.
В мае 1942 г. в Червенском районе группой военнослужащих, не вышедших из вражеского тыла, организован партизанский отряд им. И.В.Сталина (командир — Тихомиров Владимир Андреевич; комиссары: Стельмах Андрей Ануфриевич, Теплинский Иосиф Андреевич; начальники штаба: Артамонов Георгий Павлович, Самсонов Дмитрий Петрович). До конца октября действовал самостоятельно, затем вошел в бригаду «За Родину». В конце февраля 1943 г. выделен в самостоятельный, а в марте решением Бобруйского подпольного райкома КП(б)Б и приказом Кличевского оперативного центра развернут в 12ю бригаду им. И.В.Сталина в составе 754, 755 и 756го отрядов.
В сентябре 1943 г. бригада передана партизанскому соединению Минской области и перебазирована из Бобруйского в Краснослободский район.
Командиру бригады В.А.Тихомирову присвоено звание Героя Советского Союза.
Бригада действовала в Бобруйском районе Могилевской, Пуховичском, Красносло
10. Зак. 3129.
273
1941 — 1945
Ш
В.І.Лівенцаў.
Дз.А.Ляпёшкін.
С.З.Крамнёў.
СЛ.Мальцаў (упаўнаважаны асобага аддзела 752га атрада).
бодском, Старобинском районах Минской областей.
Соединилась с частями Красной Армии 3 июля 1944 г. в составе 3 отрядов общей численностью 579 партизан.
Командир бригады — Тихомиров Владимир Андреевич (март 1943 — июль
1944).
Комиссар — Теплинский Иосиф Андреевич (март 1943 — июль 1944).
Начальник штаба — Самсонов Дмитрий Петрович (март 1943 — июль 1944).
1я БОБРУЙСКАЯ БРИГАДА
Создана в феврале 1943 г. в соответствии с решением уполномоченного ЦК КП(б)Б по Могилевской области и приказом Кличевского оперативного центра на базе 752го отряда. При формировании бригады из личного состава разукрупненного 752го отряда организован новый отряд 753й им. 25летия РККА. Позже создан
751й отряд им. М.И.Семисалова. Бригада
вначале входила в состав Кличевского оперативного центра, в апреле 1943 г. передана Могилевской (областной) ВОГ.
Командиру бригады В.И.Ливенцеву присвоено звание Героя Советского Союза.
Бригада действовала в Бобруйском, Осиповичском районах Могилевской и Паричском районе Полесской областей.
Соединилась с частями Красной Армии 29 ноября 1943 г. в Паричском районе.
Приказом командира 19го стрелкового корпуса была включена в боевые порядки 37й гвардейской стрелковой дивизии, вместе с которой вела бои до 15 декабря 1943 г., затем расформирована. Численный состав бригады на день расформирования — 1127 партизан.
Командир бригады — Ливенцев Виктор Ильич (февраль 1943 — декабрь 1943).
Комиссар — Лепешкин Дмитрий Александрович (февраль 1943 — декабрь 1943).
Начальник штаба — Кремнев Сергей Зиновьевич (февраль 1943 — декабрь 1943).
752й отряд
В августе 1941 г. в Бобруйске начала действовать подпольная группа во главе с В.И.Ливенцевым. В декабре она вышла в лес. Вначале действовала совместно с отдельным отрядом И.С.Губина в Октябрьском районе Полесской области, 15 января 1942 г. в д. Былков на общем собрании партизан группа организованно оформилась в самостоятельный отряд. С января до 10 марта 1942 г. действовал в составе «гарнизона Ф.И.Павловского» в Октябрьском районе, затем перебазировался в Кличевский район и 3 апреля 1942 г. вошел в состав Кличевского оперативного центра 752м отрядом; в ноябре 1942 г. влился в бригаду «За Родину». В декабре приказом Кличевского оперативного центра отряд выделен для организации бригады. В феврале 1943 г. включен в 1ю Бобруйскую бригаду.
На день соединения с частями Красной Армии отряд насчитывал 439 партизан.
Командир отряда — Ливенцев Виктор Ильич (январь 1942 — декабрь 1943).
Комиссар — Лепешкин Дмитрий Александрович (январь 1942 — декабрь 1943).
274
Партызанскія фарміраванні,
Начальники штаба: Бовкун Николай Пименович (февраль 1942 — июль 1942), Кремнев Сергей Зиновьевич (июль 1942 — декабрь 1943).
753й отряд им. 25летия РККА
Организован в феврале 1943 г. из личного состава, выделенного 752м отрядом.
На день соединения с частями Красной Армии насчитывал 332 партизана.
Командиры отряда: Завадский Павел Адамович (февраль 1943 — октябрь 1943), Дубинин Николай Федорович (октябрь 1943 — декабрь 1943).
Комиссары: Демидов Владимир Терентьевич (февраль 1943 — май 1943), Микерин Михаил Сергеевич (май 1943 — декабрь 1943).
Начальники штаба: Дубинин Николай Федорович (февраль 1943 — октябрь 1943), Зубко Василий Митрофанович (октябрь 1943 — декабрь 1943).
751й отряд им. М.И.Семисалова
Образован в июле 1943 г. из личного состава, выделенного бригадой. Позже отряду присвоено имя секретаря Бобруйского подпольного райкома ЛКСМБ Михаила Игнатьевича Семисалова, погибшего 14 апреля 1943 г.
На день соединения с частями Красной Армии отряд насчитывал 356 партизан.
Командир отряда — Комин Владимир Васильевич (июль 1943 — декабрь 1943).
Комиссар — Урбанович Владимир Михайлович (июль 1943 — декабрь 1943).
якія дзейнічалі на тэрыторыі раёна
Начальник штаба — Долгов Антон Ильич (июль 1943 — декабрь 1943).
Отдельный отряд П.А.Дудаля
, 17 декабря 1943 г. по указанию Бобруй ского райкома КП(б)Б из Бобруйского истребительного отряда выделен взвод (32 партизана) во главе с П.А.Дудалем и заслан в тыл противника. В январе 1944 г. он пополнил свой личный состав и оформился в отряд.
Действовал в Бобруйском районе Могилевской, Старобинском — Минской и Житковичском, Октябрьском районах Полесской областей.
Соединился с частями Красной Армии 5 июля 1944 г. в составе 71 партизана.
Командир отряда — Дудаль Петр Алексеевич (январь 1944 — июль 1944).
Партизанские формирования Белоруссии в годы Великой Отечественной войны (июнь 1941 — июль 1944): Краткие сведения об орг. структуре партизанских соединений, бригад (полков), отрядов (батальонов) и их личном составе. Мн., 1983. С. 135137; 428 432; 553559; 587589.
«Храбрецы»
Спецгруппа сформирована в марте 1942 г. в количестве 14 человек (руководитель
А.М.Рабцевич). 1 июля 1942 г. спецгруппа перешла линию фронта и начала действо вать на территории Гомельской и Могилевской областей. Базировалась в д. Рожанов Октябрьского района Гомельской области, а затем в д. Липники Логишинского района Брестской области, куда передислоцировалась после января 1944 г.
Байцы спецгрупы «Храбрацы».
1941 — 1945
А.М.Рабцэвіч.
Бясстрашныя падрыўнікі
ДЗМІТРЫЕЎ ВАРЫС МІХАЙЛАВІЧ
Нарадзіўся 11.6.1924 г. у г. Масква. 3 1942 г. у партызанах, са сТудзеня 1943 г. у партызанскім атрадзе № 211 імя К.К.Ракасоўскага, які дзейнічаў у Асіповіцкім раёне. Падрыхтаваў 14 парты занпадрыўнікоў. Удзельнічаў у падрыве 18 варожых эшалонаў. Дыверсійныя групы на чале з Б.М. Дзмітрыевым узарвалі 1400 чыгуначных рэек, 43 масты, 22 аўтамашыны, 3 танкі праціўніка. Загінуў у баі 23.2.1944 г. 15.8.1944 г. яму было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Пахаваны ў Асіповічах. Яго імем названы вуліцы ў Асіповічах і Лёзна.
КУНЬКО РЫМА УЛАДЗІМІРАЎНА
Нарадзілася 14.12.1926 г. у г. Рэчыца Гомельскай вобл. У 1933 — 1941 гг. вучылася ў Ліпеньскай сярэдняй школе.
Б.М.Дзмітрыеў.
Р.У.Кунько.
Спецгруппа получала ценную разведывательную информацию, в том числе о подготовке фашистского командования Германии начать химическую войну. Участниками спецгруппы осуществлена 91 диверсионная операция на железнодорожном транспорте, уничтожено 2 речных катера, 5 шоссейных мостов. В результате боевой деятельности «Храбрецами» уничтожено свыше 2 тыс. вражеских солдат и офицеров, проведена серьезная военнополитическая работа.
12 июля 1944 г. спецгруппа «Храбрецы» соединилась с частями Красной Армии.
Друкуещщ па кн.: Соловьев А.К. Они действовали под разными псевдонимами. Мн., 1994. С. 196—197.
У чэрвені 1942 г., услед за братамі Уладзімірам і Маркам, пайшла ў партызаны. Гаспадарчая работа, якую ёй даручылі весці ў 210м асобным атрадзе імя Сталіна, не задавальняла патрыётку, яна імкнулася актыўна змагацца з ворагам са зброяй у руках. 3 дазволу камандавання перайшла ў групу, размешчаную ў брыцалавіцкіх лясах каля чыгункі (у студзені 1943 г. на базе гэтай групы створаны 211ы асобны атрад імя К.К.Ракасоўскага). Засвоіўшы падрыўную справу, арганізавала групу партызанакпадрыўнікоў, якая знішчыла 8 варожых эшалонаў (адзін з іх асабіста Р.У.Кунько). Удзельнічала ў аперацыі «Рэйкавая вайна», у 12 засадах, у знішчэнні 7 мастоў, разгроме варожых гарнізонаў у вёсках Чучча і Кассё. 30.6.1944 г., ідучы на злучэнне з наступаючымі часцямі Чырвонай арміі, атрад у раёне в. Брыцалавічы сустрэў варожую калону аўтамашын з салдатамі. У няроўным баі 1.7.1944 г. Р.У.Кунько ў складзе ўзвода прыкрывала адыход атрада. Калі апусцеў дыск аўтамата, знішчала гітлераўцаў з пісталета, але і сама была забіта варожай куляй. Пасмяротна ўзнагароджана ордэнам Айчыннай вайны I ступені. Пахавана ў Асіповічах у брацкай магіле партызан. Імем Р.У.Кунько названа вуліца ў Асіповічах, на будынку Ліпеньскай сярэдняй школы, дзе яна вучылася, устаноўлена мемарыяльная дошка.
276
Адзін з першых
Адзін з першых
У 1928 г. Сцяпан Сяргеевіч Сумчанка быў прызваны на тэрміновую службу ў Чырвоную армію. У 1930 г. быў прызначаны камандзірам аддзялення, а ў 1932 г., пасля заканчэння Новапецяргофскай пагранічнай школы, — камандзірам кавалерыйскага манеўранага ўзвода Ташрабацкай пагранічнай камендатуры ў горадзе Нарын Кіргізскай ССР, затым прызначаны начальнікам Ташрабацкай камендатуры, а пазней упаўнаважаным АДПУ па барацьбе са шпіянажам. У 1938 г. за выкананне баявога задания па ахове дзяржаўнай граніцы Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР Сцяпан Сяргеевіч Сумчанка быў узнагароджаны медалём «За адвагу».
На пачатку вызвалення Заходняй Беларусі Сумчанку пераводзяць памочнікам начальніка 11га Себежскага пагранічнага атрада, а 12 снежня 1940 г. начальнікам Слонімскага гарадскога аддзела НКДБ Баранавіцкай вобласці.
22 чэрвеня 1941 г. войскі гітлераўскай Германіі вераломна ўварваліся на тэрыторыю СССР. У гэты час Сумчанка эвакуіраваў дакументы, асабовы склад і сем’і супрацоўнікаў Слонімскага гараддзела НКДБ у Магілёў, дзе часова размясціўся наркамат Дзяржаўнай бяспекі рэспублікі.
3 мэтай барацьбы са шпіёнамі і дыверсантамі ў канцы чэрвеня 1941 г. у Магілёве з ліку прыбыўшых чэкістаў фарміраваліся знішчальныя атрады. Камандзірам аднаго з такіх атрадаў быў прызначаны начальнік аддзялення УНКДБ Баранавіцкай вобласці капітан Кірыл Андрэевіч Рубінаў. У яго атрад увайшлі: Сцяпан Сяргеевіч Сумчанка, Мікалай Афанасьевіч Міхайлашаў, Іван Макаравіч Стэльмах, Фёдар Лапачоў, Міхаіл Вінаходаў і іншыя. 29 чэрвеня атрад пачаў баявыя дзеянні на тэрыторыі Клічаўскага раёна.
Затым паступіў загад наркома ўнутраных спраў: атраду застацца ў тыле ворага для арганізацыі партызанскай барацьбы з акупантамі.
Фронт набліжаўся. Група была адрэзана ад Вялікай зямлі. Капітан Рубінаў прапанаваў дробнымі групамі разысціся па бліжэйшых раёнах.
К.Рубінаў, С.Сумчанка, І.Стэльмах, начальное Асіповіцкага РА НКДБ С.Мазур, яго супрацоўнікі І.Лебедзеў, І.Барбакоў
пайшлі ў Асіповіцкі раён. На шляху сустрэлі другога і трэцяга сакратароў Асіповіцкага РК КП(б)Б Р.Х.Голанта,
А.В.Шыёнка і старшыню Асіповіцкага райвыканкома М.П.Каралёва. Параіўшыся, вырашылі размясціцца ў Асіповіцкім раёне недалёка ад Градзянкі, ва ўрочышчы Расоха. Тэта група на чале з М.П.Каралевым стала ядром арганізацыі партызанскага руху ў раёне. Маючы веды і практычны вопыт у баявой службе і чэкісцкай рабоце, Сумчанка стаў адным з перадавых камандзіраў. Ён праводзіў работу сярод насельніцтва, быў ініцыятарам распрацоўкі, падрыхтоўкі і выканання баявых аперацый па разгроме нямецкіх гарнізонаў, дыверсій на чыгунках.
У адказ гітлераўцы пачалі прымяняць карныя меры. Яны нечакана наязджалі ў вёскі, рабілі засады на дарогах. У выніку партызаны панеслі першыя страты: 1 верасня 1941 г. каля в. Амінавічы загінулі К.Рубінаў і І.Лебедзеў.
У сакавіку 1942 г. у раёне афіцыйна арганізаваўся першы партызанскі атрад № 210, які пазней атрымаў імя І.В.Сталіна. Сумчанку прызначылі начальнікам штаба атрада (са жніўня 1942 г. па сакавік 1943 г. Сумчанка выконваў таксама абавязкі камандзіра 1й Асіповіцкай партызанскай брыгады, а затым — намесніка камандзіра брыгады па разведцы). На пачатак 1942 г. вырасла і ўзмацнілася падполле. Падпольшчыкі дапамагалі партызанам дастаўляць соль, медыкаменты, друкарскі шрыфт, фарбу, збіралі звесткі аб руху вайсковых эшалонаў ворага. 19 жніўня 1942 г. падполынчыкі паведамілі партызанам аб маючай адбыцца блакадзе брыгады. Месца дыслакацыі было зменена, і задума фашыстаў была сарвана.
Сцяпан Сяргеевіч не толькі кіраваў, але і сам з’яўляўся адважным воінам. У снежні 1942 г. на чале групы з сямі партызан ён зрабіў засаду на дарозе каля в. Паташня. Дзве машыны з гітлераўцамі былі знішчаны. У канцы 1942 г. пры ўдзеле падпольшчыкаў ён падрыхтаваў дыверсійную аперацыю на ўчастку чыгункі Пухавічы — Бабруйск. У жніўні 1943 г. пад кіраўніцтвам і пры асабістым удзеле Сумчанкі на чыгунцы Мінск — Бабруйск партызанамі Асіповіцкай брыгады было ўзарвана 1000
277
1941 — 1945
рэек і знішчана чыгуначная станцыя Асіповічы 2я.
Вялікую ролю адыграла партызанская разведка ў падрыхтоўцы і правядзенні «Рэйкавай вайны». Сцяпан Сяргеевіч як адзін з арганізатараў гэтай аперацыі быў узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі.
Адчуўшы ўдары партызан і падполынчыкаў, панёсшы страты ў жывой сіле і тэхніцы, гітлераўцы пачалі рыхтаваць контрмеры па ліквідацыі партызанскага руху ў раёне і падполля ў горадзе Асіповічы.
Сумчанка атрымаў паведамленне, што акупанты ў Асіповічах умацоўваюць тайную палявую паліцыю (ГФП), службу бяспекі (СД), арганізавалі аддзяленне штаба «Валі» (ваеную разведку), рэзідэнтуру «Зондэрштаба Р» (якую ўзначальваў Віктар Курцын), а ў в. Вяззе размясцілі карны атрад немцакаланіста Бішлера. Кіраўнік бабруйскага аддзялення «Зондэрштаба Р» Андрэй Арскі, якому падпарадкоўваўся Курцын, ускладаў на яго вялікія надзеі ў барацьбе з партызанамі і ліквідацыі падполля ў Асіповічах, паколькі Курцын меў тут сваякоў і знаёмых сярод чыгуначнікаў. Аднак, як толькі Курцын прыбыў у Асіповічы, ён быў выяўлены як агент нямецкай разведкі.
Выкарыстоўваючы сваякоў і знаёмых, Курцын вёў вярбоўку сваёй агентуры (карэкціруючы свае дзеянні з камендантам асіповіцкай мясцовай камендатуры зондэрфюрэрам Валянцінам Капам, праз якога дасылаліся данясенні ў бабруйскае аддзяленне «Зондэрштаба Р» Арскаму).
Неяк праз свайго агента Курцын перадаў у партызанскую брыгаду ліст, у якім прасіў асабістай сустрэчы з камандзірам, абяцаў дапамагчы партызанам у барацьбе з акупантамі. Першую сустрэчу з Курцыным разведчыкі партызанскай брыгады правялі ў в. Паташня. Курцын прызнаўся, што працуе на ворага, прцнёс шмат шкоды савецкаму народу і сваёй работай на партызан хоча загладзіць віну.
К канцу 1943 г. у Асіповічах становішча для падполынчыкаў ускладнілася. Былі арыштаваны В.П.Ждановіч, Н.Д.Бугор, звязаныя з імі М.С.Шведаў, А.Ф.Лемеш,
В.К.Малевіч, А.С.Крот, М.М.Няверка аказаліся пад пагрозай арышту. Камандаванне партызанскай брыгады загадала гэтым падполынчыкам пакінуць горад і размясціцца ў партызанскіх атрадах.
Па прапанове Сумчанкі кіраваць падполлем у Асіповічах было даручана Аляксандру Фёдаравічу Чайкоўскаму і Васілю Паўлавічу Сенюку.
Працягваючы работу на немцаў, Курцын перадаў партызанам тапаграфічную карту з указанием на ёй партызанскіх атрадаў раёна, фармулярныя карткі на кожны атрад, у якіх было адзначана найменне атрада, яго колькасць, месца знаходжання, камандны склад, узбраенне, наяўнасць кухань, пякарань, калодзежаў, магчымасць маральнага разлажэння атрада і меры барацьбы з партызанамі. У картцы на 1ю Асіповіцкую партызанскую брыгаду, на змешчанае там пытанне «меры барацьбы» стаяў адказ: «належыць фізічнаму знішчэнню». Курцын паведаміў, што ў Бабруйску ёсць школа Абвера па падрыхтоўцы агентаў для засылкі ў тылы Чырвонай арміі і партызанскія атрады. Курцын абяцаў паведаміць, хто з агентаў будзе закінуты ў асіповіцкія партызанскія атрады.
Праз два тыдні пасля першай сустрэчы С.Сумчанка і А.Ф.Ганчаронак, якіх ахоўвала група партызан, сустрэліся з Курцыным на лузе левага берага р. Свіслач насупраць в. Ворча. Курцын паведаміў Сумчанку, што «Зондэрштабам Р» у Асіповіцкую партызанскую брыгаду закінуты агент Крукаў, паказаў маршрут яго руху і перадаў яго пашпарт з сапраўдным прозвішчам. Каб канчаткова пераканацца ў праўдзівасці намераў Курцына працаваць на партызан, Сумчанка даў яму магнітную міну і загадаў правесці ўзрыў на Асіповіцкім маслазаводзе (на пачатку новага 1944 г. Курцын выканаў гэта задание).
Пасля сустрэчы з Курцыным на пошук агента Крукава была накіравана група партызан на чале з Ганчаронкам. Крукаў быў затрыманы ў раёне в. Ворча і дастаўлены ў штаб брыгады. Крукаў прызнаўся, што працаваў на немцаў, расказаў аб вядомых яму курсантах, якія вучацца ў школе падрыхтоўкі агентаў. Каб заваяваць давер партызан, Курцын, узгадніўшы свае дзеянні з камендантам Копам і рэзідэнтам Арскім, накіраваў у атрад пад выглядам ваеннапалонных двух агентаў пад мянушкамі Ліпко і Марк, а партызанам паведаміў іх прыкметы. У выніку агента Ліпко затрымалі ў партызанскім атрадзе 212м імя Кірава (потым перайменаванага ў атрад імя Сум
278
Адзін з першых
чанкі), а Марка — у атрадзе 211м імя Ракасоўскага.
Позняй восенню 1943 г. Сумчанка далажыў камандзіру брыгады М.П.Каралёву, што збіраецца на сустрэчу з Курцыным. Мікалай Піліпавіч праявіў цікавасць да гэтай сустрэчы і выказаў намер інкогніта прысутнічаць на ёй. Сумчанка пагадзіўся. Сустрэча адбылася ў пасёлку Воля, у доме Муравіцкіх. Сумчанка ўсё больш уцягваў Курцына ў працу на партызан. Нягледзячы на тое, што Курцын выдаў частку нямецкай агентуры, завербаваных ім асабіста агентаў з ліку партызан і мясцовага насельніцтва не выдаваў. У выпадку неабходнасці ён разлічваў выкарыстаць сваю агентуру супраць партызан. Між тым, Сумчанка паставіў перад здраднікам чарговую задачу: аказаць садзейнічанне партызанам па ўкараненні ў бабруйскую разведшколу. Курцын згадзіўся, але поспеху не абяцаў, маўляў, становішча на германскім фронце нестабільнае і могуць быць перамяшчэнні ўстаноў разведкі.
У снежні 1943 г., у сувязі з адступленнем гітлераўскай арміі, бабруйскую рэзідэнтуру «Зондэрштаба Р» перавялі ў Варшаву. Курцына перадалі ў прамое падпарадкаванне каменданту Копу і супрацоўніку штаба «Валі» (ваенная разведка) каштану Гартэну. Аб гэтым Курцын праінфармаваў Сумчанку праз сувязную Вольгу Муравіцкую.
6 студзеня, раніцай, партызан Пётр Лапатка прыйшоў на кватэру да Курцына і перадаў яму просьбу Сумчанкі: прыбыць 7 студзеня да яго на сустрэчу ў дом лесніка Вікенція Сташэўскага. У гэты ж дзень, тайная палявая паліцыя (ГФП) разыграла «арышт» Курцына і Муравіцкай. Сумчанку аб гэтым «арышце» было невядома, і ён, узначаліўшы групу партызан у складзе Марка Шведава, Браніслава Сташэўскага, Вікенція Караля, Аляксея Ганчаронка, выйшаў з партызанскай базы ва ўрочышчы Расоха да месца назначанай сустрэчы з Курцыным. Мэтай партызан была перапраўка ў брыгаду солі, якая была схавана ў лясной зямлянцы, і атрыманне ад Курцына інфармацыі аб выніках перамоў з Гартэнам аб накіраванні Муравіцкай у бабруйскую разведшколу.
У ноч з 6 на 7 студзеня 1944 г. партызаны пераначавалі ў лясной зямлянцы, размешча
най за чатыры кіламетры ад месца сустрэчы. Раніца была пахмурная, але мароз не здаваў. Сумчанка, Шведаў і Сташэўскі пад’язджалі да дома лесніка асцярожна. Астатнія партызаны на чале з Ганчаронкам былі пакінуты для пераправы солі цераз Свіслач і транспарціроўкі яе на базу ў Расоху.
Лес пачаў радзець, і хутка адкрылася невялікая паляна, на якой адзінока стаяў пусты дом лесніка Сташэўскага. Справа паляна абмяжоўвалася ракой Сіняй. Пакінуўшы каня ў лесе, Сумчанка з партызанам! пайшоў да хаты, у якой яго чакалі 2 партызаны з атрада Падгайнага. Дом быў пусты, яго сцёны былі пакрыты снежнай куржавінай. Павітаўшыся, Сумчанка загадаў Бернусу Сташэўскаму прынесці ўзрыўчатку, схаваную за кіламетр ад дома ў тайніку (дзе была схавана асабістая маёмасць Сташэўскіх). Бернус пайшоў выконваць загад.
— Вось было б добра пакурыць! — сказаў нехта з партызан. Табакі ні ў каго не было, і Сумчанка прапанаваў Шведаву залезці на гару і пашукаць каранёў самасаду. Шведаў палез і праз акно ў франтоне ўбачыў, што дом ціха акружаюць гітлераўскія карнікі. Хутка саскочыўшы, ён далажыў аб убачаным. Сумчанка загадаў заняць кругавую абарону і, па магчымасці, прарывацца ў лес. Як толькі партызаны пачалі абстрэл карнікаў, па іх адкрыўся шквальны агонь. Бой быў няроўны. На чатырох партызан насядала больш сотні гітлераўцаў, але яны змагаліся гераічна. Сумчанка бачыў, як палі смерцю храбрых Іван Кавалёў і яго таварыш з атрада Падгайнага. Хутка быў цяжка паранены Марк Шведаў (разрывам міны яму пашкодзіла бядро і нагу, ён страціў прытомнасць і ляжаў у снезе, сцякаючы крывёю). Сцяпан Сяргеевіч адстрэльваўся ад наступаючых з надзеяй вырвацца з акружэння. Ён падпоўз да праталіны на рэчцы Сіняй, увайшоў у ледзяную ваду, утапіў планшэт з дакументамі, потым выйшаў на левы бераг і папоўз да магутнага дуба, што стаяў на ўзгорку. Сумчанка хацеў схавацца за дрэвам ад куль карнікаў. Але і тут яго чакала засада: гітлераўцы прапанавалі здацца.
Сумчанка расстраляў боекамплект аўтамата, кінуў у гітлераўцаў дзве гранаты. Апошняе, што ў яго заставалася, — гэта пісталет «вальтэр». Ён зрабіў з яго некалькі
279
1941 — 1945
стрэлаў па карніках, але разрыўной куляй быў тут жа цяжка паранены. Галава яго апусцілася ў снег, па назе пацякла кроў. Ён прыўстаў, падняў да скроні пісталет з апошнім патронам і стрэліў…
За мужнасць і гераізм, праяўленыя ў барацьбе з нямецкафашысцкімі захопнікамі, С.С.Сумчанка пасмяротна быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга. Галоўная вуліца ў Асіповічах пасля вайны была названа яго імем.
У. П. Зорын.
I
С. С. Сумчанка.
Ф.А.Крыловіч.
Фёдар Крыловіч — супердыверсант
Фёдар Андрэевіч Крыловіч нарадзіўся 23.3.1916
г. у Мінску. Адзін з арганізатараў Асіповіцкага патрыятычнага падполля ў Вялікую Айчынную вайну. Удзельнік баёў каля воз. Хасан (1938), на р. ХалхінГол (1939), савецкафінляндскай вайны 1939—1940 гг. У Вялікую Айчынную вайну стварыў у Асіповічах некалькі падпольных труп, адну з якіх узначальваў. 30.7.1943 г. на чыгуначнай станцыі Асіповічы правёў буйную дыверсію, у выніку якой знішчаны 4 варожыя эталоны, у т.л. 1 з новымі танкамі «тыгр» і бронемашынамі. Са жніўня 1943 г. кіраўнік дыверсійнай групы ў атрадзе 1й Бабруйскай партызанскай брыгады. У лютым — ліпені 1944 г. упаўнаважаны ЦК ЛКСМБ па Асіповічах. Пасля вайны працаваў на чыгунцы. Памёр 7.11.1959 г.
Горад і чыгуначная станцыя Асіповічы ў гады нямецкафашысцкай акупацыі сталі важным апорным пунктам гітлераўцаў. Тут, на перакрыжаванні чыгуначных шляхоў, размяшчаліся склады ўзбраення, спыняліся на адпачынак армейскія часці, праходзіла мноства ваенных эшалонаў.
Дзякуючы намаганням патрыётаў кіраўніцтву партыйнасавецкіх актывістаў, якія апынуліся ў тыле, пачалі ўзнікаць групы супраціўлення. На чыгуначным вузле такую групу ўзначаліў машыніст паравознага дэпо Марк Шведаў. У яе ўвайшоў і электраманцёр Фёдар Крыловіч. На станцыі пачаліся дыверсіі. Падполыпчыкі сыпалі пясок у буксы, псавалі паравозныя цыліндры, падкладвалі самаробньп? міны, няправільна пераводзілі стрэлкі, пускалі эталоны пад адхон.
Манцёр Крыловіч быў арганізатарам і ўдзельнікам гэтых аперацый.
Вясной 1943 г. на Фёдара Крыловіча выйшаў сакратар Магілёўскага падпольнага абкома ЛКСМБ Павел Фаміч Валожын і даручыў яму стварыць у горадзе падполь
ную камсамольскую арганізацыю. У данясенні Валожына сакратару ЦК ЛКСМБ Кірылу Мазураву ад 2 ліпеня 1943 г. гаварылася: «Меў сустрэчу. Падабраўся цудоўны хлопец. Ён у мяне ўпаўнаважаны па г. Асіповічы Крыловіч Ф. А… Ён па маім даручэнні стварыў 9 камсамольскіх арганізацый па 3 —4 чалавекі. Рабяты талковыя і энергічныя, толькі патрэбен матэрыял. Сорамна прызнавацца, што няма толу і мін. Чакаю. Тэты Крыловіч Федзя цудоўны хлопец, энергічны і ініцыятыўны, старанны. Вось што ён зрабіў у Асіповічах: акрамя гэтых 9 арганізацый у яго ёсць яшчэ 11 дыверсантаў і 5 распаўсюджвальнікаў літаратуры. Тэта група знішчыла за сваё існаванне 21 цыстэрну з палівам, 13 платформаў з палівам. Выведзены са строю 38 электраматораў, дызель электрастанцыі выведзены са строю на 6 месяцаў… пераправіў у партызанскія атрады 52 чалавекі моладзі. Хлопец добра ведае работу падполля, канспірацьпо. Паставіў перад ім шэраг новых задач і галоўнае — актывізацыя дзеянняў створаных арганізацый».
У сярэдзіне ліпеня 1943 г. Валожын пазнаёміўся з камандзірам спецатрада НКДБ БССР «Храбрацы». У гэтым атрадзе ён атрымаў дзве англійскія магнітныя міны, пад абяцанне пастаўляць разведвальную інфармацыю, якую патрабавала ад чэкістаў іх маскоўскае камандаванне. Гэтыя міны былі дастаўлены Фёдару Крыловічу.
У ноч з 29 на 30 ліпеня 1943 г. Ф.Крыловіч заступіў на дзяжурства па станцыі Асіповічы. На дне пераноснай скрынкі з інструментамі ляжалі дзве магнітныя міны. Змяркалася, калі на станцыю прыбыў эталон з палівам, які накіроўваўся ў раён Кур
280
Фёдар Крыловіч — супердыверсант
скай бітвы. У гэты час дзяжурнага электраманцёра вызвалі для ліквідацыі няспраўнасці семафора ў Паўночным (ці як яшчэ яго называлі Магілёўскім) вагонным парку. У суправаджэнні нямецкага ахоўніка Фёдар накіраваўся да семафора ўздоўж эталона з палівам. Калі ахоўнік адхіліўся ў бок, Крыловіч прыклаў міну да бочкі з бензінам у галаве эталона. Другую змог залажыць у хвасце саставу. Абедзве павінны былі ўзарвацца ў дарозе.
Але тут здарылася неверагоднае. Замест таго, каб неадкладна адправіць эталон з бензінам з Асіповіч, яго пачалі пераганяць у Паўночны парк. А там ужо знаходзіліся саставы з боепрыпасамі і ваеннай тэхнікай.
Фёдар быў ужо дома, калі прагучаў першы выбух. У начное неба паляцелі ахопленыя полымем бочкі з бензінам. Але гэта была толькі прэлюдыя жудаснай катастрофы. Ад узрыву другой міны здэтанавалі боепрыпасы ў суседніх эталонах. I ўжо ніхто не мог расчапіць вагоны. Чатыры воінскія эталоны аказаліся запертымі ў Паўночным парку станцыі Асіповічы. Узрывы працягваліся яшчэ дзесяць гадзін.
Вось вынікі дыверсіі па сведчанні немцаў. Дзяжурны афіцэр аператыўнага аддзела 203й ахоўнай дывізіі зрабіў запіс у дзённіку баявых дзеянняў: «30.7.1943. Каля 2 гадзін на станцыі Асіповічы на чыгуначным саставе з палівам узарвалася магнітная міна. У выніку пажару згарэла 29 цыстэрнаў з бензінам, 60 вагонаў з боепрыпасамі і эталон з баявой тэхнікай. У выніку ўзрываў боепрыпасы раскіданы па ўсёй тэрыторыі. Тэрмінова запатрабаваны піратэхнікі з Мінска і Магілёва для абясшкоджвання ўсюды раскіданых снарадаў і бомбаў. Па звестках 550й палявой камендатуры, страты да гэтага часу склалі 3 — 4 салдаты забітымі, 27 салдат і 6 чыгуначных служачых паранена».
А вось даныя з праверанага партызанскага рапарта: «Знішчана 25 вагонаў з бензінам, 8 цыстэрнаў з авіямаслам, 65 вагонаў з боепрыпасамі, 5танкаў «тыгр», 3 танкі Л10, 7 бронемашын, 12 вагонаў з харчаваннем, 5 паравозаў, кран для падачы вугалю, вугальны склад. Пашкоджаны станцыйныя збудаванні. У наваколлі згарэла 9 дамоў».
Былы афіцэр генеральнага штаба сухапутных сіл Германіі Эйке Мідэльдорф праз некалькі гадоў пасля вайны запісаў у сваёй кніге «Тактыка ў рускай кампаніі» (М.,
1958. С. 344): «Действия русских партизан во время проведения крупных наступательных и оборонительных операций сильно затрудняли обеспечение немецких войск и проведение оперативного маневра… Крупного успеха добились партизаны также в июле 1943 года, когда ими на станции Осиповичи был уничтожен эшелон с горючесмазочными материалами, два эшелона с боеприпасами и чрезвычайно ценный эшелон с танками ^тигр».
На танкі «тыгр» Гітлер ускладаў асаблівыя надзеі ў аперацыі «Цытадэль» і некалькі разоў адкладваў пачатак наступления менавіта зза неўкамплектаванасці штурмавых часцей гэтымі баявымі машынамі.
Пасля гэтай славутай дыверсіі Фёдар Крыловіч пайшоў з горада ў 1 ю Бабруйскую партызанскую брыгаду. Узначаліў там дыверсійную групу, на рахунку якой было шмат паспяховых аперацый.
Дыверсія, якую здзейсніў на станцыі Асіповічы Ф.А.Крыловіч, з’яўляецца самай рэзультатыўнай аперацыяй партызан і падполыпчыкаў у гады Вялікай Айчыннай вайны. Гэтай удала праведзенай аперацыяй зрабілі справаздачу перад Масквой адразу 3 партызанскія камандзіры і атрымалі высокія дзяржаўныя ўзнагароды. Нічога не атрымаў толькі сам арганізатар і выканаўца дыверсіі. Пра яго забыліся. Скончыў сваю партызанскую дзейнасць Ф.А.Крыловіч з адзінай узнагародай — медалём «Партызан Айчыннай вайны» II ступені, якую давалі ўсім удзельнікам партызанскага руху. Успомнілі толькі ў 1949 г., калі адзначалі 30годдзе ўтварэння Беларускай ССР, узнагародзіўшы ордэнам Леніна. Памёр аўтар такой рэзультатыўнай дыверсіі ў беднаце, усімі забыты.
Аўтару гэтага артыкула давялося гутарыць з былым начальнікам Цэнтральнага штаба партызанскага руху, першым сакратаром ЦК КП(б)Б П.К.Панамарэнкам пад час сумеснай работы над шэрагам артыкулаў. На пытанне, што той думае пра подзвіг Крыловіча, Панамарэнка адказаў літаральна наступнае: «Гэта самая выдатная і рэзультатыўная аперацыя, якую здзейснілі партызаны ў час Вялікай Айчыннай вайны. I калі б я ведаў, што гэта дыверсія атрымае такі водгук у Берліне, я не вагаючыся прадставіў бы Крыловіча да звания Героя Савецкага Саюза».
У. I. Лемяшонак.
1941 — 1945
Дакументы сведчаць
3 ДАКЛАДНОЙ ЗАПІСКІ КАМАНДЗІРА 210га ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА АСІПОВІЦКАГА РАЁНА М.П.КАРАЛЁВА НАЧАЛЬНІКУ ЦШПР П.К.ПАНАМАРЭНКУ АБ БАЯВОЙ ДЗЕЙНАСЦІ АТРАДА
18 верасня 1942 г.
…Отрядом контролируется железная дорога Минск — Бобруйск, начиная от ст. Пуховичи до Бобруйска, узловая станция Осиповичи и жел. дорога Осиповичи — Слуцк.
За время действия отряда на указанных железнодорожных перегонах путем развинчивания рельсов лапой и жел. дорожным ключом, а также путем подкладывания мин тола отрядом пущено под откос вражеских поездов всего 30. Из них 10 поездов с живой силой и лошадьми.
Спущено поездов под откос с техникой и боеприпасами всего 9.
Пущено под откос поездов с горючим всего 3, разбито цистерн и платформ — 39…
В результате всей проведенной диверсионной работы на жел. дор. разбито вагонов 513, повреждено вагонов 217. Выведено со строя паровозов, которые отправлены в капитальный ремонт — 23. А также выведено 4 паровоза в Осиповичском депо рабочими депо по заданию командования отряда, которые также отправлены на завод для капитального ремонта. Исполнители рабочие депо тт. Шведов Марк и Чайковский Семен, бывшие железнодорожники Осиповичского узла.
Сожжено мостов на шоссейной дороге Минск — Бобруйск — 4, на грунтовых дорогах — 3 моста…
Все данные о потерях врага при крушениях поездов нам удается получать из осиповичской комендатуры через переводчицу, которая работает и в пользу отряда, а также через железнодорожных рабочих тт.Шведова и Чайковского…
Взрывателей всех видов нам удалось получить у Героя Советского Союза тов. Козлова. Тол добываем сами, вытапливаем из снарядов, однако в взрыввеществах отряд имеет очень большую нужду, и отчасти это является тормозом более эффективной работы отряда.
Начиная с июня месяца с.г. немцы три раза вели наступление на лагерь отряда, где приходилось вести бои. В результате всех боев с нашей стороны убитых 3, раненых 2 человека. Со стороны врага убитых 41 и большое количество раненых…
За время проведения прочесывания леса фашистам удалось убить трех человек из партизанской группы тов. Шумилова, а также погиб и сам т. Шумилов…
Отрядом вместе с отрядом т. Тихомирова было организовано наступление на Лапичи и лапичский гарнизон, который находился в военгородке, с задачей разбить полицию и охрану возле места через реку Свислочь и сжечь мост. Надо отметить, что эта боевая операция не выполнена. Группа, которая двигалась по направлению к мосту, наскочила на вражескую засаду, завязался бой, и с нашей стороны не хватило сил их выбить с укрепления. В местечке Лапичи в этот момент группы ворвались, был разбит маслозавод, сожжено с управление и пожгли дома, бывшие еврейского населения, где жили в то время полицейские…
Наряду с диверсионной работой отряд занимается подготовкой к зиме, хлеб заготавливаем путем сбора у крестьян, а также картошку и овощи путем сугубой добровольности. Надо отметить, что подавляющее большинство крестьянства хорошо откликается на помощь партизанским отрядам и дают по 5 —6 пудов хлеба со двора…
Необходимо отметить, что большой недостаток в отряде с обмундированием личного состава. С тем, чтобы подготовиться к зиме за счет трофеев обмундировать личный состав не представляется возможным, а также крестьянство обмундированием помогает слабо.
* Желание крестьянства, а в особенности молодежи вступать в партизанские отряды имеется большое, хуже дело обстоит с вооружением и боеприпасами. Все оружие, которое было полностью подобрано и перспектива дальнейшего вооружения только за счет трофеев противника, которых попадает очень немного.
Большое внимание уделяется отрядом на работу оперативной разведки, в результате всей работы мы имеем большое количество агентуры, которая по поручению собирает материалы о наличии немецких гарнизонов на территории нашего района, их нумерацию и назначение… Свою агентуру имеем в осиповичской комендатуре, в гестапо, в районном гражданском правительстве и в некоторых сельуправлениях и среди полицейских…
Командир 210 партизанского отряда Королев
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 3500. Воп. 4. Спр. 99 Л. 124—129.
282
Дакументы сведчаць
3 ТРАФЕЙНЫХ ДАКУМЕНТАЎ
1942 г.
3 ДАНЯСЕННЯ КАМАНДУЮЧАГА ТЫЛАВЫМ РАЁНАМ ГРУПЫ АРМІЙ «ЦЭНТР» АПЕРАТЫЎНАМУ АДДЗЕЛУ ШТАБА ГРУПЫ АРМІЙ «ЦЭНТР»
Суточное донесение 26.9.1942 г.
На участке железной дороги Осиповичи — Бобруйск в 23 ч. 50 м. в рре 1,5 км северозападнее ста. Талька при извлечении подорвалась мина. Убит один офицер, один рядовой ранен…
В рне 1,5 км северозападнее стн. Татарка в 2 ч. 00 м. был подорван рельсовый путь. Повреждены две колеи. Паровоз сошел с рельсов. Один вагон лег поперек пути. Двухколейное движение на участке дороги было возобновлено в 16 ч. 00 м.
3 ДАНЯСЕННЯ КАМАНДУЮЧАГА ПАЛІЦЭЙСКІМІ ЧАСЦЯМІ I ЧАСЦЯМІ СС АПЕРАТЫЎНАМУ АДДЗЕЛУ ШТАБА ГРУПЫ АРМІЙ «ЦЭНТР»
Приложение к суточному донесению от 1.10.1942 г.
3) Участок железной дороги Минск —Осиповичи.
а) В районе 6 км юговосточнее стн. Талька в 17 ч. 50 м. был подорван рельсовый путь. 8 вагонов с цементом сошли с рельсов. Вырвано 75 м рельсового пути. Движение на участке железной дороги прервано на 12 часов.
В районе 4 км юговосточнее стн. Верейцы в 19 ч. 40 м. был подорван рельсовый путь. С рельс сошло два вагона. Движение на участке железной дороги было прекращено на 10 часов.
3 ДАНЯСЕННЯ АПЕРАТЫЎНАГА АДДЗЕЛА КАМАНДУЮЧАГА ТЫЛАВЫМ РАЁНАМ ГРУПЫ АРМІЙ «ЦЭНТР» КАМАНДУЮЧАМУ ГРУПАЙ АРМІЙ «ЦЭНТР»
Приложение к донесению от 6.10.1942 г.
а) В рне 30 км северозападнее Осипович в 21 ч. 45 м. на мине подорвался эшелон со строительным материалом. Вырвано 80 см рельсового пути. Эшелон с рельс не сошел. Кочегар легко ранен. Одноколейное движение производится. Двухколейное пока нет.
Приложение к суточному отчету от 8.10.1942 г.
а) В рне 15 км северозападнее Осипович в 22 ч.ОО м. на мину наехал эшелон с углем. Разрушено 50 м рельсового пути. 5 вагонов сошли с рельсов. Паровоз поврежден, с рельсов не сошел. Движение на дороге было прервано на 10 часов.
Приложение к суточному донесению за 12.10.1942 г.
Налеты на железные дороги
2) Участок железной дороги Осиповичи — Бобруйск
а) В рне 7,5 км юговосточнее Осипович в 20 ч. 20 м. был подорван рельсовый путь. Паровоз не поврежден. С рельс сошли тендор и 7 цистерн с нефтью. Цистерны частично разбиты. Подрыва не было. Машинист паровоза тяжело ранен. Один железнодорожный рабочий легко ранен. Разбитые и сошедшие с линии вагоны и цистерны преградили собой обе колеи. Движение должно было возобновиться в 15 ч. 00 мин.
Былы архіў дакументаў па замежных арміях Ваеннаггстарычнага ўпраўлення Галоўнага Ваеннанавуковага ўпраўлення Генерального штаба Міністэрства абароны СССР. № 399. Л. 223, 229, 235, 265, 290, 309, 338, 355, 357.
СА СПРАВАЗДАЧЫ КАМАНДАВАННЯ ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА
А.І.КУДАШОВА АБ БАЯВОЙ ДЗЕЙНАСЦІ
3 студзеня 1943 г.
Партизанский отряд Кудашева организовался и вырос в Осиповичском районе Могилевской области. Организатором отряда является его настоящий командир Кудашев А.И., который с группой в количестве 12 человек на добровольных началах выделился из отряда капитана Шашуры в апреле месяце 1942 г. При выделении эта группа с командиром ее Кудашевым ставила своей целью рост партизанского отряда и проведение небольших боевых операций и диверсионной работы на ж. д. Минск — Бобруйск. С поставленными задачами отряд справился, к 1 января 1943 г. вырос в 10 раз и провел ряд успешных боевых операций и диверсионных работ.
283
1941 — 1945
К моменту отчета, на 1 января 1943 г., общая численность отряда 121 чел., в том числе 14 женщин.
… Первая боевая операция была проведена вместе с отрядом Качанова по разгрому полиции в количестве 11 человек в дер. Межное Осиповичского района. В операции участвовало 12 чел. и 30 чел. из отряда Качанова. Полиция была разгромлена и после этой операции в деревне не появлялась. Село стало партизанским.
В июле месяце в связи с готовящейся операцией немцами по разгрому партизанских отрядов в Осиповичском районе отряд перешел в Октябрьский район. В Осиповичском районе была оставлена только группа численностью в 8 человек…
9 сентября была проведена операция по разгрому комендатуры дер. Молотино Осиповичского района, расположенной около Осиповичей в 2 км. В комендатуре находилось 20 чел. немцев и «добровольцев». Группа партизан отряда в составе Лабзина, Якунина, Федорова, Светозарова, Мамикона, Касьяна, Музыкина, Сущинского, Булыгина, Разумовского ночью сняла посты около дер. Молотино и комендатуры, ворвалась в здание комендатуры и убила 8 чел., в том числе заместителя коменданта, унтерофицера. После разгрома группа без потерь вышла из дер. Молотино…
На ж. д. Минск — Бобруйск сделаны подрывы: 8 июня подорвали эшелон, следующий на Минск со скотом. В результате подрыва спущен под откос паровоз и 2 вагона.
14 августа подорвали эшелон, следовавший на Бобруйск. В результате подрыва спущен под откос паровоз и 10 вагонов… Движение было приостановлено на целые сутки.
5 сентября подорвали эшелон, следовавший на Бобруйск. Поврежден паровоз и разбито 3 вагона с крупой, сахаром.
22 октября подорвали эшелон, шедший из Бобруйска на Минск. Повреждены паровоз и 3 платформы с автомашинами…
23 октября подорвали эшелон, следовавший на Минск. Повреждены паровоз и 4 вагона с хлебом.
26 октября подорвали эшелон, следовавший на Бобруйск. Повреждены паровоз и платформа с 3 автомашинами. Убито при взрыве 3 немца…
Командир отряда А.Кудашев
Комиссар отряда В.Лабзин
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 3500. Воп. 2. Спр. 1256. Л. 174—181.
ПРАТАКОЛ № 7 ПАСЯДЖЭННЯ АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б
5 студзеня 1943 г.
Присутствовали: члены тт. Голант, Трацевский, Горелик, уполномоченный ЦК ЛКСМБ по Осиповичскому рну т. Гнедько, уполномоченные ЦК КП(б)Б по Могилевской области т. Карлович и Мотыль, командир отряда т. Сумченко, комиссар т. Шиенок.
СЛУШАЛИ: О сборе средств на построение танковой колонны имени Белорусских партизан (Доклад т. Карлович).
ВЫСКАЗАЛИСЬ: ТТ. Мотыль — уполномоченный ЦК КП(б)Б, Сумченко — командир отряда, Шиенок, Голант.
ПОСТАНОВИЛИ: Развернуть массовую работу среди трудящихся района по сбору средств на построение танковой колонны им. Белорусских партизан. Эту работу проводить конспиративно, строго соблюдая принцип добровольности.
СЛУШАЛИ: О преобразовании групп организованных при 210 партизанском отряде в самостоятельные партизанские отряды (Доклад т. Карлович).
ПОСТАНОВИЛИ: Существующие группы преобразовать в самостоятельные отряды, присвоив им следующие номера: отряд т. Борозны — № 211, тов. Семкина — комсомольскомолодежный отряд — № 212, т. Волкова № 213.
СЛУШАЛИ: О целесообразности создания бригады из существующих партизанских отрядов, организованных 210 партизанским отрядом (Доклад т. Карлович).
ВЫСКАЗАЛИСЬ: ТТ. Сумченко, Шиенок.
ПОСТАНОВИЛИ: В связи с тем, что 210 партизанский отряд организовал три партизанские группы, которые переросли в отряды, считать необходимым организовать бригаду. Командиром бригады считать командира 210 партизанского отряда т. Сумченко, комиссаром —т. Шиенка.
284
Дакументы сведчаць
Просить уполномоченного ЦК КП(б)Б по Могилевской обл. т. Карловича сообщить ЦК КП(б)Б и в Белорусский штаб партизанского движения о создании бригады.
СЛУШАЛИ: О созыве совещания командиров и их заместителей по политчасти отрядов бригады с постановкой вопроса о задачах партизанских отрядов в связи с наступлением Красной Армии и началом разгрома немецкофашистских войск (доклад т. Голант).
ПОСТАНОВИЛИ: Провести совещание командиров и их заместителей 8 января 1943 года.
Поручить подготовить доклад т. Сумченко.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(6)Б Голант
Нацыяналъны архіў Рзспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 150. Л. 27; 27 аде.
РАШЭННЕ ЎПАЎНАВАЖАНАГА ЦК КП(б)Б ПА МАПЛЁЎСКАЙ ВОБЛАСЦІ
І.М.КАРДОВІЧА АБ СТВАРЭННІ 1й АСІПОВІЦКАЙ ПАРТЫЗАНСКАЙ БРЫГАДЫ
12 лютага 1943 г., лес Усакіна
РЕШАЮ:
1. Объединить вновь организованные партизанские отряды № 211, 212 и 213 в партизанскую бригаду.
В партизанскую бригаду входят следующие отряды: № 210 (Короля), 211, 212 и 213.
2. Назвать бригаду «1я Осиповичская партизанская бригада».
3. Утвердить командиром бригады т. Сумченко Степана Сергеевича, с одновременным выполнением обязанностей командира 210 п/отряда, комиссаром бригады и комиссаром 210 партизанского отряда утверждаю Глотова Василия Васильевича.
Поручить Осиповичскому РК КП(б)Б освободить тов. Глотова от обязанностей секретаря партбюро партизанского отряда № 210.
4. Освободить тов. Шиенок Александра Васильевича от обязанностей комиссара 210го партизанского отряда как несправившегося с работой.
5. Просить ЦК КП(б)Б утвердить настоящее решение.
Уполномоченный ЦК КП(б)Б по Могилевской области (Карлович)
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 149. Л. 13.
3 БАЯВОГА ЖУРНАЛА 12й КАВАЛЕРЫЙСКАЙ БРЫГАДЫ АБ ДЗЕЙНАСЦІ АТРАДА ІМЯ І.В.СТАЛІНА
18 июня 1942 г. группой партизан отряда им. Сталина в рабочем поселке Гродзянка сожжено 2 автомашины и лесопильный завод.
21 июня 1942 г. группой партизан отряда им. Сталина сожжены деревянный мост на дороге Хутор —Гродзянка, Ляденское волостное управление и склад Ляденской МТС.
9 октября 1942 г. В ночь с 8 на 9 октября взорван ж.д. мост на р. Талька. В эту же ночь с целью прикрытия своих от подкрепления (противника) по железной дороге ж.д. полотно было заминировано в 2 местах, в результате чего спущено под откос два вражеских эшелона. Взяты трофеи: около 6 тыс. патронов и другое военное имущество. Возвращаясь со стн. Талька, отряд наскочил на приготовленную полицией засаду в дер. Семкова Слобода. В результате боя полиция разбежалась, оставив велосипеды.
3 ноября 1942 г. группа партизан отряда им. Сталина в составе (расчета) одного 76мм орудия в соединении с конным взводом произвела налет на водокачку в районе Осиповичи (Смык). Водокачка выведена из строя…
10 ноября 1942 г. группа партизан отряда им. Сталина (старший нач. штаба Артамонов) сделала засаду на шоссе Свислочь — Якшицы, в результате чего были сожжены 2 вражеские автомашины, следовавшие в мест. Березино, убито до 20 немцев и взяты трофеи: 1 винтовка и патроны.
24 ноября 1942 г. отрядом им. Сталина совместно с кавалерийской группой и отрядом Ливенцева произведено наступление на немецкополицейский гарнизон мест. Липень. В результате боя нами разрушено 5 дзотов, убито 15 немцев и полицейских. Кроме того, наша группа, предохраняющая подход подкрепления со стороны Осипович, сожгла 2 вражеские автомашины, убила 12 немцев и взяла в плен 4. Захвачены трофеи. Окончательный разгром гарнизона не достигнут…
285
1941 — 1945
6 января 1943 г., по данным разведки, в дер. Каменичи прибыло до 700 немцев и предателей. В 10.00 отряд вышел в район Каменичи и совместно с отрядом Короля разбил группировку противника, который имел целью борьбу с партизанами и грабеж мирного населения. В бою отличилась батарея.
9 февраля 1943 г. группой партизан отряда им. Сталина на неэксплуатируемой ветке Верейцы — Гродзянка взорван ж.д. мост длиной 7 м. Данная ветка в скором времени предназначалась для эксплуатации…
10 апреля 1943 г. группой партизан отряда № 756 (старший Белоцерковец) на ж.д. ветке Лапичи — Верейцы взорван ж.д. мост. Незадолго до подрыва моста немцы пустили дорогу в эксплуатацию с целью переброски хлеба…
18 апреля 1943 г. диверсионной группой отряда № 754 (старший Гуторев) на ж.д. Минск — Бобруйск в районе стн. Татарка пущен под откос вражеский эшелон. В результате крушения разбит паровоз и 11 вагонов с военным имуществом. Убито 15 фрицев.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 3500. Воп. 4. Спр. 148. Л. 145 —160.
3 ДАКЛАДНОЙ ЗАПІСКІ КАМАНДЗІРА 752га ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА
В.І.ЛІВЕНЦАВА ЎПАЎНАВАЖАНАМУ ЦК КП(б)Б ПА МАГІЛЁЎСКАЙ ВОБЛАСЦІ І.М.КАРДОВІЧУ
2 ноября (1942 г.) диверсионной группой Кожушко на ж.д. Минск —Бобруйск, западнее 2 км стн. Верейцы, подорван вражеский эшелон с продовольствием. Повреждено 10 передних вагонов.
3 ноября под руководством командира отряда разбита водокачка, снабжающая водой
ж.д. узел стн. Осиповичи. Уничтожено 7 фашистов и кочегар. Водокачка не работала полмесяца.
4 ноября диверсионной группой Горанина пущен под откос на ж.д. Минск — Бобруйск вражеский эшелон с военным грузом, идущий на фронт, восточнее 8 км стн. Талька. Паровоз выведен из строя. Повреждено 18 вагонов.
4 ноября диверсионной группой Климашонка на ж.д. Минск— Бобруйск пущен под откос вражеский эшелон с людской силой, идущий на фронт, восточнее 2 км стн. Татарка. Паровоз выведен из строя. Повреждено 10 — 12 вагонов.
5 ноября диверсионной группой Кожушко на ж.д. Минск —Бобруйск, восточнее 3 км стн. Верейцы, пущен под откос эшелон с продовольствием, идущий на фронт. Паровоз выведен из строя. Повреждено 3 — 5 вагонов.
4 ноября под руководством командира отряда был «потревожен» немецкий гарнизон в мест. Липень… Убито 25 — 30 немцев и полицейских. 7 полицейских утопилось в р. Свислочь. Подбита 1 легковая автомашина.
18 ноября под руководством командира отряда и командира роты тов. Климашонка в 18.40 на ж.д. Минск —Осиповичи, восточнее 5,5 км стн. Талька, уничтожен вражеский эшелон с автомотоавиачастями, идущий на фронт. Паровоз взорван. Сожжено 47 вагонов. Уничтожено 6 гитлеровцев.
22 ноября под руководством командира отряда и командира роты тов. Климашонка в 20.00 на ж.д. Минск —Осиповичи уничтожен вражеский эшелон с живой силой и автобронемашинами, идущий на фронт. Паровоз и котел взорваны. Подорвано и сожжено 12 платформ, 2 бронемашины, 17 автомашин, 1 классный вагон. Остальные автомашины, в количестве до 70, бронебойнозажигательными пулями выведены из строя.
При обстреле классных вагонов уничтожено 257 гитлеровцев, из них 48 офицеров.
24 ноября в 19.40 диверсионной группой Пяткова на ж. д. Минск — Бобруйск, восточнее 1 км стн. Татарка, подорван вражеский эшелон с различным грузом. Паровоз и 4 —5 передних вагонов повреждены.
26 ноября этой же группой на ж. д. Минск — Бобруйск, западнее 1,5 км стн. Ясень, подорван и обстрелян эшелон с живой силой. Паровоз и 10 вагонов слетели под откос. По данным из Осиповичей, уничтожено до 150 гитлеровцев.
26 ноября под руководством зам. командира отряда по политчасти Лепешкина и командира роты Завадского на пути Осиповичи—Свислочь, в районе восточнее 1 км дер. Вязье, уничтожены 2 грузовые машины с немцами и изменниками. Машины сожжены, 13 немцев и 5 изменников убито. Взяты трофеи: 10 винтовок, 1 станковый пулемет, 10 гранат, до 1 тыс. патронов, 1 полевой телефон, 5 пистолетов.
286
Дакументы сведчаць
6 декабря группой Кожушко, северозападнее 2 км стн. Ясень, подорван и обстрелян эшелон с живой силой, идущий на фронт… Паровоз поврежден. Есть убитые и раненые. Точных данных нет.
Командир 752го краснопартизанского отряда политрук Ливенцев
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4158. Воп. 1. Спр. 5. Л. 63 — 64.
3 ДАНЯСЕННЯ КАМАНДАВАННЯ ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА № 752 КАМАНДЗІРУ ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА № 208 П.В.ЯХАНТАВУ АБ БАЯВОЙ ДЗЕЙНАСЦІ ЗА ПЕРЫЯД 3 24 ЛІСТАПАДА ПА 15 СНЕЖНЯ 1942 г.
15 снежня 1942 г.
4.12.42 г. на ж.д. Могилев — Осиповичи диверсионной группой т. Судьина
а) в 1900 зап. 2 км д. Горожа взорван железобетонный мост (вторично);
б) в 2000 южн. 3 км д. Брицаловичи на разъезде взорваны стрелки;
в) в 2130 на югозап. от Брицаловичского разъезда по обе стороны ж.д. протяжением 2 км уничтожена связь — срезано 44 телеграфных столба, порублена проволока и унесена в лес, побиты изоляционные чашечки.
4.12.42 г. в 2300 на ж.д. Минск — Бобруйск вост. 2 км ст. Татарка тремя диверсионными группами с приданными 3мя Р.П. под общим командованием т.Кожушко обстрелян 1 вражеский эшелон с живой силой, идущий на фронт, 2 задних вагона загорелись. По данным из Осипович есть убитые и раненые, количество не установлено.
6.12.42 г. в 300 на ж.д. Минск —Бобруйск сев.зап. 2 км ст. Ясень теми же группами взорван путь и обстрелян вражеский эшелон с мадьярами, идущий на фронт. По данным из Осипович, паровоз поврежден. Есть убитые и раненые, точное количество не известно. Известно то, что вагонов 10 с перегруженными в них ранеными и убитыми были отправлены в Бобруйский госпиталь.
11.12.42 г. немцы пытались наступать на мой и т.Юрченко лагеря. По уточненным данным, немцев было до 300 человек с 2мя бронемашинами, крупнокалиберным пулеметом, станковыми пулеметами, минометами и т.д. Одна часть — 200 чел. с бронемашиной — двигалась по Лежневке через д. Вязье, вторая часть — 100 чел. с бронемашиной — через д. Игнатовку в лагерь т.Юрченко. Обе группы вели гражданские проводники, личность которых выясняю. Вел бой в рне лагеря т.Юрченко. Несмотря на сильный огонь, немцам попасть в лагерь не удалось. Бой продолжался с 1200 до 1700 часов, после чего немцы ушли. Потерь не имею, за исключением 1 легкораненого. Немцы потери имеют, но точное количество сообщить не могу. Лагерь заминировал и оставил.
По уточненным данным, 23.11.42 г. в 1900 на ж.д. Минск — Бобруйск сев.зап. 4 км ст. Верейцы при уничтожении эшелона уничтожено 257 фашистов, из них 48 офицеров. Командир 752 п. отряда политрук Ливенцев
Пом.нач.штаба 752 политрук Мосин
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4232. Воп. 1. Спр. 3. Л. 82 — 83.
ДАКЛАДНАЯ ЗАПІСКА САКРАТАРА АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б Р.Х.ГОЛАНТА ЎПАЎНАВАЖАНАМУ ЦК КП(б)Б ПА МАГІЛЁЎСКАЙ ВОБЛАСЦІ І.М.КАРДОВІЧУ АБ ДЫВЕРСІЙНАЙ ДЗЕЙНАСЦІ АСІПОВІЦКАЙ ПАРТЫЗАНСКАЙ БРЫГАДЫ
4 сакавіка 1943 г.
За период с 1 февраля по 1 марта 1943 г. партизанскими отрядами бригады проведена следующая диверсионная работа: 210м отрядом пущено под откос 2 вражеских эшелона, уничтожено 2 деревянных моста по дороге Притерпа —Вязычин.
211м отрядом организована засада, в результате уничтожено 11 чел. липеньской полиции; вторая засада — на шоссейной дороге Минск —Бобруйск. Взорван мост размером 10—12 м. Уничтожено 17 полицейских из гор. Осиповичи. Сожжена также грузовая автомашина. Кроме этого сожжены 2 моста на шоссейной дороге Минск —Бобруйск, размером каждый по 20 м. По остальным отрядам за февраль диверсионной работы не было.
Секретарь подпольного Осиповичского РК КП(6)Б Голант
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4210. Воп. 1. Спр. 19. Л. 8.
287
1941 — 1945
3 ДАКЛАДНОЙ ЗАПІСКІ КАМАНДЗІРА АСІПОВІЦКАЙ ПАРТЫЗАНСКАЙ БРЫГАДЫ М.П.КАРАЛЁВА НАЧАЛЬНІКУ БШПР П.З.КАЛІНІНУ
17 чэрвеня 1943 г.
В дер. Голынка, юговосточнее 19 км местечка Свислочь, размещался немецкий гарнизон — 3й эскадрон казачьего добровольческого полка, который был предназначен для борьбы с партизанами и обеспечения лесозаготовок.
Данный эскадрон у немецких властей находился на хорошем счету, участвовал неоднократно в борьбе с партизанами, имеет боевые заслуги, за время его деятельности не было ни одного случая перехода в партизаны или дезертирства.
В мае месяце нами началась соответствующая работа по разложению указанного гарнизона, систематически начали доставлять в гарнизон листовки, газеты и подрабатывать солдат об уходе в партизанский отряд.
В результате проведенной работы с Голынковского гарнизона 3го эскадрона казачьего добровольческого полка перешла группа 16 солдат и заместитель командира эскадрона, взяв с собой 5 ручных пулеметов, 16 винтовок, автомат, ротный миномет, 2 пистолета, 8 гранат, 2000 патронов. Все солдаты — бывшие военнопленные. Список прилагается.
Зам. командира эскадрона — сын князя Гагарин Николай Михайлович, 1913 года рождения, родился в Ленинграде, эмигрировал в 1919 году с матерью в Турцию, затем во Францию, Бельгию и Югославию, где окончил Донской кадетский корпус и Военную академию в 1937 году, получил звание лейтенанта, служил в 1м Альпийском полку. Во время войны 1939 г. присвоено звание ст.лейтенанта, командовал 1й отдельной минометной ротой, участвовал в боях против итальянцев.
23 апреля 1939 г. попал в плен, где находился до 1942 г.
В мае месяце 1942 г. добровольно поступил в казачий полк, где работал ком.взвода и зам. командира эскадрона, участвовал несколько раз в борьбе с партизанами, за что награжден.
Перешел к нам добровольно. Объясняет тем, что больше не может переживать издевательств над русским народом, которые проводят немцы.
Знает французский, сербский, словенский, немецкий и русский языки. В первоначальном показании показал, что интересовался югославской разведкой…
Гагарин Н.М. довольно развит и может быть использован для пропаганды, разведки и других целей в более широком масштабе, чем мы его можем использовать на месте.
Находясь у нас, подполковник 4 отд. НКВД СССР тов. Кодин настаивал на передаче ему с тем, чтобы отправить его по их линии, телеграфировал в Москву и от них получил ответ, что лично т.Пономаренко приказал передать его им.
Радиограммы мне на счет передачи не было. Прошу с этим разобраться на месте.
Своей телеграммой я просил Вас дать распоряжение уточнить, работал ли в СНК — Жданович Василий, который сейчас работает в Осиповичах, разъезжает по другим городам, связан с «великопоставленными» людьми вражеской армии и учреждений. <^ам говорит, что послан Зап. фронтом по изъятию вражеских всевозможных документов.
Хочет с нами работать и коечто дает полезного. Но он же дал текст разговора с одним генералом, фамилия которого не установлена, и прислал текст письма, которое вызывает сомнение и наводит на подозрение, не является ли этот Жданович (Лавров) крупным немецким агентом… Текст письма прилагаю, которое он писал на мое имя.
Прошу по поводу дальнейшей с ним работы дать Ваши указания.
Также прошу дать указание, что Вас интересует из разведданных городов Минска, Бобруйска, у меня налажена с ними связь. Агентура подобрана неплохая, имею людей, которые ходят в города непосредственно из отрядов…
Командир бригады Королев 17 июня 1943 г.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 3500. Воп. 4. Спр. 99. Л. 15— 18.
288
Дакументы сведчаць
3 ДАКЛАДНОЙ ЗАПІСКІ КАМАНДАВАННЯ АСІПОВІЦКАЙ ВАЕННА АПЕРАТЫЎНАЙ ГРУПЫ НАЧАЛЬНИКУ ЦШПР ГЕНЕРАЛЛЕЙТЭНАНТУ
ІІ.К.ПАНАМАРЭНКУ АБ ВЫНІКАХ ПРАВЯДЗЕННЯ «РЭЙКАВАЙ ВАЙНЫ»
8 жніўня 1943 г.
Согласно указания ЦШПД партизанскими отрядами Осиповичского соединения проведена боевая операция по уничтожению рельсов на железной дороге Осиповичский разъезд № 3 — станция Татарка. На этом участке находилось 5 вражеских гарнизонов и 4 укрепленные точки, охраняющие железнодорожное полотно. На ст. Татарка находился гарнизон 70 человек, вооруженный батальонным и 2 ротными минометами, станковым и 2 ручными пулеметами.
На Осиповичском разъезде № 3 в гарнизоне было 75 человек, вооружены станковым и 2 — 3 ручными пулеметами. В остальных 3х гарнизонах находилось по 20 — 25 человек, вооруженных станковым и ручными пулеметами. В каждой укрепленной точке находилось по 1 — 2 ручных пулемета, особенно возле железнодорожных мостов.
Выполнять поставленную задачу приходилось с боем. Для прикрытия работы на железной дороге были выделены специальные группы. Задача их была подавить огневые точки гарнизонов противника, а также выбивать противника из укрепленных точек.
В результате проведенной боевой операции на железной дороге в ночь с 2 на 3 августа взорвано рельсов по отрядам: 210й партизанский отряд — 781 рельс, 211й отряд — 441 рельс, 212й отряд — 53 рельса, 213й отряд — 175 рельсов, 214й отряд — 195 рельсов, 215й отряд — 170 рельсов, подрывной группой — 132 рельса.
Всего взорвано 1947 рельсов и 2 км железнодорожной связи. Кроме этого 210м партизанским отрядом на железной дороге взорван каменнобетонный мост длиной 8 метров северозападнее 3 км от ст. Татарка. 211й партизанский отряд взорвал каменнобетонный мост длиной 35 метров юговосточнее 2 км от Осиповичского разъезда № 3.
Взрыв мостов производился толом, добытым из снарядов на месте.
Во время боя убито более 32 фрицев и ранено 7.
В ночь с 3 на 4 августа сего года операция была повторена на могилевской магистрали в районе Осиповичского разъезда № 2, начиная 800 метров от реки Синяя и по Кольцевой линии 600 метров от основной магистрали Осиповичи — Бобруйск до разветвления железнодорожной линии от Могилевской магистрали на бывший воинский склад К? 368 (Горожа). На этом участке перебито рельсов по отрядам: 210й партизанский отряд — 456 рельсов, 211й отряд — 227 рельсов, 213й отряд — 75 рельсов, 214й отряд 100 рельсов, 215й отряд — 189 рельсов. Итого взорвано 1047 рельсов.
Кроме этого сожгли железнодорожную станцию 2е Осиповичи.
Таким образом, за две операции на железной дороге перебито 2994 рельса, взорвано 2 каменнобетонных железнодорожных моста, сожжена ж. д. станция 2е Осиповичи и унич тожено 2 км ж.д. связи.
Необходимо отметить, что после проведения операции на Могилевской железной дороге 4 августа в 11 часов из гор. Осиповичи прибыл эшелон мобилизованных рабочих с задачей снятия рельсов для восстановления железнодорожной магистрали Осиповичи Бобруйск, но, увидев перебитые рельсы, возвратились в Осиповичи безрезультатно.
В результате проведенной боевой операции на железной дороге Осиповичи Ясень было прервано совершенно движение на 3е суток, после чего была восстановлена только одна линия (колея), вторая линия не восстановлена и до настоящего времени из за отсутствия рельсов.
Вся операция по рельсовой войне проводилась заранее специально подготовленным толом 100граммовыми зарядами. Способ закладки 100граммового заряда вплотную под верхнее яблочко посередине рельса напротив шпалы, присыпка заряда песком на уровне рельса. Взрывы результаты дают прекрасные. Не только перебивают рельсы пополам, но даже вырывают верхнее яблочко от 10 до 30 сантиметров.
Согласно данного плана взорваны водокачки на ст. Уборок и ст. Завишин. Взорвать водокачку на реке Синей не представляется возможным, так как она находится в районе сильно укрепленных вражеских гарнизонов. Действуем через диверсионную агентуру по взрыву водокачки на реке Синей.
Для выполнения вышеуказанной боевой операции израсходовано: толу 450 кг, капсюлейдетонаторов — 3000 штук, бикфордова шнура — 50 метров, пенькового шнура — 150
289
1941 — 1945
метров, патронов винтовочных — 16632 штуки, ТТ — 3891 шт., снарядов 45мм 30 шт.,
мин — 46 шт., патронов ПТР — 48 шт.
Наши потери: убито 4, ранено 20 партизан, среди них командир 212го комсомольскомолодежного партизанского отряда тов.Семкин Вячеслав Никифорович, комиссар 212го партизанского отряда Сатовский Григорий Федорович, нач. штаба этого же отряда тов. Лешкович Сигизмунд Петрович. Из 20 раненых 18 партизан тяжело, которых необходимо отправить за фронт на излечение.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(б)Б Войтенков
Командир Военнооперативной группы Королев
Зам. командира Военнооперативной группы Сумченко
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 3500. Воп. 4. Спр. 99. Л. 31.
3 ДАКЛАДНОЙ ЗАП1СК1 КАМАНДАВАННЯ ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА № 210 АСІПОВІЦКАМУ РАЙКОМУ КП(б)Б АБ БАЯВОЙ ДЗЕЙНАСЦІ ЗА ЖНІВЕНЬ 1943 г.
2 верасня 1943 г.
В ночь на 3 августа в составе отряда на участке Татарка —Осиповичи3 путем произведенных взрывов уничтожен 781 рельс, взорван ж.д. мост. Минометным огнем на ст. Татарка убито 28 фрицев.
В ночь на 4 августа отряд на ст. Осиповичи2 производил взрывы, уничтожено 450 рельсов.
10 августа на шоссейной дороге Осиповичи — Лапичи на мине, поставленной группой под командованием тов.Якимко М., подорвались 2 повозки с продовольствием, убито 5 фрицев и 2 лошади.
7 августа взвод под командованием тов. Гриценко обстрелял группу полицейских, приехавших за хлебом в дер. Жорнавка, оружейнопулеметным огнем убит 1 и ранено 4 полицейских.
7 августа в 16 часов 30 минут из м. Лапичи на д. Погорелое двигалась группа немцев и полицейских в количестве до 100 человек, 2 мотоцикла. Взвод под командованием тов. Петрова подпустил прка на близкое расстояние и обстрелял его. В результате убито и ранено 12 фрицев и подбит 1 мотоцикл.
15 августа в 00 часов в составе отряда на участке Осиповичи3 —Татарка путем взрывов уничтожен 451 рельс, убито 26 фрицев и ранено 40.
22 августа группа под командованием тов. Лантуха на шляху Липень — Осиповичи путем минирования взорвала автомашину, двигающуюся на Осиповичи. В результате уничтожена автомашина и убито 4 фрица.
Рост парторганизации отряда за август месяц: принято в кандидаты 4 человека и один в члены ВКП(б). За август месяц во всех первичных парторганизациях проведено по 2 партсобрания, на которых обсуждались вопросы внутрипартийной жизни подразделения, о выполнении боевых операций в подразделении и другие вопросы. Рост партизанского отряда 7 человек…
В отряде за август месяц по всем подразделениям выпущено по 2 номера стенной газеты, а также выпущен отрядный журнал, отражающий жизнь своего подразделения, а также лучших людей. Получаемая нами районная газета и листовки распространяются среди населения^ а также через соответствующих людей засылаются во вражеские гарнизоны. Среди населения распространено 150 экз. районной газеты и большое количество листовок. В зоне обслуживания нашего отряда угона населения в рабство в Германию не было.
За август месяц в отряде имелись потери. 15 августа при выполнении боевого задания погиб партизан 3й роты Нехай Юрка. 30 августа на мине взорвались 2 партизана 1й роты Звадинский и Скирковский.
Командир 210 партизанского отряда (Глотов)
Комиссар 210 партизанского отряда (Голант)
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 156. Л. 52 — 52 аде.
290
Дакументы сведчаць
ПАСТАНОВА БЮРО АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б ПА ІНФАРМАЦЫІ Р.М.ВАЙЦЯНКОВА АБ ГІБЕЛІ НАМЕСНІКА КАМАНДЗІРА ЗЛУЧЭННЯ ПА РАЗВЕДЦЫ С.С.СУМЧАИК1
12 студзеня 1944 г.
Заслушав информацию тов.Войтенкова о смерти тов.Сумченко С.С., РК КП(б)Б отмечает, что гитлеровские бандиты, вырвавшие из наших рядов тов.Сумченко, нанесли большую утрату всему соединению партизан нашего района. В лице тов.Сумченко мы потеряли одного из первых организаторов партизанского движения в нашем районе, прекрасного командира и организатора, скромного и подлинного большевика, замечательного товарища и требовательного командира.
За время нахождения в тылу врага в рядах народных мстителей тов.Сумченко как верный сын своей Родины и народа, как подлинный большевик и патриот, не жалея ни своих сил, ни энергии принимал все зависящие от него меры для наибольшего нанесения потерь и вреда ненавистным фашистским захватчикам.
Дело борьбы с врагом, общее дело у тов.Сумченко было на первом месте. В своей боевой деятельности, организаторской и деловой работой тов.Сумченко показал образцы подлинного патриотизма, преданности делу партии и народа, большевистской скромности и жгучей ненависти к гитлеровским захватчикам.
1. Учитывая большие заслуги тов.Сумченко перед Родиной, народом и партией ЛенинаСталина, поставить вопрос перед командованием о посмертном представлении тов.Сумченко к присвоению звания Героя Советского Союза.
2. В каждом отряде и подразделении помимо общего боевого плана завести специальный боевой счет «Месть за смерть тов.Сумченко».
3. Отрядам и подразделениям, у которых этот специальный боевой счет «Месть за смерть тов.Сумченко» будет наибольшим — присваивать звание имени Сумченко.
4. Создать из лучших боевых партизан в отрядах и подразделениях охотничьи группы мстителей за смерть тов.Сумченко, в задачу которых должно входить уничтожение командного состава гитлеровцев.
5. Среди коммунистов и комсомольцев на партийнокомсомольских собраниях обсудить данное решение, широко осветить работу и деятельность тов.Сумченко в тылу врага как пример для каждого коммуниста и комсомольца и на основе этого еще более поднять боеспособность коммунистов и комсомольцев, а также всего личного состава отрядов и подразделений.
6. О ходе обсуждения данного решения и проводимых на основе этого мероприятий информируйте РК партии специальными донесениями и сообщением в политдонесении.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(б)Б Войтенков
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 152. Л. 52.
3 ПРАТАКОЛА № 1 ЗАКРЫТАГА ПАРТЫЙНАГА СХОДА 214га ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА
16 студзеня 1944 г.
СЛУШАЛИ: Постановление бюро Осиповичского подпольного РК КП(б)Б от 12.1.44 года о смерти тов. Сумченко Степана Сергеевича.
Зачитал постановление и сделал информацию о смерти тов.Сумченко тов.Подгайнов.
Высказались тов.Пинчук М.С., Бакун М.Г., Оликевич А.Л., Тютюн И.Я., Гончаронок С.Н.
ПОСТАНОВИЛИ:
1. Постановление РК КП(6)Б принять к повседневному руководству и претворению в жизнь всех указаний, мобилизуя весь личный состав отряда на усиление ударов по немецкофашистским мерзавцам.
2. Провести траурное собрание со всем личным составом отряда, на котором осветить весь боевой путь и заслуги перед Родиной т.Сумченко С.С. и трех разведчиков отряда — Борозны М.А., Коваля И. и Бородавки И.
3. Организовать в каждой роте по одной охотничьей группе по охоте за башкеровцами и их боевые дела заносить на специальный боевой счет «Месть за смерть тов.Сумченко».
291
1941 — 1945
4. Разведке отряда в связи с потерей лучших разведчиков… усилить работу в изучении противника и предоставлении полных сведений…
Председатель собрания Бакун
Секретарь Пинчук
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 152. Л. 61 — 64.
ПА СТАРОНКАХ РУКАПІСНАГА ЧАСОПІСА «ЗА РОДИНУ»
215га ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА ІМЯ У.І.ЛЕНІНА
№ 1. 1943 г.
СЛАВА ПОГИБШИМ ЗА РОДИНУ
…Партизаны, погибшие на поле боя в жестоких схватках с врагом, останутся навеки прославленными героями. Родинамать не забудет своих сыновей и дочерей, освободивших ее от фашистской нечисти, завоевавших честь и свободу в неравных боях, сложивших свои головы во славу отчизны нашей. Наши товарищи и друзья Змачинская Софья Васильевна, старая партизанка, бесстрашная дочь Родины, не щадила своих сил и умения, она помогала многим гражданам, лечила детей, стариков и старух, била фашистских извергов, подрывала вражеские эшелоны, автомашины, рвала рельсовые пути и жгла мосты. Такой была Софья Васильевна Змачинская в сердцах многих. Честь и слава героине, дочери любимой Родины партизанке Змачинской.
Подрывник партизан Гончеронок Михаил Дорофеевич, бесстрашный друг и товарищ семьи нашей, последний его эшелон, спущенный под откос, задушил несколько десятков негодяев.
Разведчик Стерлягин Василий Иванович героически погиб на боевом посту, он не сдался живым, бил до последнего патрона наседавших негодяев и геройски погиб.
Боец Васильев Николай Петрович, будучи раненным, не отставал от своих товарищей, в рельсовой войне, прикрывая их от вражеского дота, был сражен пулей врага.
Честь и слава Вам, дорогие наши товарищи. Ваши подвиги и дела навеки остались в сердцах наших. Мы мстим беспощадно за ваши жизни проклятым злодеям, фашистским холуям и приспешникам и будем мстить до полной победы. Презрение и смерть фашистским гадам.
Н.Баранов
НАШ БОЕВОЙ СЧЕТ
Ознаменование юбилея комсомола и 26й годовщины Великого Октября партизаны нашего отряда встречают с хорошими показаниями. 24/Х43 г. комсомольская группа партизан под командованием тов. Сухоплюева пустила под откос вражеский бронепоезд. В этой диверсии отличились тт.Сурака В. и Петровский Ф.
17/Х43 г. группа под командованием тов.Яценко А С. уничтожила паровоз и 4 вагона с техникой врага. Отличились тт.Луровской и Русакович.
25/Х43 г. группа под командованием ком. взвода тов. Шунько Н.Г. подорвала эшелон. В этой операции проявили себя тт.Лунин, Неверовский, Рябов, Ермольчик.
Партизаны и партизанки! Берите пример с этих товарищей.
Политрук 1й роты Козловский В.Ф.
№ 2. 1944 г.
ВЕЧНАЯ СЛАВА ДОРОГОМУ ТОВАРИЩУ
13/ХИ43 г., выполняя ответственное задание на вражеских коммуникациях, погиб героической смертью наш лучший товарищ и друг, бесстрашный командир Александр Герасимович Алешкевич. Вечная слава дорогому товарищу.
Многие эшелоны и^автомашины не дошли к назначенному месту, несущие смерть и разорение нашему народу, от рук бесстрашного патриота, сына белорусского народа, полного ненависти и гнева к фашистским извергам.
Знаменателен счет Александра Герасимовича. Он, как и подобает сыну отчизны нашей, на славу поработал на благо нашего народа. Беларусь не забудет своего сына, и мы, партизаны, вдохновленные делами нашего друга, будем, как и он, мстить проклятым злодеям за тебя, наш Саша, за родную Беларусь нашу, и не пожалеем сил и жизни своей.
292
Дакументы сведчаць
Лицевой счет Александра Герасимовича содержит: подорванных эшелонов 7, уничтожено паровозов 7, разбито вагонов 43, платформ 11, автомашин 8, убито при диверсиях и ранено солдат и офицеров противника 653, убито лошадей 102 шт.
Вечная слава герою!
Смерть и проклятие фашистским извергам.
Память герою.
Н.В. Баранов № 4 (5). 23 лютага 1944 г.
ПАМЯТИ ДРУГА
9 февраля 1944 года при выполнении задания пал смертью храбрых молодой патриот, комсомолец, белорусский партизан Варивончик Константин Михайлович. Косте только 19 лет. Свои молодые годы он посвятил борьбе за освобождение белорусского народа от фашистских извергов.
Уже с 1942 года 17летним юношей он вступил в ряды партизан. В совершенстве изучив подрывное дело, Костя был одним из боевых диверсантов. Никакие препятствия не останавливали его в выполнении боевого долга. Много вражеских эшелонов нашли себе могилу на белорусской земле от руки отважного партизана.
Личный боевой счет Варивончика Константина в борьбе с фашизмом содержит прекрасные боевые подвиги. Пущено под откос 7 вражеских эшелонов с живой силой и техникой врага, подорвано 2 моста. Он участник засады по уничтожению полицаевграбителей. Вражеская пуля оборвала цветущую жизнь нашего боевого товарища. Память о Косте мы навсегда сохраним в своих сердцах. За жизнь своего друга мы уничтожим сотни проклятых мерзавцев.
Ив. Ж.
№ 6. 1944 г.
МАСТЕРСКАЯ БОЕПИТАНИЯ
Каждый из наших партизан часто проходит мимо землянки, в которой слышны стук молотков, пение походного кузнечного горна, звуки пил по железу и плавные звуки рубанка. Это партизанская ремонтная мастерская оружия. Когда бы вы ни зашли, вы всегда увидите человека в военной рубашке с пилой или молоточком в руках возле своего заветного столика, на котором прикреплены двое тисков. Это начальник боепитания тов. Яценко… Он делает со своим помощником тов. Башмаковым такие виды оружия, как автоматы системы ППШ. Один уже готов, второй заканчивают. А сколько отремонтировано винтовок, изготовлено взрывателей. Тов. Яценко и тов. Башмаков любят свою работу… Недалеко от них работает столяр тов. Герасимчик А., он скромен, вежлив. Все знают его прекрасно сделанные ложи для винтовок, автоматов и пулеметов. Он их изготовил 44 шт. А сколько минных ящиков и другого вида столярной работы. В боепитание идут не только с ремонтом оружия, но и несут в ремонт посуду, точить ножи, делают зажигалки. А к тов. Яценко несут и часы. У них в коллективе нет отказа, всегда сделают и сделают качественно. Данный коллектив во главе с тов. Яценко заслуживает внимания со стороны командования.
ЗАБОТА О ЛЮДЯХ
…Работа наших медиков резко отличается от работы в мирных условиях. Здесь нет светлых палат, операционных, нет аптек и т.д. Все в лесу в землянке с минимальным количеством медикаментов, в них ощущается большой недостаток.
После проведения боевых операций поступают тяжело раненные бойцы. Несмотря на все эти трудные условия, мы видим, что коллектив наших медицинских работников успешно справляется с поставленной задачей. На глазах у нас прошло немало тяжело раненных товарищей через санчасть, которые выздоровели и снова вступили в строй. Это тов. Генделев, Быченок, Сучако Д., Бондарев, Журавлев, Путин. Накануне выздоровления тов. Петровский, Ф.Требушевский, Андриевич Г. Это благодаря заботе, опыту и знаниям наших врачей и их помощников.
Часто появляются инфекционные заболевания, грипп, чесотка. На все это быстро реагируют наши медработники, и мы видим, что инфекция не имеет массового распространения. Тщательный ежемесячный медицинский осмотр всех бойцов. Через 10 дней проводят осмотр работников кухни. Все это предупреждает распространение всех видов болезней. Благодаря
293
1941 — 1945
инициативе коллектива мы имеем свой лазарет, в наших условиях неплохой. Хорошее питание больных и ласковый материнский уход. Систематически проводятся беседы об оказании скорой помощи, об инфекционных заболеваниях и состоянии санитарии в палатках. Хорошо работает и баня, где нужно отметить хорошую работу нашего старичка тов. Кондратовича.
В окружающих нас селениях нет медицинских работников. Своей прямой обязанностью наши медработники считают оказание медпомощи мирным гражданам. Были случаи, когда они вырывали из рук смерти людей. В деревню Л. привезли женщину, у которой уже не было пульса. Выехали врачи. Женщина спасена… В местечке Г. умирал ребенок. Его спасли от смерти. У партизана Сучак Д. ребенок сломал ножку. Благодаря вмешательству врача он уже здоров. Десятки людей вылечили от чесотки, гриппа, воспаления легких. Проведена проверка санитарного состояния многих гражданских лагерей с целью предупреждения заболеваний. Теплота, любовь своего народа чувствуется в работе наших мед. работников. Не один боец благодарит врачей Коллонтая В.Г., Коллонтай В. А., медсестру Шкутко Анну. Начальник санслужбы Коллонтай В.Г. ходит на боевые задания, имея на боевом счету 3 вражеских подорванных эшелона, подорванные автомашины и много других боевых дел.
В. Мурашов.
№ 7. 1944 г.
ПЕРЕДОВЫЕ ЛЮДИ НАШЕГО ОТРЯДА
В день 1 Мая мы отмечаем лучших людей нашего партизанского отряда. Даем их боевой счет, который они заполнили в своей борьбе с фашистскими извергами:
РАДИМИНОВИЧ Павел Павлович, командир 3го взвода 2й роты имеет 12 эшелонов, 8 автомашин, участник засады, 3 взорванных моста, 1 взорванная повозка.
НЕВЕРОВСКИЙ Вячеслав, ком. отделения 2го взвода 1й роты имеет 6 эшелонов, 4 моста, участник 2 засад и рельсовой войны.
СТЕЖКО Владимир, партизан 2й роты 2го взвода, имеет 4 эшелона, участник 2 рельсовых войн, 1 автомашина, 1 засада.
ШУНЬКО Николай, ком. 2го взвода 1й роты имеет 5 эшелонов, 3 моста и участник рельсовой войны.
ГЛЕБОВ Николай, 4 эшелона, уничтожение связи.
ЛОГОВСКОЙ Николай, имеет 3 эшелона, 2 повозки с фрицами, 1 мост и живьем пойман изменник родины.
СУХОПЛЮЕВ Михаил имеет 4 эшелона, 1 бронепоезд, 1 засада, 1 мост, участник рельсовой войны.
ДОВГАЛЬ Ольга — 3 эшелона, 1 повозка с фрицами.
ДОВГАЛЬ Мария имеет 2 эшелона, один из них взорван днем.
ПЕТРОВСКИЙ Федор имеет 4 эшелона, 4 автомашины и одна повозка с фрицами.
ДОВГАЛЬ Федор: 3 эшелона, 4 автомашины, 1 повозка, 1 мост, 1 засада.
ЯЦЕНКО Александр, начальник боепитания, изготовил сам 2 автомата и отремонтировал все виды оружия отряда.
БУДАЙ Николай, участник 2 рельсовых войн, участник по уничтожению связи 2 км, подорвано 2 эшелона, участник рельсовой войны.
Партизаны и партизанки, равняйтесь по передовым товарищам нашего отряда! Беспощадно мстите кровавым фашистам, пробравшимся на нашу советскую землю. Смерть извергам кровавого фашизма!
ОН МСТИТ
Стояли сильные январские морозы 1943 года, когда несколько десятков тысяч гитлеровской своры решили блокировать северную часть Осиповичского района с целью уничтожения партизанских отрядов и ограбления населения. Каждую ночь то там, то там вспыхивало огненное пламя горевших мирных деревень, днем были видны клубы дыма. Это фашисты жгли мирный народ и их родные дома.
Кровавая банда прибыла в дер, Гомановка, где также сожгли дома и живыми бросали в огонь семьи партизан.
Наш юный партизан Владимир Моисеевич Стежко видел своими глазами всю трагедию, созданную гитлеровцами. Его брат ушел в 1942 году в отряд. Об этом узнали фрицы. Они со
294
Дакументы сведчаць
жгли мать, 99летнюю бабушку, 6летнего брата. Володя с младшим братом, сестрой и отцом скрылись в лесу от кровожадного зверя. Вернувшись из леса, Владимир нашел пепел своей любимой матери, бабушки и малютки брата. В то время тов. Стежко было только 15 лет. Огромная внутренняя сила ненависти к подлым садистам возросла в целую бурю. Молодой патриот дальше не мог находиться дома, он решил мстить подлым убийцам своей семьи.
20 января 1943 года он уже с винтовкой в руках в рядах партизан… Первый его боевой подвиг в дозоре. Он со своим товарищем заметил двигавшихся немцев. Молодые патриоты произвели обстрел. Убили 1 фрица и 2 ранили. Он рвался на железную дорогу. Сразу его не пускали, жалея его молодости. Но он сказал: «Я пришел мстить». В октябре с группой товарищей сбрасывают под откос 2 вражеских эшелона, где убито 675 фрицев.
В январе и феврале Владимир минирует сам жел.дор. полотно, где уничтожает еще 2 вражеских эшелона. Он участник 2 рельсовых войн, взорвал автомашину. Много других боевых дел у этого юного народного мстителя…
Командир 2й роты И.П.Попов.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 165. Л. 4 — 6; Спр. 168.
Л. 3, 9, 12 13, 1516; Спр. 169. Л. 18 19; Спр. 170. Л. 4. 5, 10.
ДЫРЭКТЫЎНАЕ ШСЬМО АСІПОВІЦКАГА ПАДПОЛЬНАГА РАЙКОМА КП(б)Б КАМАНДЗІРАМ I САКРАТАРАМ ПАРТЫЙНЫХ АРГАНІЗАЦЫЙ ПАРТЫЗАНСКІХ АТРАДАЎ АБ ЗРЫВЕ МАБІЛІЗАЦЫІ Ў ПРАФАШЫСЦКУЮ ТАК ЗВАНУЮ БЕЛАРУСКУЮ КРАЕВУЮ АБАРОНУ
26 сакавіка 1944 г.
6 марта 1944 года гитлеровский холуй, шуточный президент так называемой центральной Белорусской рады прохвост Островский издал приказ о мобилизации всего мужского населения на территории Белоруссии рождения 1908— 1924 гг. Офицерский состав, согласно приказу, мобилизуется в возрасте до 58 лет, унтерофицерский состав до 55 лет.
Приказ марионеточной белорусской рады вызван тем, что гитлеровская разбойничья армия, несущая невиданные потери в людях на советскогерманском фронте, израсходовала свои людские резервы.
В связи с этим Гитлер, надеясь пополнить людские потери своей армии за счет населения еще находящихся под его гнетом территорий, приказал своему холую в Белоруссии — Островскому издать приказ о мобилизации белорусского народа, чтобы бросить его на фронт против своих братьев, борющихся против немецких захватчиков.
Чтобы обмануть, запугать или ввести в заблуждение наш белорусский народ, фашистская пропаганда распространяет наглую ложь о якобы проводимых Красной Армией в освобождаемых районах расправах с мирным населением, о какихто зверствах и т.д.
Гитлеровское командование ведет агитацию за выход населения из лесов в деревни, устраивает некоторые поблажки для населения, показывает видимость хорошего обращения с населением и другие провокационные действия с целью обмана населения. Поддавшееся на эти провокации, вышедшее из лесов и находящееся в деревнях, селах и городах мужское население схватывается гитлеровцами и направляется на фронт, чтобы заменить белорусами уничтожаемых Красной Армией гитлеровцев.
Для срыва мобилизации, объявленной фашистской и белорусской радой, для разоблачения фашистских провокаций, направленных на обман и запугивание нашего народа, мобилизуйте все лучшие агитационнопропагандистские силы из числа коммунистов, комсомольцев и беспартийного актива. С выделенными товарищами проведите инструктивное совещание по этому вопросу и ведите непрестанную политикоразъяснительную работу среди населения о сущности этой мобилизации, принимая все меры для срыва ее.
Лучших агитаторов посылайте в населенные пункты, расположенные вблизи гарнизонов, обеспечивая их при необходимости надлежащей охраной.
Содержанием всей политикоразъяснительной работы среди населения по этому вопросу должно быть: призыв населения к уклонению от мобилизации, приобретение вооружения и уход в партизанские отряды.
При проведении работы нацеливайте население на то, что не смогшие уклониться от мобилизации принимают все меры к тому, чтобы совместно с другими нашими людьми с получением оружия переходить на сторону Красной Армии и партизан.
295
1941 — 1945
Подберите наиболее надежных и преданных советской власти и партии людей среди подлежащих мобилизации, проведите с ними соответствующую работу с тем, что в случае невозможности для них уклониться от мобилизации, они, находясь среди мобилизованных, должны вести среди них разлагательскую работу на предмет перехода с оружием в руках на сторону Красной Армии или партизан. Поставьте перед подобранными вами товарищами вытекающие отсюда задачи, обяжите их надлежащими документами. Для выполнения этого пункта привлекайте уполномоченных О.О. Списки на подобранных вами людей представляйте в райком партии к 5 апреля текущего года.
Секретарь Осиповичского подпольного РК КП(б)Б Войтенков.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 1350. Воп. 1. Спр. 156. Л. 250.
3 ДАКЛАДНОЙ ЗАПІСКІ АСІПОВІЦКАГА РАЙКОМА КП(б)Б МАПЛЁЎСКАМУ АБКОМУ КП(б)Б
Не раней за ліпень 1944 г.
В районе разграблено и уничтожено 99 колхозов, 99 молочнотоварных ферм с поголовьем 8000 голов (крупного рогатого скота), 99 овцеводческих и 99 свиноводческих ферм с поголовьем 16 500 штук. Колхозные постройки (скотные дворы, конюшни, складские помещения) в большинстве своем уничтожены.
Немецкие изверги сожгли 27 селений, до 1500 домов колхозников, полностью сожжен большой рабочий поселок завода «Октябрь».
До войны в Осиповичском районе насчитывалось населения 62 тыс. человек. По предварительным подсчетам в районе осталось населения около 40 тысяч. Больше 20 тысяч человек зверски замучено немецкими фашистами, угнано на каторгу в Германию и вывезено при отступлении немецких войск.
Сожжено в д. Возок 600 человек, среди них большинство детей и стариков. В д. Брицаловичи 435 человек, в д. Горожа 350 человек, в д. Лочин 230, в д. Осовок 212, в д. Маковье 175, в д. Викторово — 90, в д. Полядки — 80 человек.
16 средних школ, 5 в городе — 5 уничтожено. Неполных средних школ 11, начальных 45, большинство уничтожено. Из 5 больниц сохранились 2.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4210. Воп. 1. Спр. 5. Л. 9.
Падрыхтаваў У. I. Лемяшонак.
Вызваленне
Беларуская наступальная аперацыя пад кодавай назвай «Баграціён», праведзеная войскамі 1,2, 3га Беларускіх і 1га Прыбалтыйскага франтоў у перыяд з 23 чэрвеня па 29 жніўня 1944 г., была адной з буйнейшых ваенных аперацый Чырвонай арміі ў мінулай вайне. Пераадольваючы супраціўленне ворага, войскі Чырвонай арміі пры актыўнай падтрымцы беларускіх партызан з тылу акружылі і разграмілі віцебскую і бабруйскую групоўкі гітлераўскіх армій «Цэнтр» і з 25 па 29 чэрвеня 1944 г. вызвалілі гарады Віцебск, Орнгу, Магілёў, Асіповічы, Бабруйск, а 3 ліпеня — горад Мінск.
24 чэрвеня 1944 г. у 4 гадзіны 50 хвілін залпы рэактыўных мінамётаў паведамілі аб пачатку бітвы за вызваленне Беларусі на ўчастку парыцкай і жлобінскай груповак.
27 чэрвеня да 11 гадзін раніцы 69я дывізія ва ўзаемадзеянні з 37й гвардзейскай стралковай дывізіяй авалодала населеным пунктам Глуша, размешчаным на захад ад Бабруйска. Камандзір 18га стралковага корпуса генераллейтэнант І.І. Іваноў вырашыў сіламі двух перадавых атрадаў, сфарміраваных з воінаў 37й і 69й стралковых дывізій, да канца дня авалодаць горадам Асіповічы.
У сваю чаргу камандзір 69й дывізіі генералмаёр І.І.Санкоўскі загадаў падпалкоўніку Р.Ф.Люлькову і начальніку штаба палка палкоўніку П.І.Старавойтаву ўзначаліць перадавы атрад дывізіі. Атрад быў умацаваны агнявымі сродкамі. 120му стралковаму палку былі прыдадзены полк лёгкіх САУ пад камандаваннем падпалкоўніка Ложкіна, батальён пад камандаваннем капітана А.Н. Цыбізава, рота аўтаматчыкаў
296
Вызваленне
пад камандаваннем капітана С.В.Рубашкіна, сувязісты і сапёры. Баявы склад атрада быў размешчаны на машынах прыдадзеных часцей узмацнення і ў 15 гадзін фарсіраваным маршам рушыў на Асіповічы. Праехаўшы 2 км, ён абагнаў перадавы атрад 37й гвардзейскай дывізіі, які выконваў марш пешым парадкам.
У 17 гадзін першым падышоў да Асіповіч перадавы атрад Люлькова. У горадзе было ціха: відаць, праціўнік не думаў адсгупаць.
Рота аўтаматчыкаў капітана Рубашкіна на самаходках, фарсіраваўшы раку Сінюю, рушыла да могілак на ўсходнюю ўскраіну горада. Першым уварваўся ў горад экіпаж самаходкі сяржанта Фёдара Дзідзенкі. Цераз 30 хвілін байцы далажылі, што імі захоплены тры немцы, якія паказалі, што
ў горадзе войскаў няма, акрамя аховы складоў, чыгуначнай станцыі і дробных гаспадарчых груп.
Камандзір перадавога атрада падпалкоўнік Люлькоў вырашыў сходу авалодаць горадам. Ён загадаў першаму батальёну з самаходнай гарматай авалодаць складамі на паўднёвазаходняй ускраіне горада, другому батальёну наступаць у напрамку чыгуначнай станцыі і авалодаць ёю, трэцяму батальёну наступаць да цэнтра горада, ачысціць яго ад дробных груп праціўніка. Камандзірам батальёнаў было загадана аказаць дапамогу самаходным гарматам у фарсіраванні ракі Сіняй, артылерыстам і дывізіёну «кацюш» заняць агнявыя пазіцыі на правым беразе ракі Сіняй на ўскрайку лесу і быць гатовымі аказаць агнявую падтрымку наступаючым батальёнам па іх просьбе.
Наступление савецкіх войскаў на Асіповічы.
Афіцэры 120га стралковага палка — удзельнікі вызвалення г. Асіповічы (злева направа): І.Е.Ражкоў, начальнік штаба палка гв. палкоўнік П.І.Старавойтаў і качандзір палка гв.падпалкоўнік Р.Ф.Люлькоў.
297
1941 — 1945
Камандны пункт палка размясціўся на могілках на ўсходняй ускраіне горада.
Батальён маёра Н.А.Цыбізава і рота аўтаматчыкаў капітана С.В.Рубашкіна пры падтрымцы самаходнай артылерыі прарвалі абарону праціўніка на паўднёваўсходняй ускраіне Асіповіч і да семнаццаці гадзін занялі горад.
Вызваленню Асіповіч у многім садзейнічала 17я танкавая брыгада 1га гвардзейскага Данскога танкавага корпуса пад камандаваннем генералмаёра М.Ф.Панова, які 27 чэрвеня абышоў горад Бабруйск з паўночнага захаду і перарэзаў шлях адступлення з Бабруйска ворагу.
У васемнаццаць гадзін праціўнік зрабіў спробу выгнаць са станцыі Асіповічы два гружаныя таварныя эталоны, але артылерысты сваім агнём прымусілі паязды вярнуцца на станцыю. У горадзе гітлераўцаў амаль не засталося. Нешматлікая іх колькасць імкнулася ў Асіповічах выратаваць склады боепрыпасаў, абмундзіравання і харчавання 9й нямецкай арміі. А палове восьмай вечара праціўнік імкнуўся з лесу падысці да складоў, але быў адкінуты артылерыстамі. У гэты час з боку Мінскай шашы група нямецкіх войскаў пачала наступление на чыгуначную станцыю, аднак таксама была адкінута на зыходныя пазіцыі сіламі батальёна маёра І.Е.Рыжкова пры падтрымцы артылерыі.
Начальнік штаба 120га стралковага палка палкоўнік П.І.Старавойтаў у гэты час далажыў камандзіру 69й стралковай
дывізіі, што полк з прыдадзенымі яму сродкамі і сіламі поўнасцю авалодаў горадам Асіповічы, але працягвае адбіваць атакі дробных груп праціўніка, якія імкнуцца авалодаць станцыяй і складамі.
Каля дваццаці гадзін 27 чэрвеня ў горад увайшоў перадавы атрад 37й гвардзейскай дывізіі. Палкоўнік П.І.Старавойтаў далажыў аб становішчы ў горадзе. Месца размяшчэння войскаў дывізіі вызначылі на ўсход ад складоў, а ахову складоў перадалі 237му стралковаму палку 69й стралковай дывізіі.
А палове дзевятай гадзіны вечара камандзір палка Р.Ф.Люлькоў аддаў загад: перайсці да абароны горада і аказаць дапамогу другому батальёну, які абараняў чыгуначную станцыю.
У дваццаць тры гадзіны гітлераўцы ўзмацнілі па ёй агонь, і Старавойтаў загадаў «кацюшам» абстраляць праціўніка. Пасля аднаго залпа той замаўчаў. Да гэтага часу было захоплена ў палон каля ста салдат і афіцэраў ворага.
Раніцай 28 чэрвеня фашысты зноў адкрылі агонь па станцыі, аднак ён быў хутка падаўлены артылерыстамі, якія абаранялі горад. Да васьмі гадзін сілы 37й гвардзейскай дывізіі ўступілі ў барацьбу з праціўнікам, што адступаў па Мінскай шашы і навакольных лясах. Неўзабаве ў горадзе і яго ваколіцах не было чуваць выстралаў, толькі гулі і гулі маторы: увесь дзень па дарогах на Баранавічы і Мінск ішлі войскі 18га стралковага корпуса і іншыя часці 65й арміі.
Кулямётны разлік сяржанта П.Дзьячэнкі (120ы стралковы полк 69й стралковай дывізіі) на паўднёвай ускраіне Асіповіч. 26 ліпеня 1944 г.
Вызваленне
Аднак хутка разведка данесла, што праціўнік назапашвае сілы ў лясах на ўсход ад Асіповіч.
Камандзір 69й стралковай дывізіі паведаміў войскам, якія абаранялі Асіповічы, што з бабруйскага «катла» прарваліся каля трох тысяч нямецкіх салдат і рухаюцца яны па шашы ў бок Мінска. 3 мэтай падрыхтоўкі адпору ворагу войскі 69й дывізіі і прыдадзеныя ёй часці ахапілі горад з усходняй ускраіны паўкальцом. Штаб 69й стралковай дывізіі і штабы прыдадзеных сродкаў размясціліся на ўсходняй ускраіне Асіповіч на вуліцы Калгаснай.
У гэты час войскі 18га стралковага корпуса пад камандаваннем генераллейтэнанта І.І.Іванова працягвалі рухацца і наступаць на Баранавічы.
Як і на парыцкім напрамку, так і на фронце 3й і 48й армій наступление пачалося 24 чэрвеня. Маршал Г.К.Жукаў прызнаваў, што гэтым арміям быў дадзены вельмі цяжкі ўчастак наступления. Прарыў абароны праціўніка адбываўся марудна. Камандуючы 1м Беларускім фронтам прыняў прапанову камандуючага 3й арміяй А.В.Гарбатава — нанесці ўдар 9м танкавым корпусам пад камандаваннем генералмаёра танкавых войскаў Б.С.Бахарава на поўнач з лясістабалоцістага раёна. Аперацыя ўдалася. Праціўнік быў адкінуты. Танкісты рухаліся да Бабруйска, адразаючы шлях адступлення немцаў па адзіным мосце цераз раку Бярэзіну. 26 чэрвеня мост быў у руках танкістаў. 9ы танкавы корпус акружыў паўночназаходнюю ўскраіну Бабруйска, а 1ы Данскі гвардзейскі танкавы корпус пад камандаваннем генералмаёра М.Ф.Панова адрэзаў праціўніку шляхі адступлення на захад і быў перанацэлены на імклівае наступление на Мінск.
27 чэрвеня ў Бабруйску ўтварыўся «кацёл», у якім апынулася каля 40 тысяч нямецкіх салдат. У гэты дзень 65й арміі было загадана наступаць на Асіповічы — Баранавічы, а 3й арміі — на Мінск.
У гэты ж дзень на правым флангу фронту да ракі Бярэзіны (усходняй мяжы Асіповіцкага раёна) падышлі войскі 3й арміі. 82я Ярцаўская Чырванасцяжная ордэна Суворава і Кутузава стралковая дывізія пад камандаваннем генералмаёра І.В.Пісарава павінна была фарсіраваць раку ў раёне вёсак Чучча, Няччо, рабочага
пасёлка Ялізава, шклозавода «Кастрычнік» і вёскі Свіслач. На гэтым участку фронту 210му (пад камандаваннем падпалкоўніка К.В.Барычэўскага), 250му, 601му стралковым, 146му знішчальнамупроцітанкаваму, 1359му зенітнаартылерыйскаму палкам належала пераадолець упартае супраціўленне адступаючага праціўніка. 356я стралковая дывізія пад камандаваннем генералмаёра М.Г.Макарава наступала па фронце справа.
У гэты час частка сіл 35га нямецкага корпуса пад камандаваннем генераллейтэнанта фон Лютцаў прарвалася з бабруйскага «катла» і з групай да 6 тысяч чалавек, што прыбілася да іх, ад вёскі Сычкава павярнула на паўночны захад да шашы Магілёў — Мінск. Вораг ішоў наперад, не лічачыся са стратамі. Войскі 3й арміі праяўлялі гераізм, стрымліваючы націск фашыстаў, азвярэлых ад безвыходнасці.
Узвод разведкі 82й стралковай дывізіі пад камандаваннем старшага сяржанта А.А.Матросава перад наступлением атрымаў загад: пераправіцца цераз раку Бярэзіну, зайсці ў тыл ворага, захапіць мост цераз раку Свіслач, замацавацца і заняць абарону да прыходу асноўных сіл. У ноч з 26 на 27 чэрвеня разведчыкі на чале з Матросавым пераправіліся цераз Бярэзіну, з боем захапілі доты каля моста і арганізавалі кругавую абарону. Матросаў далажыў камандаванню аб выкананні засаду.
Неўзабаве адна за адной пайшлі атакі ворага. I хоць немцы неслі вялікія страты, але і ў разведчыкаў былі забітыя (загінуў радавы Міхаіл Кармалітаў). Старшы сяржант А.А.Матросаў, нягледзячы на цяжкасць становішча і страты, працягваў умела кіраваць боем. Байцы пад яго кіраўніцтвам мужна і стойка адбівалі атакі ля моста на працягу 18 гадзін. Разам з камандзірам гераізм пры гэтым праявілі радавыя байцы Павел Белікаў, Аляксандр Фадноў, Міхаіл Чардакоў, Валянцін Фралоў і іншыя.
Увечары прыйшла дапамога. Вораг быў разбіты і адкінуты.
За гэты бой Аляксандру Аляксандравічу Матросаву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Намеснік камандзіра батальёна старшы лейтэнант Мікалай Іванавіч Кліменка са
299
1941 — 1945
сваім падраздзяленнем ішоў наперадзе 601га стралковага палка. 28 чэрвеня ў вёсцы Зарэчча Бабруйскага раёна Кліменка атрымаў загад: прабрацца ў тыл ворага, выбраць выгадную пазіцыю каля моста цераз раку Свіслач, умацавацца і, адбіваючы атакі ворага, трымацца да прыходу падмацавання. Камандзір узяў 10 лепшых салдат, растлумачыў ім задание і рушыў у дарогу.
У ноч на 30 чэрвеня група Кліменкі падышла да Бярэзіны насупраць вёскі Чучча, на падручных сродках пераправілася на правы бераг, углыбілася ў лес і пайшла направа. У вёсцы Свіслач, недалёка ад моста, выбрала пазіцыю і замацавалася. Ранкам з боку Бабруйска накіравалася да моста вялікая група немцаў. Пачаўся бой. Атакі фашыстаў працягваліся адна за адной, аднак разведчыкі стаялі насмерць. М.І.Кліменка быў забіты фашысцкай куляй за некалькі хвілін да падыходу падмогі. Гітлераўцы былі разбіты.
За стойкасць і мужнасць, праяўленыя пад час гэтага бою, Мікалаю Іванавічу Кліменку было пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Гітлераўцы, якія адступалі, спрабавалі захапіць чыгуначны мост цераз раку Бярэзіну ля станцыі Свіслач (Ялізава) і перайсці на правы бераг Бярэзіны.
29 чэрвеня рота дэсантнікаў 82й стралковай дывізіі пад камандаваннем старшага лейтэнанта Дз.П.Грыгор’ева атрымала загад: фарсіраваць раку Бярэзіну па чыгуначным мосце каля станцыі Свіслач (Ялізава), захапіць яго і выратаваць ад знішчэння праціўніка. (Мост ужо быў падрыхтаваны праціўнікам для праходу колавай тэхнікі.)
Дэсантнікі на самаходных артылерыйскіх устаноўках занялі мост і мужна адбівалі атакі ворага. Сваім агнём яны знішчылі каля 300 нямецкіх салдат і афіцэраў. Кровапралітны бой дэсантнікаў з гітлераўцамі працягваўся і на другі дзень.
За мужнасць і адвагу, праяўленыя пры захопе чыгуначнага моста і выратаванні яго ад падрыву, Дзмітрыю Пятровічу Грыгор’еву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
30 чэрвеня 1359му зенітнаартылерыйскаму палку быў дадзены загад: заняць абарону чыгуначнага моста цераз раку Бярэзіну, не даць праціўніку магчымасці
выкарыстаць яго для пераправы і падрыву. Адзін батальён палка пад камандаваннем намесніка камандзіра палка маёра Мікалая Васільевіча Рамашкі абсталяваў агнявыя пазіцыі і стаў на абарону моста. Неўзабаве з бліжэйшага лесу выйшла калона войскаў праціўніка. Разлікі зенітных гармат і буйнакаліберных кулямётаў падрыхтаваліся сустрэць яе магутным агнём. Немцы тым часам разгарнуліся ў баявы парадак і пайшлі ў атаку, якая была адбіта. У час бою загінуў камандзір роты капітан Кончын. М.В.Рамашка камандаванне ротай узяў на сябе і перайшоў на НП загінуўшага камандзіра. Бой быў гарачы. Зенітчыкі стралялі амаль ва ўпор. Рамашка, даведаўшыся, што забіты кулямётчык, сам лёг за кулямёт і сустрэў агнём гітлераўцаў, якія падняліся ў атаку.
Вораг спыніўся, потым фашысты пачал! адыходзіць. У гэты час М.В.Рамашку далажылі, што заканчваюцца боепрыпасы. А бой ля моста між тым нарастаў. Разлікі буйнакаліберных кулямётаў радзелі, аднак параненыя не пакідалі поля бою. Яны групаваліся вакол камандзіра.
Калі даставілі боепрыпасы, байцы ўзмацнілі агонь. Вораг адкаціўся назад. Наступіла кароткая цішыня, у якой байцы ўжо не пачулі бадзёрага голасу свайго камандзіра. Ён ляжаў мёртвы, сціснуўшы ручкі кулямёта.
Камандаванне высока ацаніла гераізм маёра Мікалая Васільевіча Рамашкі. За гэты бой яму пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Камандуючы 3й арміяй А.В.Гарбатаў пісаў: «На другі дзень, праязджаючы па чыгуначным мосце цераз Бярэзіну, прыстасаваным праціўнікам для аўтатранспарту, я быў уражаны ўбачанай карцінай: усё поле каля моста было ўсцелена целамі гітлераўцаў — не менш трох тысяч».
30 чэрвеня 1944 г. 210ы стралковы полк пад камандаваннем падпалкоўніка К.В.Барычэўскага рыхтаваўся авалодаць Ялізавам і шклозаводам «Кастрычнік». Наперад выслалі групу разведкі. Яна пранікла ў пасёлак і завязала бой з гітлераўцамі, што адступалі зпад Бабруйска.
У гэты час полк ужо фарсіраваў Бярэзіну і разгортваў сілы, каб адным ударам выбіць ворага з Ялізава і захапіць шклозавод. Пакуль не падышлі асноўныя сілы, разведчыкам давялося весці жорсткі бой.
300
У час яго адну групу байцоў спрабавалі акружыць немцы. Гэта ўбачыў яфрэйтар Сяргей Пяцялін. Спрабуючы выратаваць таварышаў, ён адкрыў агонь па фашыстах, але не заўважыў, як сам апынуўся ў акружэнні пяцідзесяці нямецкіх салдат. Пяцялін пачаў адстрэльвацца, але ў дыску яго аўтамата скончыліся патроны. Ворагі смела кінуліся да бяззбройнага байца, аднак яфрэйтар гранатай узарваў і іх, і сябе.
За гэты подзвіг Сяргею Васільёвічу Пяцяліну было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Ішлі ўпартыя баі за авалоданне пасёлкам Ялізава і шклозаводам «Кастрычнік». Левы фланг першага батальёна палка нёс вялікія страты. Шклозавод пераходзіў з рук у рукі, і Барычэўскі загадаў свайму намесніку маёру А.Х.Заўялаву і каман
Вызваленне
дзіру роты аўтаматчыкаў старшаму лейтэнанту І.А.Тарасенку выбіць немцаў са шклозавода, а затым падтрымліваць левы фланг палка. Паўсотні аўтаматчыкаў на чале з названымі афіцэрамі па цэнтральнай вуліцы пасёлка Ялізава пайшлі насустрач ворагу. Гітлераўцы пачалі разбягацца і падпальваць дамы.
Рашучыя дзеянні групы падтрымкі дапамаглі першаму батальёну палка пазбегнуць непатрэбных ахвяр і адысці ў глыб пасёлка. Ацаніўшы становішча, Заўялаў і Тарасенка перанеслі ўдар на правы фланг праціўніка. Яны абышлі шклозавод па беразе Бярэзіны і вырашылі ўварвацца ў яго ў цэнтры. Не паспеў першы ўзвод прайсці палову адлегласці да заводскіх варот, як яны адчыніліся і адтуль пачалі выбягаць групы нямецкіх салдат. Узвод А.Т.Аўдо
Сустрэча жыхароў в. Старыя Тарасавічы з воінамі 86га гвардзейскага артылерыйскага палка.
301
1941 — 1945
П.І.Батаў. К.В.Барычэўскі.
С.І.Рудэнка. М.Ф.Паноў.
ніна ўступіў з імі ў бой. Частка гітлераўцаў была знішчана, тыя, што ацалелі, схаваліся за варотамі, але аўтаматчыкі ўжо паспелі ўварвацца на тэрыторыю прадпрыемства.
Іван Тарасенка, убачыўшы, што першы ўзвод вядзе бой на тэрыторыі завода, пераскочыў праз яго высокую агароджу. За ім — аўтаматчыкі другога ўзвода. Нямецкія салдаты кінуліся ўрассыпную, хаваючыся за цаглянымі карпусамі цэхаў, у якіх завязаліся баявыя сутычкі.
Камандзір трэцяга ўзвода аўтаматчыкаў малодшы лейтэнант А.Ф.Лукаў, прабраўшыся з байцамі ўздоўж завода, пераадолеў дашчаную агароджу і ўдарыў у тыл гітлераўцам. Немцы, што згрудзіліся ў прахадной, падалі мёртвыя. Тыя, што засталіся жывымі, пачалі разбягацца, аднак былі знішчаны. У гэтым баі камандзір трэцяга ўзвода А.Ф.Лукаў загінуў. Аднак загад камандавання быў выкананы, шклозавод «Кастрычнік» быў у руках байцоў палка. Але перадыхнуць не было калі: сяржант
Ф.Ф.Звераў паведаміў, што па пустэчы за варотамі завода ў бок пасёлка ідуць вялікія калоны немцаў. Гітлераўцы ішлі шчыльным строем, моўчкі, не зважаючы на разрывы снарадаў (быццам у псіхічную атаку).
— Адыходзім у яр! — крыкнуў Тарасенка байцам і паказаў на запасныя вароты. Ледзь толькі байцы павярнулі туды, як шлях ім перакрылі вінтовачныя залпы: па беразе ракі, уздоўж агароджы, ішла яшчэ адна вялікая група нямецкіх салдат. Аўтаматчыкі ўступілі з імі ў бой, пракладваючы сабе шлях да чыгуначнага моста (уздоўж высокага берага Бярэзіны) гранатамі і аўтаматамі.
Пад націскам перавышаючых сіл праціўніка рота І.Тарасенкі ў хуткім часе была вымушана пакінуць пасёлак Ялізава. Яна адступіла да чыгуначнага моста і высокага насыпу, за якім знаходзілася балоцістая нізіна, укрытая высокай травой, кустамі і дрэвамі.
Цяжкае становішча склалася і на Участку абароны другога стралковага батальёна. Байцы яго бесперапынна вялі жорсткія баі ў абароне. Поле вакол Ялізава было вытаптана акупантамі, усюды ляжалі трупы забітых салдат праціўніка, а калоны фашыстаў усё ішлі і ішлі. У роце Р.Д.Данчанкі быў цяжка паранены камандзір першага ўзвода лейтэнант Уладзімір Алфёраў, тры камандзіры аддзяленняў — забітыя. Трэцяя частка роты выйшла са строю, калі фашысты зноў пайшлі ў атаку. Пад прыкрыццём узвода лейтэнанта Валянціна Пігурова камандзір другога батальёна старшы лейтэнант Я.П.Бялоў падняў батальён у контратаку.
Загінулі салдаты Грыбянко, Ягор Арціменка, іншыя. Але і фашысцкія рады значна парадзелі, аслабеў іх націск. Калі раптоўна з лесу да месца бою рушыла яшчэ адна шарэнга гітлераўцаў, пачулася каманда старшага лейтэнанта Г.М.Чарнышова:
Кулямёты, агонь!
3 фланга па праціўніку застрачыла некалькі кулямётаў. Лейтэнант Генадзь Смірноў адкрыў агонь па наступаючых з «максіма». Агульнымі намаганнямі Удалося адбіць і гэтую атаку. Вялікая колькасць немцаў была забіта, астатнія разбегліся па лесе і пазней былі пералоўлены.
У баях за вызваленне пасёлка Ялізава, шклозавода «Кастрычнік» і абарону чыгу
302
Вызваленне
начнага моста цераз раку Бярэзіну змагаліся храбра салдаты і афіцэры 210га стралковага палка пад камандаваннем падпалкоўніка К.В.Барычэўскага, 1359га зенітнаартылерыйскага, 601га стралковага, 1900га сапёрнага, 146га процітанкавага і 795га артылерыйскага палкоў.
Больш за 150 байцоў гэтых часцей пахаваны ў брацкіх магілах пасёлка Ялізава. Людзі шануюць гэтыя магілы, схіляюць галовы перад помнікамі героямвызваліцелям.
28 чэрвеня 1944 года горад Асіповічы быў палкам вызвалены ад акупантаў. Насельніцтва радасна сустрэла сваіх вызваліцеляў. Ва ўрачыстай цішыні людзі слухалі паведамленне па радыё дыктара Левітана:
ПРИКАЗ
Верховного Главнокомандующего генералу армии Рокоссовскому
Войска первого Белорусского фронта, развивая стремительное наступление сегодня, 28 июня, в результате глубокого обходного маневра овладели городом и важным железнодорожным узлом Осиповичи, завершив тем самым окружение Бобруйской группировки немецких войск.
В боях за овладение Осиповичами отличились войска:
генераллейтенанта Батова генералмайора Иванова генералмайора Алексеева генералмайора Санковского полковника Морозова танкисты генералмайора Панова летчики генералполковника Руденко.
В ознаменование одержанной победы соединения и части, наиболее отличившиеся в боях за овладение Осиповичами, представить к награждению орденами.
Сегодня, 28 июня, в 23 часа столица нашей Родины Москва от имени Родины салютует доблестным войскам первого Белорусского фронта, овладевшим Осиповичами, 20 артиллерийскими залпами из 224 орудий.
За отличные боевые действия объявляю благодарность руководимым Вами войскам, участвующим в освобождении Осиповичей.
Вечная слава героям, павшим в боях за свободу и независимость нашей Родины! Смерть немецким оккупантам!
Верховный Главнокомандующий Маршал Советского Союза И.Сталин.
28 июня 1944 года.
У другой палове дня 28 чэрвеня ў Асіповічы на камандны пункт 69й стралко
В.М.Гарэлаў, начальнік штаба 69й стралковай дывізіі.
вай дывізіі прыбыў камандуючы 65й арміяй генераллейтэнант П.І.Батаў. Ён павіншаваў войскі з паспяховым вызваленнем горада і дзяржаўнымі ўзнагародамі. Камандуючы ўручыў камандзіру 69й стралковай дывізіі генералмаёру Іосіфу Іўсцінавічу Санкоўскаму, камандзіру 120га стралковага палка і перадавога атрада гвардыі падпалкоўніку Рыгору Фамічу Люлькову ордэны Леніна. Ён уручыў ордэны камандзірам палкоў, дывізій і паведаміў, што начальнікі штабоў палкоў узнагароджаны ордэнамі Чырвонага Сцяга.
Адначасова камандуючы арміяй П.І.Батаў загадаў: камандзіру 69й стралковай дывізіі І.І.Санкоўскаму арганізаваць абарону горада на далёкіх подступах і ліквідаваць праціўніка, які вырваўся з бабруйскага «катла».
У гэты дзень на ўсходняй ускраіне Асіповіч былі размешчаны другая, трэцяя і чацвёртая зенітнаартылерыйскія батарэі 297га зенітнаартылерыйскага палка пад камандаваннем палкоўніка М.П.Воінава, які ўваходзіў у трэцюю Рэчыцкую Чырванасцяжную ордэнаў Суворава і Кутузава дывізію Рэзерву Галоўнага Камандавання.
На досвітку 29 чэрвеня 120ы стралковы полк быў зняты з абароны горада і размешчаны на загараджальную пазіцыю (ад Мінскай шашы да вёскі Цяплухі). Такім чынам сіламі 69й, 37й стралковых дывізій і прыдадзеных ім сродкаў быў арганізаваны заслон на ўсходняй ускраіне Асіповіч і на паўночным захадзе да вёскі Вяззе.
І.М.Сярэдзіч, камандзір 3й гвардзейскай зенітнаартылерыйскай дывізіі.
303
1941 — 1945
Раніцай пачаліся жорсткія баі з праціўнікам, што адступаў з бабруйскага «катла». Наступление і атакі гітлераўцаў падтрымліваліся танкамі і артылерыяй. Салдаты і афіцэры дывізій, якія абаранялі горад, стойка змагаліся з акупантамі. Зенітчыкі 118га і 297га палкоў вялі агонь па ворагу прамой наводкай і наносілі яму значныя страты ў жывой сіле і тэхніцы. Атакі ворага не спыняліся. У час адной з іх варожы снарад трапіў у штаб 69й стралковай дывізіі. Загінулі начальнік аператыўнага аддзела маёр Іван Ігнацьевіч Гармашаў і малодшы лейтэнант медыцынскай службы Гульсум Фатыхаўна Мустафіна (у 1975 годзе, па хадатайніцтву ветэранаў вайны, імем І.І.Гармашава ў Асіповічах названа вуліца Калгасная, на якой размяшчаўся штаб дывізіі).
У адбіцці атак фашыстаў ля рэчкі Сіняй вызначыўся з узводам памочнік камандзіра 99га сапёрнага батальёна сяржант
І.Я.Пісаркоў. Камандзір узвода гэтага батальёна малодшы сяржант Ткачэнка з групай байцоў, арганізаваўшы засаду ля палатна чыгункі, у кароткай сутычцы знішчыў 23 нямецкія салдаты. За адвагу ў гэтым баі ён пазней быў узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі. Начальнік палітаддзела 69й стралковай дывізіі палкоўнік С.Я.Карпікаў (загінуў 11 кастрычніка 1944 года), які прыбыў да іх на дапамогу, узначаліў кіраўніцтва боем. Гітлераўцы былі адкінуты, 160 салдат і афіцэраў былі ўзяты ў палон.
У той жа дзень байцам Чырвонай арміі дапамагалі партызанскія атрады 211 ы імя
К.К.Ракасоўскага (камандзір Р.Н.Баразна) і 214ы імя Калініна (камандзір Д.Н.Падгайны). Атрады, якія дзейнічалі на паўночны ўсход ад Асіповіч у лясістай мясцовасці паміж вёскамі Брыцалавічы і Малая Гарожа, агнём сустрэлі войскі адступаючых акупантаў. У баі партызаны знішчылі вялікую колькасць жывой сілы праціўніка, узялі ў палон генерала і 178 салдат і афіцэраў.
Група партызан з 7 чалавек, сярод якіх была і Рыма Кунько, сутыкнулася з адступаючымі варожымі падраздзяленнямі, залягла і адкрыла агонь. У гэтым баі смелая партызанка Рыма Кунько загінула. Яна пахавана ў Асіповічах у брацкай магіле партызан. Яе імем у горадзе названа вуліца.
Яшчэ ішлі баі, войскі абаранялі Асіповічы, а начальнік палітаддзела 69й стралковай дывізіі палкоўнік Сямён Якаўлевіч Карпікаў і яго намеснік Герой Савецкага Саюза палкоўнік Барыс Тарасавіч Пішчыкевіч дапамаглі членам Асіповіцкага падпольнага райкома партыі аднавіць у горадзе органы Савецкай улады. Часова выконваючым абавязкі старшыні выканаўчага камітэта Савета дэпутатаў працоўных быў назначаны партызанпадполыычык Аляксандр Фёдаравіч Чайкоўскі.
Газета Асіповіцкага РК КП(б) Беларусі «За Советскую Родину» ў нумары за 29 чэрвеня 1944 года звярнулася да насельніцтва горада і раёна з прывітаннем: «Трудящиеся района! Подпольный РК КП(б) Белоруссии приветствует и поздравляет Вас с радостным днем нашего освобожде
У вызваленыя Асіповічы прыйшла пошта.
304
Вызваленне
ния изпод ярма немецкофашистских захватчиков !»
30 чэрвеня баі з адступаўшымі ад Бабруйска немцамі працягваліся. Гітлераўцы, што рухаліся па Мінскай шашы, падышлі да вёскі Малая Гарожа. Шлях ім перагарадзіў разлік процітанкавай гарматы 755га артылерыйскага палка пад камандаваннем Б.Дз.Раманава. Інтэнсіўным і дакладным агнём ён падбіў 2 танкі, 4 бронемашыны, аўтамабіль, 2 павозкі з воінскай маёмасцю і ліквідаваў больш за 100 салдат і афіцэраў праціўніка. За смеласць, мужнасць і адвагу ў гэтым баі Барысу Дзмітрыевічу Раманаву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Гітлераўцы, сустрэўшы на Мінскай шашы ўпартае супраціўленне, зразумелі, што па ёй не прабіцца, павярнулі і выйшлі на паўночнаўсходнюю ўскраіну Асіповіч. Агульная колькасць калоны, як успамінаў Б.Т.Пішчыкевіч, налічвала каля 700 чалавек. Першымі адступаючых сустрэлі байцы 118га артылерыйскага палка. Падпусціўшы варожы ланцуг на 100 метраў, артылерысты адкрылі агонь. У першыя ж хвіліны бою праціўнік панёс вялікія страты, аднак групе фашыстаў удалося прарі»ацца ў размяшчэнне адной з батарэй. Завязалася рукапашная схватка. Артылерысты змагаліся стойка і храбра, у выніку 25 салдат праціўніка былі знішчаны, 50 узяты ў палон.
У гэтым баі вызначыўся радавы 3й батарэі Новікаў. Ён з аўтамата забіў 11 фашыстаў, якія акружылі яго. Старшына Лаўрушын знішчыў 8 салдат. Камандзір
батарэі старшы лейтэнант Шубенка захапіў у палон 14 нямецкіх салдат. Узвод коннай разведкі 69й дывізіі капітана І.А.Крамара знішчыў 30 салдат і афіцэраў і 80 захапіў у палон.
Адважна змагаліся з фашыстамі байцы сапёрнай роты старшага лейтэнанта Амарава. Яны захапілі ў палон 150 нямецкіх салдат. У рукапашнай сутычцы вызначыўся беларус, камандзір узвода старшы лейтэнант Грышын.
У баях з гэтай групоўкай было знішчана 300 салдат ворага, 400 захоплена ў палон. Камандаванне паслала траіх палонных салдат (па добраахвотнаму жаданню) назад да праціўніка з заданием прывесці жадаючых здацца ў палон. Праз некаторы час «парламенцёры» вярнуліся і прывялі трупу немцаў з 40 чалавек, сярод якіх было 14 унтэрафіцэраў.
У той жа дзень, 30 чэрвеня, у баі вызначыліся байцы 2, 3 і 4й батарэй 297га гвардзейскага зенітнаартылерыйскага палка, які знаходзіўся на ўсходнім ускрайку Асіповіч (паміж мастамі чыгункі і шашэйнай дарогі цераз раку Сінюю). Значная па колькасці групоўка салдат і афіцэраў ворага, якія прарваліся з бабруйскага «катла» , падышла да размяшчэння батарэі зенітчыкаў і пад прыкрыццём мінамётнага і кулямётнага агню паспрабавала прарваць іх абарону. Фашысты зрабілі некалькі атак, каб прарвацца на захад, але артылерыйскім і кулямётным агнём былі адкінуты. Калі праціўніку ўдалося прарвацца ў зону, якая не абстрэльвалася гарматамі, асабісты склад батарэі ўступіў у рукапашны бой,
Бой каля в. Малая Гарожа •ядзе разлік сяржанта Б Дз.Раманава.
ч За
. 3129.
305
1941 — 1945
знішчыўшы 250 салдат і афіцэраў праціўніка, а 322 захапіў у палон.
У гэтым цяжкім баі вызначыўся і здзейсніў подзвіг тэлефаніст 4й батарэі яфрэйтар Міхаіл Раманавіч Абросімаў. Калі праціўнік наблізіўся да батарэй, Абросімаў з аўтаматам у руках выскачыў са свайго акопа і з крыкам «Бей гадов!» кінуўся на наступаўшых немцаў. Яго прыклад натхніў іншых. Гарматчыкі з карабінамі таксама кінуліся на ворага. Гітлераўцы падал! адзін за адным. Абросімаў быў паранены. Перавязаць рану падбег санінструктар. Яфрэйтар адмахнуўся: «Потым… пасля бою…» Нямецкі афіцэр, заўважыўшы яфрэйтара, ускінуў свой аўтамат. Рускі яфрэйтар і нямецкі афіцэр адначасова выстралілі
1 абодва ўпалі мёртвыя.
За мужнасць, гераізм, адвагу і самаахвярнасць у баі з ворагам Міхаілу Раманавічу Абросімаву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Ішлі баі і побач з Асіповічамі. У адным з іх вызначыўся гвардыі старшы сяржант
С.П.Уласенка. Камандуючы гарматамі 280га гвардзейскага процітанкавага знішчальнага палка 3й асобнай гвардзейскай знішчальнай процітанкавай ордэна Лента брыгады Галоўнага Камандавання, ён за час вайны меў на сваім рахунку 6 падбітых танкаў, 5 гармат, 9 аўтамашын, 5 павозак з ваенным грузам, склад боепрыпасаў,
2 мінамёты, 7 станковых кулямётаў, 2 цягачы з кулямётамі і 225 забітых салдат і афіцэраў праціўніка. Ён адважна змагаўся
3 фашыстамі ў вёсцы Сычкава Бабруйскага раёна. 30 чэрвеня гарматны разлік Уласенкі вёў упарты бой за авалоданне плацдармам на левым беразе ракі Свіслач ля
чыгуначнай станцыі Лапічы. Гітлераўцы зрабілі ўсё магчымае, каб утрымацца на гэтым рубяжы, не дапусціць прасоўвання часцей Чырвонай арміі да Мінска. Гармата Уласенкі падбіла танк і гармату немцаў. У самы напружаны момант бою зза дамоў выйшла некалькі варожых танкаў. Яны накіраваліся на пазіцыю Уласенкі. Становішча складвалася не на карысць артылерыстаў. Сілы былі няроўныя, трэба было нешта рабіць. Артылерысты непрыкмегна для ворага залезлі на дах дома і падрыхтаваліся. У кожнага байца было некалькі процітанкавых гранат. Гітлераўцы не бачылі і не чакалі, што гармата стаіць без байцоў. Калі танкі падышлі да дома, з даху на іх паляцелі гранаты. Варожы дэсант кінуўся бегчы. Танкі не прайшлі. Але па дому адкрыла агонь схаваная ворагам гармата. Уласенка быў цяжка паранены, але знайшоў у сабе сілы дабрацца да сваёй пазіцыі і трапным агнём знішчыў гітлераўскую агнявую кропку. Фашысты насядалі. Артылерысты адбілі ўжо пяць атак, не было часу перавязаць раны, а бой усё ішоў. Пасля восьмай атакі гітлераўцы змоўклі і адступілі. На полі бою засталіся два гітлераўскія танкі, гарматы і шматлікія трупы захопнікаў. Разлік гвардзейцаў выканаў сваю задачу.
Сяргею Платонавічу Уласенку за мужнасць, адвагу і кемлівасць у гэтым баі з гітлераўцамі было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
У баях за вызваленне Бабруйска і Асіповіч паказалі незвычайную адвагу і мужнасць лётчыкі штурмавой авіяцыі 16й паветранай арміі.
Камандзір звяна старшы лейтэнант Анатоль Сяргеевіч Багданаў рабіў па 3 — 4
Жыхары Асіповіцкага раёна вяртаюцца ў вызваленыя мясціны.
306
Героівызваліцелі
баявыя вылеты ў дзень на разведку і штурмоўку войскаў праціўніка ў Бабруйску і пад Асіповічамі. 3 пачатку Беларускай апеоацыі па люты 1945 года ён здзейсніў 116 баявых вылетаў, вывеў са строю 7 варожых ганкаў, 50 аўтамашын, знішчыў 15 гармат, паравоз, 10 вагонаў і стварыў 15 ачагоў пажару.
Намеснік камандзіра эскадрыллі старшы лейтэнант Валянцін Іванавіч Шаркоў прымаў удзел у штурме гітлераўскіх войскаў у Бабруйску і Асіповічах. У Беларускай наступальнай аперацыі здзейсніў 93 баявыя вылеты, знішчыў 10 самалётаў, 12 танкаў, 5 артбатарэй, 20 зенітных кропак, 70 аўтамашын, 3 склады з боепрыпасамі, два эталоны.
Г ероівызваліцелі
АБРОСІМАЎ Міхаіл Раманавіч. На
радзіўся 1.5.1924 г. на хутары Пакроўскі Іўнянскага раёна Белгародскай вобл. 3 сакавіка 1943 г. на Цэнтральным і 1м Беларускім франтах. Старшы тэлефаніст 4й батарэі гвардыі 297га зенітнаартылерыйскага палка яфрэйтар М.Р.Абросімаў асабліва вызначыўся ў баі за г. Асіповічы. Загнуў 30.6.1944 г. у баі, пахаваны ў брацкай магіле на чыгуначнай станцыі Вярэйцы. Звание Героя Савецкага Саюза прысвоена
22.8.1944 г. Навечна залічаны ў спіс асабовага складу вайсковай часці, у якой ён служыў. Яго імем названы вуліцы ў Асіповічах, у вёсцы Вярэйцы, сярэднія школы ў Верхавінскім раёне Белгародскай вобл, і школа № 2 у Асіповічах.
БАГ ДАН А Ў Анатоль Сяргеевіч. Наоадзіўся 15.12.1922 г. у г. Каканд Ферганскай вобл. 3 сям’і ваеннаслужачых. 3 верасня 1943 г. на Цэнтральным і 1м Беларускім франтах. Камандзір звяна штурмавікоў ст. лейтэнант А.С.Багданаў вызначыўся ў баях за вызваленне Беларусі, у т.л. Бабруйска і Асіповіч. 3 верасня 1943 г. да лютага 1945 г. здзейсніў 116 баявых вылетаў. Загінуў 19.12.1954 г. пры выкананні службовых абавязкаў. Званне Героя Савецісага Саюза прысвоена 15.5.1946 г. Яго імем у Іркуцку названа вуліца, на будынку школы № 11, якую ён скончыў у 1940 г., устаноўлена мемарыяльная дошка.
ГРЫГОР’ЕЎ Дзмітрый Пятровіч. Нарадзіўся 5.1.1920 г. у в. Вымец Духаўшчынскага раёна Смаленскай вобл. Закончыў
А.С.Багданаву і В.І.Шаркову было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Да канца дня 30 чэрвеня 1944 года групоўка нямецкафашысцкіх войскаў, якая прарвалася з бабруйскага «катла», войскам! 18га корпуса 65й арміі і прыдадзенымі яму часцямі пад Асіповічамі была ліквідавана. Войскі 3й арміі пры ўдзеле партызан паспяхова ачысцілі паўночную тэрыторыю раёна ад гітлераўскіх захопнікаў.
Усё насельніцтва раёна пачало работы па аднаўленню разбуранай акупантамі народнай гаспадаркі. Большасць партызан пайшлі ў Чырвоную армію.
У. П. Зорын.
МіколаПагарэлаўскі сельскагаспадарчы тэхнікум (1936), Кіеўскае ваеннатэхнічнае танкавае вучылішча (1941). У Чырвонай арміі з 1940 г. 3 кастрычніка 1941 г. да лютага 1943 г. узначальваў партызанскі атрад імя Фурманава ў Смаленскай вобл.
М.Р.Абросімаў. А.С.Багданаў.
Дз.П.Грыгор’еў.
307
1941 — 1945
М.І.Кліменка. А.А.Матросаў.
С.В.Пяцялін. Б.Дз.Раманаў.
М.В.Рамашка.
Вызначыўся ў Беларускай аперацыі 1944 г. Старшы лейтэнант Дз.П.Грыгор’еў узначальваў групу дэсантнікаў з 20 самаходных гармат 82й Ярцаўскай стралковай дывізіі. Удзельнічаў у вызваленні Асіповіцкага раёна. Звание Героя Савецкага Саюза прысвоена 24.3.1945 г.
КЛІМЕНКА Мікалай Іванавіч. Нарадзіўся 4.5.1911 г. ув. Міхайлаўка Венгераўскага раёна Новасібірскай вобл. Працаваў
у сельскай гаспадарцы, потым сакратаром сельсавета, першым сакратаром Венгераўскага райкома ВЛКСМ. На фронце з 1941 г. Намеснік камандзіра батальёна старшы лейтэнант М.І.Кліменка вызначыўся ў баях з гітлераўцамі пры вызваленні Магілёўскай вобл., у т.л. Асіповіцкага раёна.
30.6.1944 г. з 10 байцамі заняў рубеж каля пераправы цераз р. Свіслач каля в. Свіслач і адбіваў контратакі праціўніка да падыходу падмогі. Загінуў у іэтым баі. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена
24.3.1945 г.
МАТРОСАЎ Аляксандр Аляксеевіч. Нарадзіўся 22.6.1918 г. у г. Іванава (Расія). У Чырвонай арміі з 1939 г. На фронце з 1941 г. Камандзір разведвальнага ўзвода старшы сяржант А.А.Матросаў вызначыўся ў баях за пераправу цераз р. Свіслач у Асіповіцкім раёне. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 24.3.1945 г.
ПЯЦЯЛІН Сяргей Васільевіч. Нарадзіўся 4.10.1925 г. у с. Чыгарова Арамашаўскага раёна Цюменскай вобл. На фронце з 1943 г. Разведчык 210га стралковага палка яфрэйтар С.В.Пяцялін вызначыўся ў баі за вызваленне пасёлка Ялізава і шклозавода «Кастрычнік» Асіповіцкага раёна. Загінуў у баі 30.6.1944 г. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 24.3.1945 г. Імем С.В.Пяцяліна названа вуліца ў с. Чыгарова і пастаўлены абеліск.
РАМАНАЎ Барыс Дзмітрыевіч. Нарадзіўся 15.4.1924 г. у г. п. Палатняны Завод Калужскай вобл. 3 сакавіка 1942 г. на ПаўночнаЗаходнім, Бранскім, 1м Беларускім франтах. Камандзір процітанкавай гарматы Б.Дз.Раманаў вызначыўся ў баі з ворагам 30.6.1944 г. у в. Малая Гарожа Асіповіцкага раёна. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 22.8.1944 г. Да 1962 г. служыў у Савецкай арміі, капітан. Жыў у г. Калуга. Памёр 7.8.1980 г.
РАМАШКА Мікалай Васільевіч. Нарадзіўся 13.10.1913 г. у в. Дусаеўшчына Капыльскага раёна Мінскай вобл. Працаваў у саўгасе. У Чырвонай арміі з 1935 г. 3 1941 г. на ПаўночнаЗаходнім і 2м Беларускім франтах. Намеснік камандзіра 1359га зенітнаартылерыйскага палка па палітчастцы маёр М.В.Рамашка вызначыўся ў Беларускай аперацыі, удзельнічаў у адбіцці некалькіх атак праціўніка. Загінуў
30.6.1944 г. пры абароне чыгуначнага моста цераз р. Бярэзіну каля в. Свіслач Асіпо
308
Дакументы сведчаць
віцкага раёна. ІІахаваны ў г. Магілёве. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена
26.10.1944 г. Імем М.В.Рамашкі названы вуліцы ў г. Магілёве, г. Капылі.
УЛАСЕНКА Сяргей Платонавіч. Нарадзіўся 26.6.1909 г. у сяле Яблынева Аржыцкага раёна ІІалтаўскай вобл. У Чырвонай арміі з чэрвеня 1941 г. 3 1942 г. на Цэнтральным, Бранскім і 1м Беларускім франтах. Камандзір гарматы гвардыі ст. сяржант С.П.Уласенка вызначыўся ў баях з гітлераўскімі акупантамі пры вызваленні Асіповіцкага раёна. Памёр ад ран у верасні 1944 г. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 22.8.1944. У Міргарадзе ў парку «Вечнай славы» на помніку загінуўшым у Вялікую Айчынную вайну залатымі літарамі занесена яго імя.
ШАРКОЎ Валянцін Іванавіч. Нарадзіўся 4.9.1923 г. у г. Угліч Яраслаўскай вобл. Закончыў ваенную авіяцыйную школу лётчыкаў (1942). У Чырвонай арміі з 1940 г. На фронце з 1942 г. Намеснік ка
Дакументы сведчаць
3 ЖУРНАЛА БАЯВЫХ ДЗЕЯННЯЎ 82й СТРАЛКОВАЙ ДЫВІЗІІ
28.06.44 г., возобновив с рассвета преследование противника, 250 стрелковый полк стремительным броском при помощи подручных средств к 12.00 форсировал р. Березина, овладел м. Свислочь и железнодорожным мостом через р. Березина в районе Елизово, который противник не успел уничтожить, а также при содействии разведроты дивизии и 3 дивизиона 795 артиллерийского полка вышел на рубежи населенных пунктов Новая Нива, Прудище, Слобода, Углата, Елизово. 210 стрелковый полк, наступая в направлении населенных пунктов Старая Нива, Ореховка, Грядки, Козлы, Ново Село, Старый Остров, Селиба, завязал бой с противником за овладение переправами через р. Березина…
29.06.44 г. В течение 29.06 части дивизии очищали районы в полосе дивизии от мелких групп противника, уничтожая и пленя. В районе населенного пункта Вирков захвачена в плен группа противника в количестве 106 человек, а всего за сутки взято 450 пленных, уничтожено до 70 солдат и офицеров. Захвачены трофеи: пулеметов — 4, винтовок 37, минометов —1, повозок — 12, кухонь — 1, продсклад и много различного имущества.
Для закрепления плацдарма на западном берегу реки Березина в район Елизово был переброшен 210 стрелковый полк с задачей прикрыть переправу через р. Березина у Елизово…
30.06.44 г. В 3.40 колонна противника, состоящая из сводных групп разных подразделений, двигаясь вдоль западного берега р. Березина, с направления г. Бобруйск, подошла к южной окраине Елизово и с 4.00 атаковала подразделения 210 стрелкового полка с задачей опрокинуть части дивизии на восточном берегу р. Березина, овладеть переправами через речки Березина и Свислочь и ликвидировать на западном берегу р. Березина нашу оборону.
По показаниям пленных, численный состав колонны противника, следовавшей из Бобруйска, достигал 30000 человек, с 9 танками, 2 самоходными орудиями, артиллерией, большим автотранспортом и конным обозом.
В штурме Елизово против 210 стрелкового полка участвовало свыше 10 000 человек. В течение всего дня шел ожесточенный бой. В помощь 210 стрелковому полку был пе
С.П.Уласенка. В.І.Шаркоў.
мандзіра эскадрыллі штурмавога авіяпалка старшы лейтэнант В.І.Шаркоў удзельнічаў у Беларускай аперацыі 1944 г., вызначыўся пры вызваленні Бабруйска, Слуцка, Асіповіч. За гады вайны здзейсніў 109 баявых вылетаў. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 23.2.1945 г.
У.П.Зорын.
309
1941 — 1945
реброшен один батальон 250 стрелкового полка, вся дивизионная и противотанковая артиллерия, а также один полк 413 стрелковой дивизии. Несмотря на колоссальные потери, противнику удалось овладеть поселком Елизово, населенными пунктами Углата, Свобода и подойти к переправам через р. Березина у пос. Елизово (ж.д. мост), а также через реку Свислочь у м. Свислочь. Все дальнейшие попытки противника овладеть переправами успеха не имели. В этом ожесточенном бою уничтожено до 6000 солдат и офицеров противника (по наблюдениям и показаниям пленных), взято в плен 700 человек…
Потери дивизии: убито — 121 чел., ранено — 530, автомашин — 5, 76мм орудий ДА 7.
1.07.44 г. С рассветом противник активизировал свои действия в районе населенных пунктов Прудище, Новая Нива, перебросив в этот район до 18 танков, самоходные пушки и живую силу.
250 стрелковый полк с утра вступил в бой с противником в районе Прудище, преграждал ему путь на м. Свислочь. В 7.00, выполняя ранее поставленную задачу, части дивизии атаковали занимаемые рубежи 413 стрелковой дивизии и начали наступление по маршруту: Свислочь — Каменичи — Гродзянка—Маковье — Лочин, заходя в глубокий тыл противника с задачей захватить переправу через р. Свислочь у н.п. Пуховичи. К 20.00 части дивизии, очищая на своем пути районы от мелких групп противника, достигли населенного пункта Лочин, овладев при этом 36 населенными пунктами, в том числе: Залец, Кома, Педира, Новоселки, Красное, Цезарево, Яновка, Каменичи, Воротшце, Осовок, Гродзянка, Клепно, Язвенки, Маковье, Лочин.
В районе Маковье произошла встреча частей с партизанскими отрядами им. Рокоссовского…
Цэнтральны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі. Ф. 82й сд. Воп. 1. Спр.
19. Л. 38.
3 ЖУРНАЛА БАЯВЫХ ДЗЕЯННЯЎ 69й СТРАЛКОВАЙ ДЫВІЗІІ
…В 17.00 120 стрелковый полк полностью сел на самоходные орудия и автомашины и внезапно для противника ворвался в г. Осиповичи, а к 19.00 полностью овладел г. Осиповичи, крупной железнодорожной станцией и районным центром.
К 22.00 237 стрелковый полк частью на автомашинах, частью на танках подошел к г. Осиповичи…
Танки в город войти не смогли, так как переправа была взорвана немцами. Город пылал во многих местах. Взяты военнопленные. Комендантом города назначили генералмайора Санковского (командира дивизии).
28.06.44 г. Противник, выбитый из г. Осиповичи, дважды контратаковал 120 стрелковый полк. Контратаки противника успеха не имели: противник отошел на север и северозапад.
Авиация противника несколько раз пыталась штурмовать и бомбить переправу на Осиповичи. Танки высадили десант около переправы на Осиповичи и, ввиду того, что мост взорван, в Осиповичи войти не смогли…
30.06.44 г. Противник, выбитый из станции Талька, отошел в северозападном направлении вдоль шоссейной и железной дорог, продолжая сопротивляться, имея до 4 —5 орудий и до 5 танков и самоходных орудий.
Группировка противника, вырвавшаяся из Бобруйска, безуспешно атаковала 237 стрелковый полк численностью до 400 человек. Части дивизии заняли круговую оборону г. Осиповичи. За весь период наступления дивизия освободила до 140 населенных пунктов, взяли в плен 300 немцев.
1.07.44 г. Части дивизии занимали прежние участки обороны. Противник отходил в западном и северозападном направлении.
В 18.00 противник сводным отрядом, собранным из остатков 6 пехотной дивизии, контратаковал г. Осиповичи с югозапада. Контратака отбита, противник потерял до 550 человек убитыми и свыше 450 — пленными. За весь период с начала прорыва взято в плен 989 человек.
В 14.00 похоронен майор Гармышев И.И. и с ним его боевая подруга, мл. лейтенант медслужбы Галя Мустафина.
310
Дакументы сведчаць
2.07.44 г. Противник ночью и утром пытался пробиться в Осиповичи: атаки отбиты…
3.07.44 г. Дивизия получила задачу догнать части 18 стрелкового корпуса и войти вновь в его подчинение…
Цэнтралъны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі. Ф. 69й сд. Воп. 1. Спр. 32. Л. 48.
3 ЖУРНАЛА БАЯВЫХ ДЗЕЯННЯЎ 251га ТАНКАВАГА ПАЛКА
В 1400 27.06.44 г. танки совместно с пехотой выбили противника из с. Глуша. Противник поспешно отходил по дороге на Осиповичи, оказывая слабое сопротивление заслонами, на левом берегу р. Синяя (г. Осиповичи) противник пытался оказать сопротивление, взорвав все переправы. Танки огнем с моста поддерживали форсирование пехотой реки, а также штурма г. Осиповичи. В 2030 27.06.44 г. под прикрытием огня танков пехота штурмом овладела городом. Стремительность штурма обеспечила захват всех складов и эшелонов противника в абсолютной целости. В бою отличился экипаж стго лта Морсина. Его танк Т70 сумел форсировать реку вброд и совместно с пехотой в ее боевых порядках участвовал в штурме города…
29.06.44 г. В 800 после постройки моста через р. Синяя полк переправился на сев. окр. г. Осиповичи согласно приказу. Командир дивизии занял оборону в лесу, что в 2 км севернее г. Осиповичи, находясь в боевой готовности к отражению контратак противника.
В 1950 согласно приказу командира 69 СД полк получил задачу — во взаимодействии с 303 СП 69 СД, имея десантную роту 303 СП, выбить противника со ст.Талька.
В 2030 4 танка Т34, один Т70 выступили на выполнение задачи. В течение ночи на
30.06.44 г. полк с боями овладел селами: Верейцы, Перерожки, Дражня, Загидельска, Веселово, Рудня и в 1430 30.06.44 г. вырвался на ю.окр. Талька, овладев переправой.
Противник безуспешно контратаковал, пытаясь вернуть утраченные позиции. Вторая контратака была отбита совместно с 15 ТБ, 1 ДТК, подошедшей в 1630.
В 1900 30.06.44 г. приказом командира 303 СП десантная и танковая роты были выведены для обороны города в район г. Осиповичи, для обороны города от прорвавшейся группировки противника изпод Бобруйска…
Цэнтралъны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі. Ф. 251 га тп. Воп.
75807С. Л. 45.
3 АПІСАННЯ БАЯВЫХ ДЗЕЯННЯЎ 297га ЗЕНІТНААРТЫЛЕРЫЙСКАГА ПАЛКА 3й ЗЕНІТНААРТЫЛЕРЫЙСКАЙ ДЫВІЗІІ
Так, 30.06.44 г., занимая боевой порядок в районе г. Осиповичи, в 800 штаб полка получил сведения, что с северовостока вдоль ж. д. из района окруженной Бобруйской группы войск на г. Осиповичи пробивается группа пехоты противника. Командиром и штабом полка были приняты все меры по организации и усилению наземной обороны.
В направлении движения противника была выслана усиленная разведка, которая в 1400 натолкнулась на боевое охранение пехоты противника. В результате завязавшейся перестрелки охранение противника было рассеяно, а один солдатрадист был взят в плен. Из показаний пленного и данных, полученных от партизан, было установлено, что разрозненные группы противника из окруженной группы войск немцев в районе Бобруйска пробиваются к г. Осиповичи с целью захватить его.
Для встречи противника командир полка, штаб и батареи полка заранее организовали круговую наземную оборону, для чего были созданы группы стрелков из состава взвода управления и шоферов, вооруженные гранатами, винтовками и автоматами.
Каждой группе был отведен определенный участок обороны.
Вокруг ОП батарей и КП штаба полка на удалении 70 — 100 м были отрыты одиночные и парные ячейки для стрелков.
В 1600 противник двумя группами, общей численностью до 1.400 человек, с ходу атаковал нашу пехоту численностью до двух взводов, занимавшей оборону впереди ОП батарей полка. Не выдержав натиска противника, пехота стала отходить. Противник, пользуясь скрытыми подходами, начал атаку ОП 3 и 4й батарей полка. Личный состав стойко и мужественно встретил атакующего противника, расстреливая его из орудий прямой наводкой. Несмотря на большие потери, противник с яростью обреченного продолжал атаку и стал
311
1941 — 1945
вплотную подходить к ОП. Стрельба из орудий стала невозможной. Личный состав батареи храбро и стойко отбивал ружейнопулеметным огнем численно превосходящего противника. Бои переходили в рукопашную схватку. Враг не выдержал дружного натиска, был рассеян и в панике стал отходить в направлении КП и штаба, где был встречен дружным огнем из винтовок и автоматов. Противник, неся потери, свернул в лес и по лесу стал пробираться на югозападную окраину г. Осиповичи и на своем пути натолкнулся на ОП 2й батареи. Около 1600 около 300 солдат и офицеров противника атаковали батарею. Ведя огонь из автоматов и пулеметов, они шли на батарею с криком: «Рус, сдавайся!» Немцы рассчитывали захватить батарею психической атакой.
Гвардейцы не дрогнули, послышалась команда командира батареи гв. лта Митяева: «По пехоте противника батареей, огонь!» Расчеты снаряд за снарядом посылали в гущу врага. Ряды врага редели. Но, не считаясь с огромными потерями, немцы продолжали наседать на батарею и подошли на 20 —30 м. Вести огонь из орудий не представлялось возможным. Создалось угрожающее положение для батареи. Бойцы, воодушевленные своими командирами, начали уничтожать наседавшего врага автоматноружейным огнем и гранатами. В это время все увидели, как поднялся из окопа могучего роста телефонист гв. ефрейтор Абросимов М.Р. и с возгласом «Гвардейцев ничто не возьмет! За Сталина! За Родину! Вперед!» — увлекая за собой бойцов, бросился на врага в рукопашную схватку. Бойцы батареи и пехота, ранее отходившая, воодушевленная призывом и героическим подвигом гв. ефр. Абросимова, поднялись и с криком «Ура!» бросились на врага. Немцы не выдержали удара и в панике стали отступать, устилая поле боя трупами своих солдат и офицеров. Тов. Абросимов М.Р. в этом бою уничтожил из своего автомата 17 фашистов. Вражеская пуля смертельно ранила героя…
За мужество и героизм, проявленный в бою с немецкофашистскими захватчиками, Указом Президиума Верховного Совета Союза ССР гв. ефрейтору Абросимову М.Р. посмертно присвоено звание Героя Советского Союза.
В этом бою при отражении атаки личным составом 2й батареи гв. рядовой Спицин И.Г. также показал образцы мужества и отваги. В разгар боя немецкий офицер стал наседать на командира батареи, руководившего боем и не замечавшего грозившей ему опасности. Заметив это, гв. ряд. Спицин, рискуя жизнью, бросился вперед своего командира и выстрелом в упор убил противника, этим самым спас жизнь своего командира. В этом бою гв. ряд. Спицин из своего автомата убил 3 немецких солдата.
За проявленное мужество и стойкость, за спасение жизни командира батареи гв.ряд. Спицин И Г. награжден орденом Славы III степени.
Центральны архіў Міністэрства абароны Расшскай Федэрацыі. Ф. 3й гв. зенад. Воп. 20040. Спр. 3 «а». Л. 19, 37.
3 ЖУРНАЛА БАЯВЫХ ДЗЕЯННЯЎ 1га ГВАРДЗЕЙСКАГА ДАНСКОГА ТАН КА ВАГА КОРПУСА
Продолжая наступление на Минск, части корпуса встретили упорное сопротивление на рубеже р. Свислочь на участке м. Лапичи, Орешковичи. Здесь противник занял оборону разбитыми частями пехотных дивизий и подошедшими частями 12 немецкой танковой дивизии. 12 т.д. 27.06.44 г., разгрузившись в районе г. Минска, имела задачу прорваться к окруженной группировке в Бобруйск, но, встретившись на рубеже р. Свислочь, перешла к обороне, имея на этом участке 90 танков. Моторизированный батальон автоматчиков 17 гв.т.бр. вброд форсировал р. Свислочь и захватил плацдарм на западном берегу.
В ночь на 30.06.44 г. саперами корпуса была построена переправа для колесного транспорта и брод для танков через реку в районе Лапичи.
С утра 30.06.44 г. 17 гв.т.бр. под прикрытием артиллерии всех средств начала переправу.
Противник 9 раз переходил в контратаку, стремясь прорваться на минское шоссе и захватить нашу переправу. В этих боях было уничтожено 31 танк и 14 самоходок противника. В течение 1.07.44 г. части корпуса вели упорные бои по прорыву обороны противника.
17 гв.т.бр. подошла к реке Свислочь к железнодорожной ст. Лапичи. Мост был взорван, переправу начали вброд, и первым переправил свой танк лейтенант Симаков, а затем
312
Дакументы сведчаць
вся рота Губанищева. Танковая рота Губанищева с ходу ворвалась в военный городок Лапичи и дер. Лапичи. Противник оказал яростное сопротивление. 17 гв.т.бр. заняла оборону и в течение трех суток отбивала яростные контратаки противника. Танк Губанищева был подбит, из экипажа в живых остался один Губанищев. Он выскочил из танка, залег в окоп и из автомата отбивался от немцев. У него вышли боеприпасы, ему угрожал плен, но живым не сдался и пал смертью храбрых. Немцы труп Губанищева искололи кинжалом, разули его, сняли ордена и взяли у него документы. Танковая рота Губанищева дала возможность переправиться танкам бригады через р. Свислочь и овладеть железнодорожной станцией и дер. Лапичи.
Цэнтралъны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі. Ф. 3399. Воп. 1. Спр.
423. Л. 9, 73.
3 ПАЛІТДАНЯСЕННЯ КАМАНДАВАННЯ 75й ЛЁГКАЙ АРТЫЛЕРЫЙСКАЙ БРЫГАДЫ
Доношу, что бригада с 27.06.44 г. по 1.07.44 г. имела задачу не дать возможности пройти прорвавшейся группировке противника с района Бобруйска через г. Осиповичи. Своим огнем поддерживали свою пехоту при отражении контратак противника.
30 июня к исходу дня противник силою до двух батальонов пытался прорваться через город. Вся группировка противника двигалась на боевые порядки частей бригады. Батареи вели огонь на расстоянии 100 — 150 метров, в упор расстреливая врага с орудий и личного оружия. Вся наступающая группа противника, прорывающаяся через боевые порядки, была разгромлена. Большая часть гитлеровцев убита, а остальные взяты в плен. Только перед батареями 467 легкого артиллерийского полка было подсчитано более 350 трупов, из которых большинство — офицеры.
В этом бою особо отличились мл. лейтенант 467 легкого артиллерийского полка член ВКП(б) Кошечкин. Он командовал орудием и в упор расстреливал врага. На его орудие шло более 150 солдат и офицеров, и Кошечкин расстреливал их со всех видов оружия. До 25 трупов осталось перед орудием и до 130 человек сдалось в плен.
Наводчик 3 батареи 467 легкого артиллерийского полка сержант Доломанов, член ВКП(б), с орудия убил 6 солдат и двух офицеров из автомата.
Рядовой разведчик 1го дивизиона 467 легкого артиллерийского полка Ефрицин с автоматом вскочил в группу до 50 человек противника и в упор начал расстреливать врага. Противник разбежался по лесу, на месте осталось 15 трупов, сам Ефрицин пал смертью храбрых на поле боя.
Командир отделения сержант Молчанов с автомата уничтожил 12 немцев. Старшина батареи Ткач своим личным примером увлекал на подвиги личный состав, дрался, как лев, лично убил 6 немцев.
Стойко дрались 1 и 3 батареи 467 легкого артиллерийского полка, где командирами батарей капитан Верхосолов и ст. лейтенант Петренко. Их личный состав дрался, как львы, пренебрегая смертью. Были слышны возгласы по батареям: «Севастопольцы не пропустят врага, громи, кто чем может».
Мужественно вели бой орудийные расчеты и отдельные бойцы. Наступающих немцев подпускали к орудиям на 50 — 100 м, расстреливали и забрасывали гранатами. Красноармеец 2й батареи, телефонист Поляков, член ВКП(б), из своего автомата расстрелял 6 немцев. Командир орудия 2й батареи, кандидат в члены ВКП(б) Джанжолия и только что принятый в партию сержант Руденко вели огонь с орудий и из автоматов, расстреливая немцев. На их участке осталось до 18 трупов.
Шофер санчасти красноармеец Вахмистров и старшина медицинской службы член ВКП(б) Гальвененко умело вели огонь из автоматов, гордо защищали подступы к штабу 719 легкого артиллерийского полка от наседавших немцев. А когда стали появляться раненые, они организовали первую помощь и раненых направляли в медицинскую санитарную роту.
Всего полком в этом бою уничтожено до 150 человек, пленено 50 человек, которые сданы в штаб 69 стрелковой дивизии…
Цэнтралъны архіў Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі. Ф. 75й лаб. Воп. 1. Спр. 8. Л. 5051.
313
1941 — 1945
3 ПАЛІТДАНЯСЕННЯ НАЧАЛЬНІКА ПАЛІТУПРАЎЛЕННЯ 2га БЕЛАРУСКАГА ФРОНТУ ГЕНЕРАЛМАЁРА А.ОКАРКАВА НАЧАЛЬНІКУ ГАЛОЎНАГА ПАЛІТУПРАЎЛЕННЯ ЧЫРВОНАЙ АРМІІ ГЕНЕРАЛПАЛКОЎНІКУ
А.С.ШЧАРБАКОВУ АБ ГЕРАІЧНЫХ ДЗЕЯННЯХ 1159га ЗЕНІТНААРТЫЛЕРЫЙСКАГА ПАЛКА 28й ЗЕНІТНААРТЫЛЕРЫЙСКАЙ ДЫВІЗІІ РЭЗЕРВУ ГАЛОЎНАГА КАМАНДАВАННЯ
18.7.1944 г.
27 июня 1944 г. к 4.00 1159 зенитноартиллерийский полк 28 ЗАД РГК занял огневые позиции в районе дер. Красный Октябрь и м. Свислочь с задачей прикрыть от нападения противника с воздуха железнодорожный мост через реку Березина и переправу через реку Свислочь, а также боевые порядки 82 СД.
На прикрытие железнодорожного моста были поставлены: 1 батарея (командир батареи старший лейтенант Швецов), 3 батарея (командир батареи старший лейтенант Спрыгни) и пулеметная рота (командир роты старший лейтенант Обшивалкин). Вторая батарея (командир батареи старший лейтенант Данилов) прикрывала переправу через реку Свислочь в районе м. Свислочь. Командир полка со своим штабом находился в районе железнодорожного моста на правой стороне реки Березина в опорном пункте. На обороне от наземного противника дер. Красный Октябрь стоял 104 стрелковый полк 82 СД…
На рассвете 30 июня остатки разбитой Бобруйской группировки немецких войск, по показаниям военнопленных, в количестве до 6500 чел. солдат и офицеров при поддержке одного «Фердинанда», 2 самоходных пушек и легких минометов, в северном направлении атаковали дер. Красный Октябрь.
Из показаний военнопленных явствует, что эта группа немецких солдат и офицеров имела задачу, кроме выхода из окружения, отбросить наши войска в этом районе за реку Березина, захватить железнодорожный мост, подорвать его и тем самым на некоторое время задержать переправу наших войск через реку Березина и сорвать регулярное снабжение наступающих частей фронта.
Подойдя к дер. Красный Октябрь, группа немецких войск вступила в бой с 104 стрелковым полком 82 СД. В течение двухтрех часов 104 СП сдерживал натиск немецкофашистских бандитов. После того как вышли запасы боеприпасов, подразделения полка начали отходить к мосту и к 7.00 перешли на левый берег р. Березина.
Основной удар немцев, ставивших себе задачу во что бы то ни стало захватить мост, принял на себя 1159 зенитноартиллерийский полк.
Командир полка майор Панченко, начальник штаба майор Харченко и пом. нач. штаба по разведке ст. лейтенант Савченко в начале боя находились на КП полка и оттуда руководили боем. Зам. ком. полка по политической части майор Ромашко ушел в пулеметный взвод капитана Кондина, который занимал самый ответственный участок в обороне на дамбе у основания моста, откуда хорошо было наблюдать за противником и ведением огня подраз
Удзельнікі вызвалення раёна (злева направа): маёр К.І.Гарашчанка (намеснік камандзіра 37й гв. сд), каштан П.М.Аўтайкін (69я сд, за вызваленне Асіповіч узнагароджаны ордэнам Аляксандра Неўскага), У.М.Багрый (камандзір медсанбата 69й сд), ст. сяржант А.А.Вядзенкін (камандзір аддзялення разведкі 308га зенап).
314
Дакументы сведчаць
делениями. Во всех подразделениях наскоро были построены ходы сообщения и пехотные ячейки для обороны. Все бойцы, сержанты и офицеры полка приготовили к боевому действию все виды оружия и ручные гранаты.
Личный состав зенитного полка принял неравный бой с численно превосходящими силами противника. Солдаты и офицеры полка грудью встали на защиту отвоеванной у врага родной земли.
Первые немецкие цепи появились со стороны дер. Красный Октябрь в секторе 3й батареи. Шквальным огнем встретила батарея старшего лейтенанта Спрыгина фашистскую орду. Разведчик ефрейтор Рудаков первым патроном из автомата уложил немца, пытавшегося подойти к кухне. Другой немец изза угла дома стал подкрадываться к кухне, но меткой пулей ефрейтора Рудакова также был убит. Немецкие автоматчики яростно напирали на огневые позиции 3й батареи. Для того чтобы усилить огневую мощь 3й батареи, командир
1й батареи старший лейтенант Швецов вывел одно орудие на дорогу и стал прямой наводкой расстреливать обнаглевших немцев. Работали все пушки, автоматы и карабины 3й батареи, одного взвода 1й батареи и личного состава штаба и взвода управления. Все атаки немцев на этом участке были отбиты.
Немцы, видя, что в секторе 3й батареи невозможно добиться успеха, пошли в обход слева и справа. Тогда справа заговорили пулеметы взвода лейтенанта Мальцева и пулемет командира отделения комсорга роты сержанта Кушнир. С левого фланга немцев начал расстреливать пулеметный взвод капитана Кондина. Из амбразур опорного пункта поливал свинцовым дождем немцев личный состав штаба и взвода управления. Здесь также гитлеровцы не смогли добиться никакого успеха.
Тогда разъяренные неудачей гитлеровцы снова бросились на боевые порядки 3й батареи. Артиллеристы и в этот раз встретили фашистов шквальным огнем. Прямым попаданием снаряда была выведена из строя стоявшая на прямой наводке пушка. Наводчик орудия был ранен. Вместо этого орудия было немедленно выкачено второе орудие сержанта Кладова. Когда вышли все снаряды, командир батареи старший лейтенант Скрыгин три раза водил личный состав батареи в контратаку и отбрасывал немцев от огневых позиций.
Когда боеприпасы подходили к концу, командир батареи старший лейтенант Скрыгин вместе со старшим лейтенантом Швецовым попытались вывести машины и орудия с поля боя через мост на левую сторону реки. Но первые две машины с пушками прямым попаданием мин были подожжены на мостовой дамбе и таким образом закрыли дорогу на мост. К 15.00 бой подходил к концу. Боеприпасов к пушкам, автоматам и карабинам не стало. Ручные гранаты были израсходованы.
Командир полка майор Панченко приказал организованно с боем отходить на левый берег р. Березина. Отходящих пулеметным огнем прикрывал заместитель командира полка по политчасти майор Ромашко, лично выполняя обязанности пулеметчика. К этому времени подошли новые части 108 стрелковой дивизии, которые опрокинули немцев и полностью очистили дер. Красный Октябрь от фашистсконемецких войск.
Героические действия всего личного состава зенитноартиллерийского полка и умелое руководство боем со стороны командования дали возможность отстоять переправу и с огромными потерями отбросить превосходящие силы врага.
В жестоких боях личный состав полка истребил до 2 тысяч немецких солдат и офицеров. Кроме этого, за время боя с наземным противником 2я батарея, стоявшая на переправе у м. Свислочь, открыла огонь по группе немецких транспортных самолетов, сбрасывавших в расположение немецких войск боеприпасы и продовольствие, и сбила 8 самолетов. По самолетам также вели огонь пулеметный взвод мл. лейтенанта Головина, мл. лейтенанта Шерстобитова и одно орудие 3й батареи. Их огнем было сбито еще 3 самолета. Таким образом, зенитный полк, отражая атаки немецкофашистских бандитов, сбил 11 самолетов противника, из них 10 транспортных и 1 истребитель.
В этом бою особо отличились:
майор Ромашко Николай Васильевич, заместитель командира полка по политической части.
Когда немцы атаковали боевые порядки 104 стрелкового полка, майор Ромашко находился у себя на КП полка. Дав указания парторгу и комсоргу полка по политическому обеспечению выполнения боевого приказа приготовиться к отражению наземного противника, сам отправился на наиболее ответственный участок обороны моста к пулеметчикам капитана Кондина. В бою с немцами майор Ромашко лично руководил огнем пулеметной роты
315
1941 — 1945
и давал указания через связных командирам 1 и 3 батарей, куда сосредоточить огонь, так как ему с высокой дамбы были хорошо видны цепи наступающего противника. В начале боя наводчик пулемета был тяжело ранен. Его место занял командир взвода капитан’ Кондин, но и он был убит. Тогда майор Ромашко принял командование взводом на себя и лично лег за пулемет. Шквальным пулеметным огнем истреблял он обнаглевших гитлеровцев, пытавшихся подойти к мосту. Вскоре кончились патроны. Несколько пулеметчиков было ранено и отправлено на левый берег р. Березина. Майор Ромашко 6 пулеметчиков послал за боеприпасами, а своему связному сержанту Терещенко приказал подавать заряженные карабины и стал из них вести огонь по немцам. Когда принесли патроны к пулеметам, майор Ромашко стал вести огонь одновременно из трех пулеметов, пока не был ранен осколком мины. Подразделения полка, израсходовав боеприпасы, начали отходить через реку. Когда уже все отошли, майор Ромашко метким огнем из карабина продолжал расстреливать на близком расстоянии подходящих к мосту немцев. Вражеский пулеметчик, не замеченный майором Ромашко, оборвал жизнь героя.
Майор Панченко Роман Сергеевич, командир полка.
Когда начался бой стрелкового полка с немцами, майор Панченко быстро оценил обстановку и принял решительные меры к подготовке оборонительного боя за переправу. Умело руководил с КП полка подразделениями. Лично принимал участие в обороне штаба полка. Когда кончились боеприпасы, майор Панченко руководил организованным отходом подразделений, сам ушел с поля боя последним, когда уже подходили стрелковые части 108 СД. Как только противник был отброшен, майор Панченко принялся за восстановление огневых позиций подразделений и боеспособности полка.
Майор Фефелов Михаил Степанович, партийный организатор полка.
От начала и до конца боя майор Фефелов находился на огневой позиции 1й батареи и КП полка. Когда вышел из строя по ранению командир батареи старший лейтенант Швецов, майор Фефелов организовал оборону батареи, лично расставил свободных бойцов от орудий с автоматами и карабинами по окопам и приказал командиру взвода лейтенанту Исаеву командовать батареей. Сам с пистолетом отстреливался от наступающих немецких автоматчиков. Когда батарея, выполнив свою задачу, стала отходить на мост, майор Фефелов перешел к пулеметчикам, прикрывающим батарею, и личным примером воодушевлял их на подвиги.
Лейтенант Истомин Филипп Сергеевич, комсомольский организатор полка.
Когда начался бой, лейтенант Истомин с группой бойцов организовал оборону опорного пункта, где находился штаб полка. Лично из автомата через амбразуры истребил 7 немцев. В критический момент боя под сильным пулеметным огнем противника лейтенант Истомин с полковым знаменем преодолел мост и спас, таким образом, знамя полка. Возвратясь с левого берега реки, выкатил пушку на мост и прямой наводкой расстреливал немцев.
Лейтенант Исаев Федор Сергеевич, командир огневого взвода.
Лейтенант Исаев, командуя взводом, выкатил пушку и прямой наводкой расстреливал в упор немецкую пехоту. Когда немцы подошли совсем близко к ОП батареи, стрелял из автомата и забрасывал ручными гранатами противника. Из пистолета лично застрелил 4 немцев, просочившихся на батарею. Когда у орудия, стоявшего на прямой наводке, выбыли из строя оба наводчика, лейтенант Исаев сам исполнял обязанности наводчика. После того как выбыл из строя командир батареи, лейтенант Исаев взял на себя командование батареей. Погиб от выстрела вражеского автоматчика.
Лейтенант Бродянский, командир огневого взвода.
Первый с бойцами своего взвода лейтенант Бродянский завязал бой с немецкой пехотой. Как только немцы показались изза домов, он начал расстреливать их из пушек. Когда немцы подошли к батарее, лейтенант Бродянский с автоматом в руках повел свой взвод в контратаку. Гранатой убил трех немцев. Погиб от пули автоматчика.
Лейтенант Швецов Андрей Илларионович, командир 1й батареи.
С первых минут боя умело и мужественно командовал батареей. Два раза лично заменял убитых наводчиков у орудия, стоявшего на прямой наводке. Был ранен, но поле боя не покинул. В упор из пистолета убил четырех немцев. Дал себя вынести с поля боя только после вторичного тяжелого ранения.
Старший лейтенант Спрыгин Павел Максимович, командир 3й батареи.
Батарея старшего лейтенанта Спрыгина первая приняла на себя основной удар немецкой пехоты, отражая ожесточенные атаки гитлеровцев орудийным огнем прямой наводкой.
316
Дакументы сведчаць
Когда налетел 21 немецкий самолет, одно орудие открыло огонь по ним, в результате чего был сбит немецкий самолет. Остальные орудия продолжали поражать немецкую пехоту. Когда вышли снаряды и немцы, воспользовавшись этим, усилили свои атаки, Спрыгни организовал ураганный огонь из автоматов и винтовок. 3 раза он водил батарею в контратаку. Личный состав батареи истребил свыше 300 немецких солдат и офицеров.
Лейтенант Николаенко Федор Никитич, командир взвода управления. Организовал оборону штаба. Бойцы под его командованием из автоматов и винтовок расстреливали наседающих немецких автоматчиков. В последние минуты боя лейтенант Николаенко заменил выбывшего наводчика у орудия и прямой наводкой расстреливал немецких солдат и офицеров. Погиб у орудия от прямого попадания вражеской мины.
Такую же отвагу и мужество, незнание страха в борьбе с врагом показали: командир пулеметного взвода капитан Кондин А.А., старший лейтенант Савченко, младший лейтенант Мальцев, сержант Лягин В.Н., сержант Кушнир И З., сержант Цветков В.И., младший сержант Минзулин Х.Б., санинструкторы Горшкова М.И. и Поцелуева М.Е., а также рядовые Горшков К.М., Мавричев, Колтунов П.И., Миронов Б.Г., Белов, Рудаков, Сафронов Н.Л., Грачев М.Я. и Дорошкевич К.Д.
В этих боях личный состав полка, понеся потери в 37 человек убитыми и 42 ранеными, уничтожил свыше 2000 гитлеровцев. Немедленно же после окончания боя, похоронив своих товарищей, полк снова был готов громить и уничтожать ненавистного врага. Уже на второй день, т.е. 1 июля, при налете вражеской авиации 2я батарея сбила б самолетов противника.
Сейчас полк, пополненный вооружением, техникой и личным составом, снова готов к выполнению любой боевой задачи командования.
Начальник политического управления
второго Белорусского фронта,
генералмайор (А. Окороков)
Цэнтралъны архіў Міністэрстеа абароны Расійскай Федэрацыі. Ф. 237. Воп. 2414. Спр.
45. Л. 194198.
Падрыхтаваў П.С.Качановіч.
3 БАЯВОГА ДАНЯСЕННЯ 383й НЯМЕЦКАЙ ПЯХОТНАЙ ДЫВІЗІІ ЗА ПЕРЫЯД 3 24 ЧЭРВЕНЯ ПА 3 ЛІПЕНЯ 1944 г.
Лейтэнант, барон фон Борх, камендант штабкватэры былой 383й пяхотнай дывізіі
Гумбінен, 31.7.1944 г.
30.6.1944.
Раніцай дывізія прадоўжыла рух. Камандаванне атрымала звесткі, што праціўнік танкавымі і штурмавымі гарматамі, уключаючы пяхоту, працягвае праследаванне і заняў населеныя пункты Слабада і Свіслач. Пры гэтым за мастамі цераз Свіслач паставіў штурмавыя гарматы. Такім чынам, узнікла небяспека нашага акружэння на абмежаваным участку. Пад камандаваннем гаўптмана Шарфа і гаўптмана Вертэнса частка грэнадзёрскага палка стварыла лінію ўмацаванняў у напрамку на паўднёвы захад. Усе нашы спробы прарвацца ўздоўж дарогі былі падаўлены агнём з боку Слабады і Свіслачы. Нам удалося прарвацца толькі цераз адзін мост, але населены пункт не быў узяты, бо не было падтрымкі агнём з нашага боку. Цяжкі марш на 60 км і спёка падарвалі жыццеўстойлівасць нашых падраздзяленняў. Адчувалася нястача ў харчах і боепрыпасах. Немагчыма было забяспечыць надежны догляд раненых. Кіраванне войскамі зза недахопу сродкаў сувязі стала немагчымым. У другой палове дня падраздзяленні дывізіі сабраліся ў лясным масіве на паўднёвы захад ад Свіслачы каля Малінаўкі. Тут апошні раз было праведзена дакамплектаванне падраздзяленняў афіцэрамі, якія выжылі, узбраеннем.
Увечары праціўнік абрушыў моцны артылерыйскі агонь на месца збору дывізіі. Многія афіцэры аператыўнага штаба былі забіты ці трапілі ў палон. Падраздзяленні, якія засталіся, у поўнай цемры і ў беспарадку пачалі адыход уздоўж ракі Свіслач у напрамку на Усціж. Мэты і намеры заставаліся незразумелымі, усё рабілася інстынктыўна.
1.7.44.
Раніцай за 3 км ад Усціжа пярэдняя калона наткнулася на супраціўленне праціўніка, які стварыў на дарогах завалы з бярвёнаў, выкапаў шмат стралковых ячэек. На працягу ночы мноства вялікіх і малых груп спрабавалі пераправіцца цераз Свіслач. Частка з іх трапіла ў
317
1941 — 1945
рукі партызан і была знішчана, а частка пачала прарывацца на Усціж. Страты былі вельмі вялікія. Шмат афіцэраў было забіта снайперамі. Тыя, хто застаўся жывы, сфарміравалі маршавую трупу да 2000 чалавек і, ледзь не трапіўшы ў палон, нечакана злучыліся з 12й танкавай дывізіяй каля моста цераз Свіслач паблізу Стараселля.
2.7.44.
Ад Пагарэлага нашы падраэдзяленні працягвалі рухацца, нягледзячы на тое, пгго праціўнік пагражаў нашым флангам. За гэты і наступны дзень мы выйшлі да чыгункі на Мінск каля Мар’інай Горкі і рухаліся далей на захад. Раненьм былі адпраўлены на Ваўкавыск, Беласток і Варшаву. Асабовы склад груп паступіў у распараджэнне штабоў.
(Подпіс неразборлівы).
Пераклад з нямецкай мовы.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4683. Воп. 3. Спр. 1020. Л. 126—132.
3 ДАНЯСЕННЯ 383й НЯМЕЦКАЙ ПЯХОТНАЙ ДЫВІЗІІ ПРА ЯЕ ЎДЗЕЛ У БАЯХ У РАЁНЕ БАБРУЙСКА—АСІПОВІЧ
Рудальштат. 10.9.1944 г.
29.6.44 г. у 1.30 прарыў з бабруйскага «катла». 3 гэтага часу хаатычнае адступленне, раздзяліўшыся на баявыя групы.
30.6.44 г. у выніку далейшага адступлення на захад галаўная калона каля пас. Кастрычнік наткнулася на моцнае супраціўленне праціўніка (танкі, самаходныя гарматы, пяхота). Лес і пасёлак Кастрычнік былі заняты часцямі 6й і 45й пяхотных дывізій. Усе распачатыя атакі ўздоўж дарогі пад агнём цяжкай зброі праціўніка са Слабады і Свіслачы аказаліся беспаспяховымі.
Знясіленасць войскаў пасля фарсіраванага маршу ў 60 км пры неймавернай гарачыні ў 35 — 36°, у пастаянных лютых баях, пры цяжэйшай душэўнай і фізічнай нагрузцы, а таксама з прычыны голаду і смагі паўнейшая. Вялікія страты і недахоп боепрыпасаў, няма прадуктаў для раненых. 3за адсутнасці ўсялякіх сродкаў сувязі адзінае кіраўніцтва войскамі аказалася немагчымым. Пад вечар створаная з тылу загараджальная лінія была зламана праціўнікам і рассеяна, у тым ліку і супрацоўнікі аператыўнага штаба. Яны калі не былі забіты, то трапілі ў палон. Тое ж можна сказаць і пра штаб 41га танкавага корпуса, уключаючы і генераллейтэнанта Гофмайстара…
Кольман
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 4683. Воп. 3. Спр. 1013. Л. 5—10.
3 ГІСТОРЫІ ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА ІМЯ К.К.РАКАСОЎСКАГА АСІПОВІЦКАГА ЗЛУЧЭННЯ АБ БАЯХ ВА ЎЗАЕМАДЗЕЯННІ 3 ЧАСЦЯМІ ЧЫРВОНАЙ АРМІІ
24.6.1944 г. по дороге Свислочь — Осиповичи партизанским отрядом в количестве 90 чел. во главе с командиром отряда Борозна была сделана засада. Примерно в 14 часов по дороге показался мотоцикл, а за ним 6 автомашин, в которых, как выяснилось, ехало до 180 немцев. Не доезжая метров 200 до места засады, мотоцикл остановился и начал подавать сигналы, немцы с машин начали стрелять. Ждать больше было нечего, по команде был открыт огонь с 10 пулеметов, двух минометов и винтовок по мотоциклу и автомашинам. В одно мгновенье свалился мотоцикл и 3 автомашины, немцы начали выпрыгивать с машин и залегли в кюветы и начали вести ответный огонь. Атака с дружным «ура» смяла противника и обратила его в бегство. Партизаны быстро достигли автомашин, продолжая гнать противника.
В результате боя было разбито 6 автомашин, 1 мотоцикл, убито 15 и ранено 26 немцев, при своих потерях 4 чел. убитыми и 8 ранено, в том числе и командир отряда Борозна.
В этом бою особо отличились: ком. взвода коммунист Трубицын Г.В., который быстрым изменением позиции предотвратил обходный маневр противника, командиры отделений Исаченко и Аришев, партизаныпулеметчики Протопопов Н., Кравченко И.А., Бородин и Роисов. Они первыми достигли автомашин, своим огнем подавили огонь противника и обеспечили вынос с боя раненых. В этом бою погибли пулеметчики Кравченко И.А. и Роисов К.
318
Дакументы сведчаць
24.6.44 г. группа партизан 35 чел. во главе с начальником штаба Потопейко И.И. с рассветом засела в лесу около дороги Бозок — Полядки и стали ждать. Через полчаса дозор заметил движение группы немцев, как выяснилось — 42 человека. Подпустив противника на близкое расстояние, дали дружный залп и затем с криком «ура» бросились в атаку. Противник не выдержал атаки и обратился в бегство, потеряв 15 чел. убитыми и 7 ранеными, остальные разбежались по лесу. При этом были взяты трофеи: 1 пулемет, 1 автомат, 5 винтовок, 1 пистолет. Группа без потерь вернулась в лагерь.
28.6.1944 г. разведка донесла, что со стороны дер. Каменичи на Гродзянку движется противник силой до 150 чел. Быстро была собрана группа партизан в 57 чел. во главе с командиром отряда т.Борозна и комиссаром т.Шиенок, но не успели достигнуть Гродзянки, когда в нее уже вступил противник. Быстро принято было решение изменить направление и выйти противнику навстречу за дер. Колеина, что было и сделано. Лишь успела расположиться группа, как с шумом, разговором показался противник из дер. Колеина. В 15минутном бою численно превосходящий противник был смят и обращен в бегство. Осталось на поле боя 15 чел. убитыми. Захвачены трофеи: 1 пулемет, 13 винтовок, 15 ООО патронов. Свои потери — 3 человека убитыми и 1 ранен.
29 июня в 2 часа 20 минут отряд покинул свой последний лагерь и пошел на воссоединение с частями Красной Армии. Не встречая противника, отряд прошел Гродзянку, дер. Осовок, Казимирово, Бозок. В дер. Вязовница передовой группе отряда пришлось вести бой, где без потерь противник был выбит из деревни и убежал в лес, оставив на поле боя 15 чел. убитыми. Дальше отряд прошел деревни Малиновка и Кабыленка без боя, а подходя к местечку Липень снова пришлось вести бои, где также противник был рассеян и убежал в лес. При этом было убито 17 и захвачено в плен 93 чел. немцев. От местечка Липень до дер. Брицаловичи отряд снова вел бой, где противник оставил на поле боя 27 убитыми, захвачено в плен 58 немцев.
Достигнув линии обороны Красной Армии около дер. Ясенец, отряд расположился на отдых. Это было в 7 часов 30.6.44 г. В 14 часов немцы сосредоточили силы и вклинились в оборону Красной Армии. Снова уже совместно с частями Красной Армии пришлось вести бои с немцами, где также немцы потерпели поражение, оставив на поле боя много трупов солдат и офицеров. Идя на соединение с Красной Армией и ведя бои с немцами, отрядом убито 82 и захвачено в плен 282 немца, которые сданы воинской части в гор. Осиповичи.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 3500. Воп. 4. Спр. 99. Л. 692 — 694.
3 ГІСТОРЫІ ПАРТЫЗАНСКАГА АТРАДА «ЗА САВЕЦКУЮ БЕЛАРУСЬ» АСІПОВІЦКАГА ЗЛУЧЭННЯ АБ БАЯХ ВА ЎЗАЕМАДЗЕЯННІ 3 ЧАСЦЯМІ ЧЫРВОНАЙ АРМІІ
28/УІ44 г. в 16.00 нач. отрядной разведки доложил, что группа немцев в количестве 120 человек, часть их была без оружия, переправилась через р. Березина в рне Гнилая Вода (3 км от дер. Новоселки) и имеет движение в рн действия нашего отряда по маршруту: дер. Каменичи по шляху на дер. Колеину (т.е. мимо нашего партизанского лагеря). Не успели немцы дойти до дер. Колеина, как на опушке леса около дороги была расположена одна рота партизан. Пропустив головное охранение, партизаны открыли огонь с пулеметов, автоматов и винтовок по колонне немцев. Враг сначала отстреливался, а затем бросился в панику, начал бежать. Одна часть немцев скрылась в лесной массив, другая, чтобы прорваться, в беспорядке бежала по шляху в дер. Колеина. Партизаны преследовали бегущего врага и рассеяли остальных немцев.
В этом бою было убито 22 немецких солдата и офицера и 3 немца взято в плен. Взяты трофеи: винтовок — 8, автоматов — 1, пистолетов — 3, гранат — 7.
В этом бою отличились: командир взвода 1й роты тов. Викторчик Григорий Никифорович, партизаны — Карбалович И.О., Лапенчик И.М., Батура К.Л., Батура Д.С., Денисевич Б.Н., Шанин А., командир отделения Белый Д.
В бою 30/УІ44 г. в дер. Каменичи командир отряда ШичкоПодлесный, находясь с отделением в 9 чел. с одним ручным пулеметом и двумя автоматами вступили в бой с группой немцев в 100 человек. В результате боя было убито 2 офицера и 15 солдат немцев, остальные рассеялись и преследовались нашими партизанами.
319
1941 — 1945
Взяты трофеи: 4 автомата, 12 винтовок, 20 гранат. В этом бою отличились: Кукубако К.Я., Тесленок П.А., которые храбро погибли в бою; Мамедов Абдул Куламович, Тетерин А.М. Находясь в опасности, тов. Мамедов отразил своим огнем врага и дал возможность спасти раненого партизана, которому была оказана срочная медицинская помощь.
1 / УН44 г. охраняемый пост лагеря доложил, что по дороге из дер. Гродзянка по шляху на дер. Колеина имеется движение немцев. Враг под ударами Красной Армии бежал в беспорядке, чтобы не остаться отрезанным.
По тревоге был поднят весь отряд, который преградил дорогу немцам. Враг бросился группами в лес. Часть партизан преследовала врага, прочищая лесной массив, другая часть партизан вела бой около дер. Гродзянка в течение 4 часов и тем самым не пустила немцев по намеченному маршруту. В этой схватке было убито 15 немцев и 6 немцев взято в плен, среди них один оберлейтенант. Взяты трофеи: автоматов — 1, винтовок — 9, пистолетов — 2, гранат — 12. В этом бою отличились: командир 1й роты Дивак А.Я., комиссар отряда Павлюць Э.С., пом. комиссара по комсомолу Немец М.Н., ком. взвода Аликевич Н.И., партизаны: Рудько С.Т., Непевный В.М., Рак П.Н., Дривицкий Э.В., Вайцехович И.П., Шашко А., командир отделения Белый, Рудько Н.П., ком.возвода Колесник Ф.Р.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 3500. Воп. 4. Спр. 99. Л. 657 — 659.
СА СПРАВАЗДАЧЫ КАМІСІІ ПА АБАГУЛЬНЕННІ ВОПЫТУ БАЯВЫХ ДЗЕЯННЯЎ ПАРТЫЗАНСКІХ БРЫГАД УСХОДНЯЙ ЗОНЫ МІНСКАЙ ВОБЛАСЦІ НА МОМАНТ НАСТУПЛЕНИЯ ЧЫРВОНАЙ АРМІІ НА БЕЛАРУСКІХ ФРАНТАХ
…СОЕДИНЕНИЕ ОСИПОВИЧСКИХ ПАРТИЗАН
С 1 по 3 июля 1944 г. под командованием капитана Глотова В.В., секретаря подпольного РК КП(б)Б тов. Войтенкова Д.М. и начальника штаба соединения ст. лейтенанта Дашкевича соединились с передовыми частями 3й и 48й армий в районе деревень Погорелое, Лозовое, Полятки, Липень Осиповичского района Могилевской области и один отряд в д. Речки Червенского района Минской области.
Соединению ставилась задача: производить диверсии на железной и шоссейной дороге Минск —Бобруйск, контролировать участок реки Березина от м. Свислочь до м. Якшицы, всеми мерами не допускать переправы немцев через реку Березина. Привести в негодность все дороги в своем районе путем минирования и разрушения мостов, устройства завалов. Всеми средствами придерживать свой район дислокации от проникновения противника и защитить население от грабежа и угона в Германию.
С поставленной задачей соединение справилось хорошо. Все попытки противника построить переправу на указанном участке реки успеха не имели. Огнем из минометов, ПТР и пулеметов партизаны помешали строить переправы. Диверсионные группы путем минирования произвели крушения жел. дор. эшелонов, подорвано на минах 3 танка, 6 автомашин с военным грузом. Разведка от соединения встретилась с разведкой Красной Армии на восточном берегу р. Березина, указав броды, содействовала продвижению частей Красной Армии.
Отряды соединения активно участвовали в боях за город и ж.д. станцию Осиповичи, Свислочь, Липень. Особенно много боев вели отряды соединения с разрозненными группами противника из состава 4й и 9й немецких армий, окруженных в районе г. Бобруйска. В результате боев партизанами соединения убито 1322, взято в плен 2412 солдат и офицеров противника (захв. трофеи: пулеметов — 11, автоматов — 62, винтовок — 300, пистолетов — 31, лошадей — 40, патронов — 24 ООО).
В этих операциях отличились: и. д. командира соединения капитан Глотов В.В., начальник штаба соединения ст. лейтенант Лашкевич Ф.Д., командир отряда им.Рокоссовского Борозна Григорий Никифорович, комиссар отряда Шиенок А.В., командир отряда «За Советскую Беларусь» Шичко Федор Калинович.
Нацыяналъны архіў Рэспублікі Беларусь. Ф. 3500. Воп. 4. Спр. 129. Л. 344, 350.
Падрыхтаваў У.І.Лемяшонак.
320
Па ваенных дарогах
Па ваенных дарогах
К 11 часам утра 27 июня 69я дивизия во взаимодействии с частями 37 гв. дивизии овладела поселком Глуша. Им же предстояло освободить Осиповичи… По данным разведки, боевых частей в городе не было. Командование корпуса решило освободить город силами двух передовых отрядов от 69й и 37й дивизии к исходу дня.
Командиром передового отряда от 69й дивизии был назначен командир 120го полка подполковник Люльков…
Задачу передовому отряду в присутствии командира корпуса поставил командир дивизии. Команда: «По машинам!», и личный состав рассаживается на двадцати самоходках и автомашинах. В 5 часов вечера передовой отряд остановился. Люльков решил выслать в город разведку. Капитан Рубашкин, взяв с собой отделение сержанта Н.Загидова и адъютанта командира полка ст. лта П.Я.Новикова, скрытно достиг окраины города.
С наблюдательного пункта командира полка г. Осиповичи был виден как на ладони. За три года своего пребывания гитлеровцы превратили этот некогда веселый, жизнерадостный город в сплошной фашистский застенок.
С НП хорошо были видны дома и кварталы, обнесенные колючей проволокой. Город горел.
На его окраине разведчики Рубашкина захватили немецкого мотоциклиста и двух вооруженных власовцев.
Пленные дали ценные сведения о силах гарнизона города. Оценив обстановку, командир передового отряда решил остановиться в городе, выйти на западную окраину и держаться до подхода главных сил дивизии и корпуса.
После короткого артиллерийского налета передовой отряд перешел вброд речку Синяя и ворвался в город. На окраинах противник особого сопротивления не оказывал. Отряд успешно продвигался вперед. Но как только подразделения начали приближаться к ж.д. станции, противник оказал сопротивление. Фашисты намеревались вывезти со станции пять составов с продовольствием, но меткий огонь советских самоходчиков сорвал их замыслы…
В городе были захвачены восемь складов с различным имуществом. Чего только в них не было: мука и сахар, французское и итальянское вино, сапоги и посылки для гитлеровских вояк. А на станции осталось пять эшелонов, состоящих из вагоновхолодильников, наполненных свиными тушами.
В разгар уличных боев к городу подошел подвижной отряд 37й гвардейской дивизии. К утру 28 июня г. Осиповичи был полностью освобожден от противника. С огромным душевным волнением входил в город секретарь партийной комиссии дивизии майор А. Г. Куликов — бывший секретарь Минского горкома комсомола. Три года назад на ж.д. станции Осиповичи простился он, уходя на фронт, с женой и двухлетней дочуркой.
Вот и знакомая улица. Но там, где когдато стоял дом фельдшера Хохлова — его тестя, — осталась лишь зола и кирпичная пыль. В лабиринте разрушенных зданий, подвалов и землянок Куликову удалось все же отыскать стариков.
— А где Зина, где дочка Люся? Что с ними? — взволнованно спросил Куликов.
— Не успела эвакуироваться. Помогала партизанам, а потом как в воду канула. Фашисты увезли.
Полки пошли вперед, а с ними и майор Куликов, унося в душе боль и тревогу за судьбу любимой семьи. Глубокие следы оставила эта боль на сердце, переживания подтачивали здоровье.
Война окончилась. Но о жене и дочке известий не было. И лишь 20 июля 1945 года совершилось то, о чем мечтал Куликов все эти годы. Письмо. Знакомый почерк. Адрес — белорусский. Зинаида Ивановна писала: «Дорогой мой Сашенька! Поздравляю тебя с Победой над проклятой фашистской сворой, которая хотела сделать нас рабами…»
…Пришли немцы. Зинаида Ивановна не убереглась. Фашисты схватили ее, отправили в Германию, в лагерь. Отобрали дочь. Лишь после прихода Красной Армииосвободительницы Зинаида Ивановна с помощью советского командования смогла разыскать Люсю в одном из монастырей. Пятилетняя девочка была в мона
321
1941 — 1945
шеском одеянии. «Родной мой, — писала Зинаида Ивановна, — мы смотрим на твое фото, и трудно тебя узнать. Как ты изменился. Но и моя голова седая, хотя мне только 28 лет».
А.Г.Куликов уволился из армии в 1948 г., а в марте 1956 г., в возрасте 46 лет, умер…
Друкуецца паводле кн.: Андреев А.А. По военным дорогам. М., 1971. С. 264.
Баі за Асіповічы
3 успамінаў падпалкоўніка Р.Ф.Люлькова, камандзіра 120га стралковага палка
ЛЮЛЬКОЎ Рыгор Фаміч. Нарадзіўся 14 лістапада 1916 г. на хутары Філонаўскім Валгаірадскай вобласці. Закончыў Саратаўскі рабфак у 1937 г. У арміі з 1 мая 1939 г. У 1941 г. закончыў Уладзівастоцкае ваеннае пяхотнае вучылішча. У 1942 г. — курсы ўдасканалення каманднага саставу. Ваяваў на Заходнім і
1м Беларускім франтах, камандзір батальёна, намеснік камандзіра і камандзір палка. У 1943 — 1944 гг. у званні гвардыі падпалкоўніка камандаваў 120м стралковым палком 69й Сеўскай ордэнаў Суворава і Кутузава стралковай дывізіі 65й арміі.
27.6.1944 г. полк пад яго камандаваннем, узмоцнены гвардзейскімі мінамётамі, артылерыяй, сапёрамі, на падручных сродках з ходу фарсіраваў раку Сінюю і, пераадольваючы супраціўленне ворага, паспяхова ажыццявіў аперацыю па вызваленню г. Асіповічы. Перадавы атрад з прыдадзенымі яму падраздзяленнямі пад умелым кіраўніцтвам гвардыі падпалкоўніка Люлькова Рыгора Фаміча штурмам авалодаў г. Асіповічы і выратаваў яго ад знішчэння адступаючымі часцямі праціўніка. За паспяховае выкананне баявой аперацыі па авалоданні г. Асіповічы Р.Ф.Люлькоў быў узнагароджаны ордэнам Леніна.
3 лістапада 1944 г. — выкладчык Саратаўскага ваеннапалітычнага вучылішча. Пасля заканчэння Ваеннай акадэміі тылу і транспарту (1950) — у Трупе савецкіх войскаў у Германіі. 3 1954 г. жыў у Валгаградзе. Імем Р.Ф.Люлькова названа вуліца ў г. Асіповічы. Рашэннем Асіповіцкага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 22 снежня 1978 г. Люлькову Рыгору Фамічу прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін г. Асіповічы».
77. С. Качановіч.
Асіповічы — важны чыгуначны вузел, які звязваў Мінск, Бабруйск, Магілёў, Слуцк. Галоўнае і ў іншым: у Асіповічах размешчаны былі тылы 9й арміі. Генерал Батаў усё ж вырашыў ісці на Асіповічы, тым болын што корпус выйшаў далёка ў тыл бабруйскай групоўкі пры адсутнасці суцэльнага фронту абароны.
…Полк, пакінуўшы ззаду сябе 20 — 25 кіламетраў пройдзенага з баямі шляху, размясціўся ў лесе каля Глушы на прыём харчу. Чакаць камдыва доўга не давялося. Вось паказаўся «віліс». Дакладваю генералу. Выслухаўшы даклад, Санкоўскі павёў мяне да машыны. Узяў карту, растлумачыў абстаноўку. Перайшоў да галоўнага:
— На ўсіх франтах абазначыўся поспех. Бабруйск акружаны, войскі пайшлі на Мінск, Глуск. Немцы нас сёння ў Асіповічах не чакаюць. Трэба сёння ж, да заканчэння дня, вызваліць ад немцаў Асіповічы.
Не любячы ўступаць у якіянебудзь разважанні, сказаў прама:
— Сілёнак малавата, таварыш генерал.
— Што трэба?
— Прашу прыдаць палку Ложкіна полк лёгкай брыгады, дывізіён «кацюш». Астатняе — на маім сумленні.
— Ну што ж, аўчынка вырабу варта. Чакайце. Праз паўтарыдзве гадзіны ўсё будзе ў вас. Рэкамендую на «ложкінскія» самаходкі пасадзіць усю пяхоту, па крайняй меры па 15 байцоў на кожную і аднаму афіцэру.
Дзесьці ў Глушы брахалі сабакі. Зрэдку даносіліся стрэлы.
Да прыходу самаходак і артылерыі да мяне прыйшоў камандзір 521га лёгкага самаходнага артпалка палкоўнік Ложкін.
Коратка абмеркавалі пытанні будучага бою. Асаблівая ўвага была звернута на ўзаемадзеянне з танкамі, артылерыяй і між сабою.
Р.Ф.Люлькоў.
322
Баі за Асіповічы
Да Асіповіч 28 кіламетраў. Часу мала. Сонца на захадзе. Начальнік штаба Старавойтаў далажыў аб гатоўнасці да руху. Разам з намеснікам па палітчастцы Зашголкіным правялі невялікую гутарку з салдатамі і афіцэрамі.
Пяць, тры, два… Паўкіламетра і вось — Асіповічы. Артылерысты і мінамётчыкі занялі загадзя ўстаноўленыя нашым пла нам агнявыя пазіцыі. Самаходныя артылерыйскія ўстаноўкі з калоны перастроіліся ў ланцуг.
Пры выхадзе з лесу (500 — 600 метраў ад Асіповіч) пяхота ланцугом пайшла ўброд за самаходкамі. На нашых вачах пакінутыя немцамі два салдаты ўзарвалі мост. У гэты момант «кацюшы» па прадугледжанаму плану білі па важнейшых аб’ектах ворага. Гэта ж рабілі і мінамётчыкі. Артылерысты перагароджвалі шляхі адыходу ворага з горада.
За ходам бою мы назіралі з узлеску супраць Асіповіч.
У 20.00 НП палка перамясціўся ў раён могілак. Праціўнік, заспеты знянацку, паспешліва адступіў. Дзесьці на ўскрайку горада чутны асобныя залпы «фердынандаў», артылерыі. Гэтанашы «ложкінцы» вядуць бой. Паступаюць данясенні ад камандзіраў падраздзяленняў: хто якога рубяжу дасягнуў, што робяць зараз падраздзяленні.
Дзесьці а дзевятай гадзіне вечара падказваю Старавойтаву:
— Перадайце ў штаб дывізіі, Пётр 1ванавіч, што 120ы стралковы полк у 20.00 вызваліў горад Асіповічы і вядзе бой па яго ўтрыманню да падыходу нашых часцей.
Баі яшчэ працягваліся. Падышлі іншыя падраздзяленні дывізіі, становішча ўмацавалася, і 28 чэрвеня ў гонар вызвалення горада Масква салютавала воінам 1 га Беларускага фронту…
… Пры фарсіраванні рачулкі перад Асіповічамі самаходныя ўстаноўкі Ложкіна не ўсе выбраліся на бераг. Частка забуксавала. Неўзабаве да мяне прыводзяць 15 палонных. Праз перакладчыка я загадаў аднаму з афіцэраў палка, каб палонныя разабралі драўляны хлеў і вызвалілі самаходкі для бою. Устанавіўшы час, прыстрашыў, чым пахне невыкананне загаду ў тэрмін. Абышлося ўсё добра. Праз гадзіну з невялікім усе СУ76 былі ў баі за горад…
У кожнага франтавіка ёсць на яго ваенных дарогах кропка: ці то горад, ці то вёска,
І.І.Каваленка. П.Я.Новікаў.
ці то курган, ці то безыменная вышыня, якую ён да канца сваіх дзён не можа забыць. Такой памятнай вехай для мяне і многіх маіх аднапалчан стаў горад Асіповічы.
3 успамінаў Івана Іванавіча Каваленкі, былога камандзіра батальёна 237га стралковага палка 69й стралковай дывізіі, удзельніка вызвалення г. Асіповічы
Мой батальён удзельнічаў у аперацыі па знішчэнні гітлераўцаў на перакрыжаванні дарог Бабруйск — Мінск — Асіповічы. Мне было даручана не даць немцам магчымасці вырвацца з Асіповіч, замкнуць кальцо акружэння і не дапусціць у Асіповічы групоўку гітлераўцаў, якая вырвалася з бабруйскага «катла».
Ні аднаму немцу вырвацца з акружэння не ўдалося, мы захапілі ў палон 250 салдат і афіцэраў.
За вызваленне Асіповіч мяне ўзнагародзілі ордэнам Чырвонага Сцяга. Потым удзельнічаў у вызваленні Варшавы і Берліна. За аперацыю «Баграціён» узнагароджаны таксама ордэнам Суворава III ступені.
3 успамінаў Пятра Якаўлевіча Новікава, былога ўдзельніка вызвалення г. Асіповічы
У складзе 120га стралковага палка 69й стралковай дывізіі, камандаваў якім падпалкоўнік Р.Ф.Люлькоў, я прымаў непасрэдны ўдзел у баях за Асіповічы. Група разведчыкаў і аўтаматчыкаў, сярод якіх быў і я, першая ўвайшла ў горад з боку
323
1941 — 1945
С.М.Каданчык.
могілак. Завязаўся бой, у ходзе якога мы авалодалі Асіповічамі, захапілі вялікія трафеі, у прыватнасці, на чыгуначнай станцыі саставы з харчаваннем і абмундзіраваннем, а на ўсходняй ускраіне горада ангары, якія былі забіты нарабаваным харчаваннем, тэхнікай. Асабіста мною быў узяты ў палон матацыкліст — камендант складоў.
Потым былі спробы гітлераўцаў зноў вярнуць горад, але гэтага зрабіць ім не ўдалося. За вызваленне г. Асіповічы я быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга.
Землякігероі
ГАРЭЛІК Зіновій Самуілавіч. Нарадзіўся 19.11.1904 г. у г. Асіповічы. Удзельнік Грамадзянскай і Вялікай Айчыннай войнаў. Сісончыў Сімферопальскі камвуз (1924), курсы ўдасканалення камсаставу (1940), курсы «Выстрал» (1943). 3 чэрвеня 1941 г. на Паўднёвым, Сталінградскім, Цэнгральным франтах. Камандзір стралковай роты З.С.Гарэлік вызначыўся 16.10.1943 г. пры вызваленні Лоеўскага рна Гомельскай вобл. Дэсантная група пад яго камандаваннем першая фарсіравала Дняпро, вызваліла в. Шчытцы, захапіла гармату, 2 кулямёты; да 18 кастрычніка заняла ўмацаваны рубеж, перарэзала важную магістраль праціўніка, падбіла 2 танкі. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 30.10.1943 г. Памёр 14.12.1968 г. Яго імем названа вуліца ў г. Асіповічы.
КАДАНЧЫК Сяргей Мікалаевіч. Нарадзіўся 12.9.1906 г. у в. Майсеевічы. У Чырвонай арміі з 1928 г. Скончыў Кіеўскія аб’яднаныя курсы падрыхтоўкі камандзіраў РСЧА (1932). Удзельнік выз
Б.А.Майстрэнка.
валення Заходняй Беларусі ў 1939 г., савецкафінляндскай вайны 1939 — 1940 гг. 3 чэрвеня 1941 г. на Паўднёвым, ПаўднёваЗаходнім, Закаўказскім, ПаўночнаКаўказскім франтах. Вызначыўся ў верасні 1943 г. пры вызваленні Новарасійска. Полк, якім камандаваў падпалкоўнік С.М.Каданчык, штурмам авалодаў умацаваннямі праціўніка і ўтварыў пралом у яго абароне. Загінуў 15.9.1943 г. у баі. Пахаваны ў брацкай магіле на плошчы Герояў у Новарасійску. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 18.9.1943 г. Яго імем названы вуліца ў Новарасійску, рыбалоўны траўлер; у в. Майсеевічы на будынку школы, дзе ён вучыўся, мемарыяльная дошка.
КАРАЛЁЎ Мікалай Піліпавіч (глядзі ў раздзеле «1945 —да нашых дзён» у артыку ле «Яны кіравалі раёнам»).
МАЙСТРЭНКА Барыс Аляксандравіч. Нарадзіўся 1.12.1924 г. у г. Асіповічы. Закончыў Харкаўскае танкавае вучылішча (1943). 3 ліпеня 1943 г. на Ленінградскім фронце. Камандзір танка лейтэнант Б.А.Майстрэнка вызначыўся ў чэрвені 1944 г. у час прарыву абароны праціўніка на Карэльскім перашыйку і вызвалення г. Выбарг. У баі прыняў на сябе камандаванне ротай. Экіпаж танка Б.А.Майстрэнкі знішчыў 3 доты, 8 дзотаў, 15 гармат, 20 кулямётаў, 10 мінамётаў і больш за 150 гітлераўцаў. Памёр 15.1.1945 г. ад ран. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена
15.3.1945 г. Яго імем названы вуліца ў Асіповічах і сярэдняя школа № 1 у НоўгарадзеСеверскім Чарнігаўскай вобл., дзе ён вучыўся.
324
Некалькі біяграфій з тысячы
Ён жыў на пярэднім краі
Свой баявы шлях Сяргей Лукіч Ахрэменка з в. Вяззе пачаў у бітве пад Масквой у складзе 12й брыгады 5га танкавага корпуса. Вызваляў Вязьму, Смаленск, удзельнічаў у Сталінградскай бітве. У раёне Кацельнікава пры ўзяцці ўмацаванага пункта Зімоўнікі іх корпус атрымаў назву «зімоўнікаўцы». За мужнасць і гераізм у тых баях Ахрэменка быў узнагароджаны першым ордэнам Чырвонай Зоркі.
…Было гэта ў час Курскай бітвы. Танкавая рота, у якой ваяваў сяржант Ахрэменка, спынілася, байцы папаўнялі баявы запас і падбіралі трафеі. Танкісты сабраліся каля нямецкай зеніткі. Усе разглядвалі гармату. Нечакана на брыючым палёце з’явіўся нямецкі знішчальнік і адкрыў агонь па салдатах. Усе кінуліся ўрассыпную. Але адзін з байцоў ірвануўся да зеніткі. Гэта быў Сяргей Ахрэменка. Сяржант страляў прыцэльна. Нямецкі знішчальнік ахапіла агнём, ён павярнуўся на бок і пачаў падаць, а потым з грукатам урэзаўся ў зямлю непадалёку…
За гэты подзвіг Ахрэменка атрымаў сваю трэцюю вялікую ўзнагароду — ордэн Чырвонай Зоркі.
Курская дуга… У многіх людзей яна пакінула горкую памяць. Памятнай засталася і для Сяргея Лукіча. У жорсткім баі каля вёскі Аўдзееўка іх танк загарэўся. Камандзір — забіты. На цяжкапараненым механікувадзіцелю тлела вопратка. ГІад варожым агнём Сяргей вынес сваіх сяброў з палаючага танка. I за гэты бой атрымаў ордэн Славы III ступені.
Франтавы лёс кідаў яго на самыя адказныя ўчасткі вайны не толькі на тэрыторыі сваёй Радзімы, але і за яе межамі. Ён прымаў удзел у вызваленні Полыдчы, у штурме Берліна і Прагі. Доўгачаканы час Перамогі сустрэў там жа.
Не верылася, што прыйшоў канец гэтай доўгай і праклятай вайне, што застаўся жы
Некалькі біяграфій з тысячы
ТРЫБУШЭЎСКІ Уладзімір Сцяпанавіч (з успамінаў): — Нарадзіўся 24 люгага 1922 г. у в. Журавец. Тут мяне Айчынная і заспела, я тады сельскай гаспадаркай займаўся. 3 1942 г. пачалі гнаць моладзь у Германію. Трапіў не па сваёй волі туды і сам — пад пагрозай расстрэлу. Жылі ў
С.Л. Ахрэменка.
вым… I не паспеў япгчэ добра ўсведаміць усё тое зробленае, як праз некалькі дзён чакала яго новая радасць. Выклікалі Сяргея Лукіча ў штаб брыгады і паведамілі, што як ардэнаносца, які найболып вызначыўся, яго пасылаюць для ўдзелу ў Парадзе ІІерамогі.
Той дзень застаўся незабыўным. 24 чэрвеня 1945 г. у складзе зводнага палка 1га Украінскага фронту прайшоў ён па Краснай плошчы.
Адгрымела вайна, і вярнуўся салдат дахаты, пайшоў працаваць туды, дзе 14гадовым падлеткам пачынаў сваё працоўнае жыццё — у леспрамгас.
За ўдарную працу ў леспрамгасе ўзнагароджаны Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР і медалём «За доблесную працу».
Потым лёс звязаў франтавіка з сельскай гаспадаркай. Спачатку працаваў у калгасе «Авангард» брыгадзірам паляводчай брыгады, потым — загадчыкам жывёлагадоўчай фермы…
Амаль да канца свайго жыцця франтавік працаваў у родным калгасе цесляром І, як заўсёды, заставаўся на пярэднім краі. Яго фотаздымак пастаянна вісеў на Дошцы пашаны калгаса. А ён сам ахвотна дзяліўся з маладымі і сваім вопытам, і сваімі ведамі.
С.І .Лукашэвіч.
бараках, рабілі па 10 гадзін на шахтах. Кармілі дрэнна, часта білі, зневажалі. Некалькі разоў сгірабаваў уцячы, але лавілі, жорстка каралі і зноў адпраўлялі на работу ў шахту.
У студзені сорак пятага, пасля 26 месяцаў жыцця ў пекле, з групай такіх жа сяб
325
1941 — 1945
роўнебарак зноў уцёк. Прабіраліся па балотах і лясах, ішлі толькі ноччу і галоднымі, практычна знясіленымі. Усё ж сустрэліся з часцямі наступаючай Чырвонай арміі, так што ў лютым стаў салдатампехацінцам, на 3м Беларускім фронце ваяваў. Прымаў удзел у знішчэнні варожай групоўкі на поўдзень ад Кёнігсберга. Запомніўся бой за адну з вёсак. Перад атакай пярэдні край пазіцыі ворага апрацавалі артылерыя і штурмавая авіяцыя, а пасля ўжо мы пад прыкрыццём танкаў пайшлі ў атаку. Пазіцыі фашыстаў былі добра ўмацаваныя, але мы іх знішчылі, нават некалькі ваяк у палон узялі. Тады мяне і медалём узнагародзілі.
Іншым разам, калі сышліся ў блізкім баі з гітлераўцамі, я быў цяжка паранены ў жывот і да 15 верасня 1945 г. лячыўся ў шпіталі, потым — дэмабілізаваны. Скончылася вайна — ажаніўся з медсястрой. Траіх дзяцей маем, унукаў. Працяглы час працаваў зубным урачом пры Ясенскай участковай бальніцы, зараз на пенсіі.
ЛЁЛЯ Павел Сцяпанавіч (з успамінаў): — Нарадзіўся 10 студзеня 1922 г. Да вайны працаваў у мясцовай гаспадарцы паляводам, а пазней прызначылі конюхам — гэта тады аўтарытэтная насада была, адказная…
Як зараз памятаю страшэнныя дні пачатку Вялікай Айчыннай. Асіповіцкі ваенкамат не паспеў мабілізаваць прызыўнікоў на фронт, як прыйшлі немцы. Пайшлі размовы, што прымушаюць служыць у паліцыі — невялікія гарнізоны з немцаў і паліцаяў фарміравалі ў Грынёўцы, Кассі, на станцыі Ясень. Я вырашыў іначай, так што апынуўся ў жніўні сорак другога ў атрадзе Лівенцава, а з лютага 1943 г. разам з усімі быў уключаны ў склад 1й Бабруйскай партызанскай брыгады.
У сакавіку 1943 г. прымаў удзел у разгроме клічаўскага гарнізона і абароне Клічаўскай партызанскай зоны, прарыве блакады. Запомнілася 29 лістапада, калі мы злучыліся з перадавой разведкай Чырвонай арміі, а потым уліліся ў 37 гвардзейскую стралковую дывізію 19 га стралковага корпуса 1га Беларускага фронту. Прымаў удзел у вызваленні г. Асіповічы. У складзе дывізіі з баямі дайшоў да заходняй граніцы нашай рэспублікі. Ваяваў потым яшчэ ў Полынчы, Германіі. Я ўсю вайну быў мінамётчыкам у 172м палку. Служыў да 1947 г. Атрымаў тры раненні,
з іх два цяжкія. Дамоў вярнуўся старшым сяржантам.
Маю і ўрадавыя ўзнагароды: ордэны Чырвонай Зоркі — за баі пад Пілау, і Айчыннай вайны I ступені, а таксама медалі «За адвагу», два «За баявыя заслугі», «Партызану Вялікай Айчыннай вайны» I ступені, «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне».
БАГДАНОВІЧ Аляксандр Паўлавіч. Нарадзіўся ў 1919г. ув. Ясень. 4 красавіка 1940 г. быў прызваны ў Чырвоную армію. Скончыў вучылішча лётчыкаў — паскораны курс. 3 канца сорак першага пачалася ваенная біяграфія на Ленінградскім фронце, затым — на 1м Беларускім. Скончыў вайну на Далёкім Усходзе ў званні лейтэнанта ў складзе 1га Далёкаўсходняга фронту: мільённую квантунскую армію разграмілі даволі хутка, недзе за пару тыдняў.
Асабліва запомніліся паветраныя бітвы пры вызваленні Ліепаі, Таліна, Выбарга, Карэльскага перашыйка. Ён быў узнагароджаны баявымі ордэнамі і медалямі.
Ваенную службу скончыў на Далёкім Усходзе ў ліпені 1948 г. Пасля дэмабілізацыі працаваў старшынёй Восаўскага сельсавета, выкладчыкам у Бабруйскім аэраклубе, потым пераехаў у в. Ясень. Да выхаду на пенсію працаваў у мясцовым калгасе на розных работах. Памёр у 1993 г.
КАЗЛОЎ Захар Захаравіч. Нарадзіўся ў 1915 г. у в. Ясень. Удзельнік вызвалення Заходняй Беларусі ў верасні 1939 г., савецкафінляндскай вайны. На франтах Вялікай Айчыннай вайны ад яе пачатку да Вялікай Перамогі. Ваеннае званне — старшы сяржант, ваенфельчар. Адказваў за маёмасць палкавога шпіталя. Задача ставілася канкрэтная: забеспячэнне вывазу параненых у баях салдат і афіцэраў у медсанбат. Часта даводзілася і самім прымаць удзел у баях, браць у рукі аўтамат і пускаць яго ў справу. Асабліва запомніліся яму баі за гарады Вільнюс і Кёнігсберг. У адным з баёў яны ўзялі ў палон 5 салдат праціўніка — тады яго ўзнагародзілі медалём «За адвагу».
Пазней быў яшчэ ўзнагароджаны медалям! «За баявыя заслугі», «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне». Пасля вайны працаваў фельчарам. Памёр у 1991 г.
СІДАРОВІЧ Канстанцін Адамавіч.
Нарадзіўся ў 1917 г. у в. Ясень. За час пра
326
Яны вярнуліся пераможцамі
ходжання службы пашкодзіў нагу і быў дэмабілізаваны. Вайну сустрэў дома. Не ўзялі і на фронт. Жыў у Ясені, быў сувязным у асобным партызанскім атрадзе № 309, які ўзначальваў Самсонік.
Пасля вызвалення Ясеня добраахвотнікам пайшоў на фронт. У складзе 3га Беларускага фронту з баямі, як і на 1м Беларускім фронце, дайшоў да Куршскай касы ва Усходняй Прусіі. Тут жа і скончыў вайну. У Эльбергу ІХ часць расфарміравалі. Добра запомніўся загад Вярхоўнага Галоўнакамандуючага аб сканчэнні вайны, якому ўсе вельмі радаваліся — і што жывымі засталіся, і што перамаглі фашызм, што можна вярнуцца дамоў і прыступіць да мірнага жыцця… Памёр К.А.Сідаровіч у 1993 г.
Гэта аб лёсе толькі асобных абаронцаў Радзімы, якія прайшлі ваеннае пекла. Яны не былі адзначаны вышэйшымі ўзнагародамі, гэта простыл салдаты, тыя, на плячах якіх і ляжаў увесь цяжар барацьбы з лютым ворагам.
Многія загінулі ў час Вялікай Айчыннай. Той жа, каму пашчасціла выжыць, вярнуўся да мірнай працы і пастараўся сумленна пражыць жыццё і за сябе, і за баявых сяброў, якія не вярнуліся з поля бою. Словам, гэта звычайныя лёсы нашых незвычайных людзей — абаронцаў Радзімы.
Э.М. Васіленка.